Psychotechnika kierowcy (samochód służbowy kat. B)

Psychotechnika kierowcy to badanie psychologiczne pozwalające ocenić cechy i sprawności mające znaczenie dla bezpiecznego prowadzenia pojazdu. Może obejmować między innymi koncentrację, spostrzegawczość, szybkość i adekwatność reakcji, koordynację wzrokowo-ruchową oraz sposób funkcjonowania w sytuacjach wymagających szybkiego podejmowania decyzji. W przypadku pracowników korzystających z samochodu służbowego kategorii B potrzeba wykonania takiego badania zależy jednak od charakteru pracy, podstawy skierowania oraz oceny lekarza medycyny pracy.

Samo korzystanie z samochodu służbowego kategorii B nie oznacza automatycznie obowiązku wykonywania psychotestów przez każdego pracownika. Ustawa o kierujących pojazdami przewiduje obowiązkowe badania psychologiczne między innymi dla kandydatów na określone wyższe kategorie prawa jazdy oraz w szczególnych sytuacjach dotyczących kierowców. W ramach profilaktycznej opieki nad pracownikiem lekarz medycyny pracy może natomiast poszerzyć zakres badania o konsultację psychologiczną, jeżeli uzna ją za potrzebną do prawidłowej oceny zdolności do pracy.

Czym jest psychotechnika kierowcy?

Określenie „psychotechnika” lub „psychotesty” jest powszechnie używane w odniesieniu do badań oceniających psychologiczne predyspozycje potrzebne podczas prowadzenia pojazdu.

Formalne badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu ma na celu ustalenie, czy występują przeciwwskazania psychologiczne do kierowania pojazdem lub wykonywania określonych czynności związanych z prowadzeniem pojazdów. Przepisy szczegółowo określają jego zakres oraz sposób przeprowadzania.

W przypadku osoby wykorzystującej samochód osobowy w ramach obowiązków zawodowych sytuacja może wyglądać inaczej niż w przypadku kierowcy zawodowego. Jeżeli pracownik nie podlega szczególnym przepisom dotyczącym transportu drogowego, jego zdolność do wykonywania obowiązków jest oceniana przede wszystkim w ramach badań profilaktycznych medycyny pracy. Instytut Medycyny Pracy wskazuje, że osoba kierująca samochodem kategorii B w ramach obowiązków służbowych może być oceniana na podstawie przepisów Kodeksu pracy, bez automatycznego traktowania jej jak kierowcy zawodowego podlegającego przepisom transportowym.

Czy każdy pracownik prowadzący samochód służbowy kat. B musi wykonać psychotesty?

Nie. Sam fakt, że pracownik ma prawo jazdy kategorii B i czasami lub regularnie korzysta z samochodu służbowego, nie powoduje automatycznie obowiązku przeprowadzenia formalnego badania psychologicznego w zakresie psychologii transportu.

Znaczenie ma między innymi:

• rzeczywisty zakres obowiązków pracownika,
• częstotliwość i charakter prowadzenia pojazdu,
• informacje zawarte w skierowaniu na badanie profilaktyczne,
• występujące ryzyko zawodowe,
• ocena lekarza medycyny pracy,
• ewentualne zastosowanie szczególnych przepisów dotyczących konkretnego rodzaju pracy.

Aktualne przepisy dotyczące badań profilaktycznych pozwalają lekarzowi medycyny pracy poszerzyć zakres badania między innymi o konsultację psychologiczną, jeżeli jest ona niezbędna do prawidłowej oceny stanu zdrowia i zdolności pracownika do wykonywania pracy.

Dlatego decyzja o potrzebie psychotechniki powinna wynikać z konkretnej sytuacji zawodowej, a nie wyłącznie z informacji, że pracownik korzysta z samochodu służbowego.

Co sprawdza się podczas psychotechniki kierowcy?

Badanie koncentruje się na cechach i zdolnościach, które mogą wpływać na sposób zachowania za kierownicą.

Zgodnie z metodyką badań psychologicznych w zakresie psychologii transportu ocenie podlegają przede wszystkim trzy główne obszary:

• sprawność intelektualna i procesy poznawcze,
• osobowość i funkcjonowanie w trudnych sytuacjach,
• sprawność psychomotoryczna.

Uwaga, spostrzegawczość i procesy poznawcze

Prowadzenie samochodu wymaga jednoczesnego obserwowania wielu elementów otoczenia, rozpoznawania potencjalnych zagrożeń oraz odpowiedniego reagowania na zmiany sytuacji na drodze.

W ramach badania mogą być oceniane między innymi sprawność spostrzegania, uwaga, rozumienie sytuacji oraz zdolność przewidywania jej rozwoju. Są to funkcje, które mają znaczenie podczas podejmowania decyzji w ruchu drogowym.

Szybkość reakcji i koordynacja

Kolejnym obszarem jest sprawność psychomotoryczna. Psycholog wykorzystuje odpowiednio dobrane metody i urządzenia pozwalające ocenić między innymi szybkość i adekwatność reakcji oraz koordynację wzrokowo-ruchową.

Nie chodzi wyłącznie o uzyskanie jak najszybszej reakcji. Istotne jest również to, czy reakcja jest odpowiednia do sytuacji i czy osoba badana potrafi prawidłowo łączyć informacje wzrokowe z działaniem.

Funkcjonowanie w sytuacjach trudnych

Prowadzenie pojazdu może wiązać się ze zmęczeniem, presją czasu, dużym natężeniem ruchu czy koniecznością szybkiego podejmowania decyzji.

Dlatego badanie może obejmować również ocenę cech osobowości, dojrzałości społecznej i emocjonalnej oraz sposobu funkcjonowania w sytuacjach trudnych.

Celem nie jest określenie, czy ktoś ma „dobry” albo „zły” charakter. Psycholog ocenia cechy mające znaczenie w odniesieniu do konkretnego celu badania.

Jak przebiega badanie psychotechniczne?

Formalne badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu obejmuje:

1. bezpośredni wywiad i obserwację osoby badanej,
2. badanie z wykorzystaniem odpowiednich narzędzi diagnostycznych,
3. ocenę wyników w zakresie procesów poznawczych, osobowości oraz sprawności psychomotorycznej.

Dobór konkretnych testów i urządzeń należy do uprawnionego psychologa i zależy od celu badania. Nie należy więc zakładać, że w każdej pracowni i w każdym przypadku przebieg będzie wyglądał identycznie.

Po zakończeniu badania psycholog analizuje i interpretuje wyniki oraz przekazuje osobie badanej informację o rezultacie.

Psychotechnika a badanie medycyny pracy – jaka jest różnica?

To ważne rozróżnienie.

Jeżeli pracownik wykonuje psychotechnikę w ramach formalnego badania psychologicznego w zakresie psychologii transportu, uprawniony psycholog może wydać orzeczenie psychologiczne dotyczące istnienia lub braku przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem lub wykonywania określonych czynności.

Jeżeli natomiast psycholog jest konsultantem w ramach standardowego badania profilaktycznego pracownika, wynik konsultacji może stanowić jeden z elementów, na podstawie których lekarz medycyny pracy wydaje końcowe orzeczenie o zdolności do pracy na danym stanowisku. Przepisy pozwalają lekarzowi profilaktykowi rozszerzyć zakres badania o konsultację psychologiczną, jeśli jest ona potrzebna do dokonania właściwej oceny.

Rodzaj dokumentu otrzymywanego po badaniu zależy więc od podstawy, na jakiej zostało ono przeprowadzone.

Psychotechnika samochodu służbowego a kierowca zawodowy

Pracownik prowadzący samochód osobowy kategorii B w ramach obowiązków służbowych nie powinien być automatycznie utożsamiany z kierowcą zawodowym objętym szczególnymi regulacjami dotyczącymi transportu drogowego.

Kierowcy wykonujący przewóz drogowy na zasadach określonych w ustawie o transporcie drogowym podlegają odrębnym badaniom lekarskim i psychologicznym. W ich przypadku przepisy określają również terminy kolejnych badań – co do zasady co 5 lat do ukończenia 60. roku życia, a następnie co 30 miesięcy.

Takich terminów nie należy automatycznie stosować do każdego pracownika wykorzystującego samochód osobowy kat. B do wykonywania obowiązków służbowych.

Jak przygotować się do psychotestów kierowcy?

Do badania warto przystąpić wypoczętym. Zmęczenie, niewyspanie czy złe samopoczucie mogą wpływać na koncentrację i szybkość reakcji, a więc również na wiarygodność uzyskiwanych wyników.

Warto:

• zadbać o odpowiednią ilość snu,
• zabrać dokument potwierdzający tożsamość,
• mieć przy sobie okulary lub soczewki, jeśli są używane na co dzień,
• poinformować psychologa o istotnych problemach zdrowotnych lub przyjmowanych lekach, jeśli mogą mieć znaczenie dla badania,
• nie spożywać alkoholu ani innych substancji wpływających na sprawność psychofizyczną.

Nie należy samodzielnie odstawiać regularnie przyjmowanych leków w celu „lepszego” wyniku.

W przypadku formalnych badań w zakresie psychologii transportu przepisy wskazują, że psycholog odmawia przeprowadzenia badania, gdy osoba zgłasza zły stan zdrowia lub złe samopoczucie albo jej stan wskazuje na możliwość znajdowania się pod wpływem alkoholu lub środka działającego podobnie.

Czy do psychotechniki można się nauczyć?

Badanie nie jest egzaminem z przepisów ruchu drogowego, dlatego nie wymaga uczenia się odpowiedzi ani rozwiązywania wcześniej określonego zestawu pytań.

Jego zadaniem jest ocena rzeczywistych cech i sprawności istotnych dla bezpiecznego prowadzenia pojazdu. Stosowane narzędzia powinny umożliwiać rzetelną i obiektywną ocenę między innymi uwagi, procesów poznawczych, osobowości oraz sprawności psychomotorycznej.

Najlepszym przygotowaniem jest więc przede wszystkim odpoczynek i podejście do badania bez prób wpływania na jego rezultat.

Dlaczego psychotechnika może być ważna przy prowadzeniu samochodu służbowego?

Prowadzenie samochodu w pracy często różni się od okazjonalnej jazdy prywatnej. Może obejmować częste przejazdy, pokonywanie długich tras, przemieszczanie się w godzinach dużego natężenia ruchu czy realizowanie zadań pod presją czasu.

Badanie psychologiczne pozwala ocenić funkcje, które mają bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa – między innymi uwagę, spostrzegawczość, reakcję, koordynację oraz funkcjonowanie w trudnych sytuacjach.

Jednocześnie jego stosowanie powinno odpowiadać rzeczywistemu ryzyku związanemu z pracą. Badania naukowe dotyczące kierowców samochodów flotowych wskazywały, że decyzja o konieczności wykonywania psychotestów powinna uwzględniać medyczną ocenę ryzyka wypadku przy pracy, a nie być podejmowana automatycznie wobec każdej osoby korzystającej z auta służbowego.

Psychotechnika kierowcy samochodu służbowego kategorii B może być więc wartościowym elementem oceny zdolności do bezpiecznego wykonywania obowiązków, gdy charakter pracy lub indywidualna ocena medyczna wskazują na potrzebę sprawdzenia predyspozycji psychologicznych. Jej zakres oraz podstawa wykonania powinny być jednak zawsze dostosowane do konkretnej sytuacji pracownika.