Kiedy lekarz medycyny pracy może nie dopuścić do pracy? Brak zdolności do pracy – co dalej?

Czym jest brak zdolności do pracy?

Brak zdolności do pracy na określonym stanowisku to stan, w którym lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami stwierdza, że stan fizyczny lub psychiczny danej osoby stanowi barierę dla bezpiecznego wykonywania dotychczasowej pracy.

Polskie przepisy prawa określają brak zdolności do pracy w art. 229 Kodeksu pracy, który nakłada na pracodawcę obowiązek upewnienia się, że pracownik posiada aktualne orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych.

Podczas orzekania lekarz ocenia dwa parametry, tj. wydolność organizmu pracownika oraz ryzyko, jakie jego stan zdrowia wywołuje dla niego samego lub otoczenia. Jeśli pracownik ubiega się o pracę zarobkową na wysokości, a cierpi na zaburzenia błędnika, lekarz orzeka brak zdolności do pracy na tym stanowisku, nawet jeśli pacjent czuje się dobrze i mógłby bez przeszkód pracować w biurze.

Kiedy lekarz medycyny pracy może nie dopuścić do pracy?

Decyzja o niedopuszczeniu do pracy zapada w sytuacjach, gdy lekarz identyfikuje istotne zagrożenie dla zdrowia lub życia. Dotyczy to najczęściej badań wstępnych (przed zatrudnieniem), badań okresowych (w trakcie trwania umowy) oraz badań kontrolnych (po chorobie trwającej ponad 30 dni). Istnieją trzy główne filary, na których opiera się negatywne orzeczenie:

• obecność przeciwwskazań bezwzględnych,
• nieprawidłowe wyniki badań diagnostycznych,
• brak możliwości dostosowania stanowiska pracy.

Przeciwwskazania bezwzględne dotyczą chorób, które w połączeniu z określonymi warunkami pracy (np. hałas, promieniowanie, praca fizyczna) niosą niemal pewne ryzyko pogorszenia stanu zdrowia. Lekarz może odmówić możliwości świadczenia pracy, jeśli:

• wyniki badań laboratoryjnych (np. poziom glukozy, ciśnienie krwi) są na tyle niepokojące, że wymagają natychmiastowego leczenia specjalistycznego;
• u pracownika występują epizody utraty przytomności o niewyjaśnionej przyczynie, co jest dyskwalifikujące przy obsłudze maszyn w ruchu;
• stan psychiczny pracownika uniemożliwia bezpieczne współdziałanie w zespole lub podejmowanie decyzji obarczonych dużą odpowiedzialnością;
• stwierdzono chorobę zakaźną, która uniemożliwia kontakt z żywnością lub innymi ludźmi w warunkach sanitarno-epidemiologicznych.

Najczęstsze przyczyny niedopuszczenia do pracy

Przyczyny niedopuszczenia do pracy zmieniają się wraz ze zmianami stylu życia i obciążeniami środowiskowymi. Największą grupę stanowią schorzenia układu krążenia, które u pracowników są główną przyczyną wystąpienia nagłych wypadków.

Następnie wyróżnia się zaburzenia metaboliczne. Wysoki poziom cholesterolu i trójglicerydów, zwłaszcza u pracowników zmianowych, drastycznie podnosi ryzyko dyslipidemii. W przypadku cukrzycy największym zagrożeniem jest hipoglikemia, która u kierowców może doprowadzić do tragedii na drodze. Więcej o regulacjach dotyczących kierowców z tym schorzeniem przeczytasz w naszym artykule o prawie jazdy przy cukrzycy.

Coraz częściej przyczyną odmowy wydania orzeczenia lekarskiego są zaburzenia psychiczne, w tym ciężkie epizody depresyjne i stany lękowe. Także wady wzroku, takie jak zaawansowana jaskra czy brak widzenia obuocznego, są częstą barierą w zawodach technicznych. Szczegółowe zestawienie zaburzeń widzenia znajdziesz w tekście:

Jak wygląda proces orzekania?

Proces orzeczniczy jest procesem formalnym i rozpoczyna się od wystawienia przez pracodawcę skierowania na badania. Dokument ten musi być bardzo dokładny. Po stronie pracodawcy znajduje się umieszczenie w nim informacji na temat stanowiska pracy oraz wykazu czynników szkodliwych, takich jak praca w hałasie, praca na wysokości powyżej 3 metrów, praca przy monitorze ekranowym czy kontakt z czynnikami rakotwórczymi. Brak tych informacji może uniemożliwić lekarzowi poprawną ocenę ryzyka zawodowego.

W gabinecie lekarza medycyny pracy pacjent przechodzi:

• wywiad chorobowy,
• badanie fizykalne,
• badania laboratoryjne,
• konsultacje specjalistyczne.

Po zebraniu wszystkich wyników lekarz wydaje dokument w formie orzeczenia lekarskiego, w którym stwierdza albo brak przeciwwskazań, albo ich istnienie. Dokument ten musi trafić do akt osobowych pracownika w firmie.

Czy można odwołać się od decyzji lekarza?

Prawo gwarantuje pracownikowi (i pracodawcy) możliwość zakwestionowania orzeczenia lekarskiego. Jeśli lekarz medycyny pracy wydał negatywną opinię pracownik ma prawo do ponownego badania lekarskiego. Jest to procedura dwuinstancyjna, w której organem wyższego stopnia jest zazwyczaj Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy (WOMP).

Postępowania odwoławcze są skuteczne w sytuacjach, gdy negatywna decyzja została podjęta na podstawie nieaktualnych wyników badań lub gdy stan zdrowia pacjenta uległ nagłej poprawie.

Należy jednak pamiętać, że lekarze w WOMP dysponują zazwyczaj szerszą aparaturą diagnostyczną i ich ocena niezdolności pracownika jest bardzo rygorystyczna, gdyż biorą na siebie pełną odpowiedzialność za jego bezpieczeństwo.

Co zrobić po otrzymaniu orzeczenia lekarskiego?

Otrzymanie negatywnego orzeczenia to moment, który wymaga od pracownika znajomości swoich praw.

Po pierwsze należy sprawdzić, czy orzeczenie dotyczy braku zdolności czasowej czy trwałej. W przypadku niezdolności czasowej (np. z powodu nieustabilizowanej cukrzycy), pracownik powinien skupić się na leczeniu, aby po pewnym czasie stanąć do ponownych badań.

Jeśli niezdolność wynika z choroby trwającej ponad 30 dni i dłuższej nieobecności, pracownik musi przejść badanie i otrzymać orzeczenie lekarskie kontrolne.

Obowiązki pracodawcy

Pracodawca, po otrzymaniu orzeczenia o braku zdolności pracownika do pracy, znajduje się w sytuacji ograniczonej swobody działania. Zgodnie z przepisami kodeksu pracy ma on bezwzględny zakaz dopuszczenia takiego pracownika do pracy. Złamanie tego zakazu jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika i podlega karze grzywny. Jednocześnie pracodawca musi podjąć decyzję co do dalszego zatrudnienia danej osoby.

Co, jeśli przyczyną niezdolności jest wypadek przy pracy lub choroba zawodowa? W takiej sytuacji pracodawca ma obowiązek przenieść pracownika na inne, odpowiednie stanowisko pracy. Musi to zrobić w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim.

Czy możliwe jest przeniesienie pracownika i zmiana stanowiska pracy?

Zmiana dotychczasowego stanowiska pracy jest najskuteczniejszą metodą na uniknięcie zwolnienia w obliczu przeciwwskazań zdrowotnych. Przeniesienie może nastąpić na stałe lub tymczasowo. Pracodawca, chcąc przenieść pracownika, musi wydać nowe skierowanie na badania wstępne na nowe stanowisko, ponieważ warunki pracy (czynniki szkodliwe) ulegają zmianie. Badania te muszą zostać wykonane przed rozpoczęciem nowej pracy.

Czy można wrócić do pracy na danym stanowisku?

Możliwość podjęcia pracy po okresie niezdolności jest możliwy, gdy ustanie przyczyna, która legła u podstaw negatywnego orzeczenia. Poprawa stanu zdrowia pracownika musi być udokumentowana i potwierdzona przez lekarza medycyny pracy na podstawie wyników badań pracownika.

Bez orzeczenia o zdolności do pracy nie możesz jej rozpocząć

Orzeczenie o braku zdolności do pracy jest wydawane w sytuacjach, gdy lekarz medycyny pracy zidentyfikuje przeciwwskazania zdrowotne uniemożliwiające bezpieczne wykonywanie obowiązków na konkretnym stanowisku (np. epilepsja w przypadku stanowisk związanych z obsługą maszyn w ruchu). Opinia lekarza medycyny pracy opiera się na identyfikacji ryzyka dla pracownika oraz otoczenia, a najczęstszymi przyczynami niedopuszczenia do pracy są obecnie schorzenia układu krążenia, niekontrolowana cukrzyca, zaawansowane wady wzroku oraz zaburzenia psychiczne i wypalenie zawodowe.