Nerw kulszowy – gdzie się znajduje, jakie daje objawy i co może go podrażniać?

Czym jest nerw kulszowy?

Nerw kulszowy to najważniejsza i najbardziej masywna struktura, jaką obejmuje układ nerwowy obwodowy człowieka. Stanowi on potężne pasmo włókien, które w miejscu wyjścia z miednicy osiąga szerokość nawet do 2 cm.

Nerw kulszowy powstaje z połączenia gałęzi nerwowych L4, L5 i S1, choć może też być tworzony przez gałęzie S2 oraz S3. Ze względu na indywidualną zmienność budowy ludzkiego ciała, u niektórych pacjentów gałęzie S2 oraz S3 mogą nie brać udziału w formowaniu tego konkretnego nerwu.

Gdzie znajduje się i jak przebiega nerw kulszowy?

1. Nerw kulszowy bierze swój początek w dolnej części pleców, gdzie korzenie wychodzące z rdzenia kręgowego łączą się, tworząc tzw. splot krzyżowy.
2. W dalszym etapie nerw opuszcza jamę miednicy przez otwór kulszowy większy, przechodząc bezpośrednio w sąsiedztwie ważnej struktury, jaką jest mięsień gruszkowaty.
3. Po opuszczeniu miednicy przechodzi on przez pośladek głęboko pod mięśniem pośladkowym wielkim.
4. Następnie nerw kulszowy przebiega przez udo, biegnie centralnie po jego tylnej stronie, układając się pomiędzy mięśniem dwugłowym uda a przywodzicielem wielkim.
5. Dopiero tuż nad dołem podkolanowym rozgałęzia się na nerw piszczelowy i strzałkowy wspólny, które zaopatrują ruchowo i czuciowo podudzie i stopę.

Jakie funkcje pełni nerw kulszowy?

Nerw kulszowy zapewnia połączenie między rdzeniem kręgowym a dolnymi partiami ciała. Jego włókna nerwowe o charakterze mieszanym realizują jednocześnie zadania ruchowe i czuciowe. Poprzez swoje odgałęzienia nerw kulszowy bezpośrednio kontroluje mięśnie tylnej grupy uda oraz wszystkie grupy mięśniowe podudzia i stopy, umożliwiając m.in. zginanie stawu kolanowego oraz ruchy stopy. Nerw kulszowy odpowiada także za odbiór bodźców dotyku i bólu z niemal całej powierzchni nogi.

Rwa kulszowa, czyli efekt ucisku na nerw kulszowy

Rwa kulszowa (nazywana także zapaleniem nerwu kulszowego) jest zespołem objawów związanych z uciskiem na nerwy rdzeniowe L4, L5 lub S1 (które tworzą nerw kulszowy) lub uciskiem na sam nerw kulszowy.

Czytaj także: ​Rwa kulszowa w ciąży – objawy, ćwiczenia, poród

Objawy rwy kulszowej

Objawy rwy kulszowej obejmują jednostronny ból kończyny dolnej, który jest znacznie silniejszy i bardziej dokuczliwy niż towarzyszący mu ból kręgosłupa. Ból ten promieniuje wzdłuż przebiegu uciśniętego korzenia nerwowego, docierając aż do stopy, czemu towarzyszy drętwienie oraz zaburzenia czucia (parestezje) w tym samym obszarze.

Najczęstszymi przyczynami bólu są:

• przepuklina krążka międzykręgowego (dyskopatia),
• kręgozmyk,
• choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa,
• stany zapalne.
• zwiększone napięcie mięśnia gruszkowatego,
• zwężenie kanału rdzenia kręgowego w odcinku lędźwiowym.

Warto zaznaczyć, iż u podstaw rwy kulszowej leżą także codzienne nawyki każdego człowieka. Siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej oraz niekorygowane wady postawy doprowadzają do osłabienia siły mięśniowej. W takich warunkach nawet jednorazowe podnoszenie ciężkich przedmiotów lub nadmierny wysiłek fizyczny może doprowadzić do nagłego wysunięcia krążka międzykręgowego.

Objawy uszkodzenia nerwu kulszowego

Gdy u pacjenta dochodzi do uszkodzenia lub podrażnienia nerwu kulszowego, dominującym objawem jest bardzo charakterystyczny ból. Jest to ostry, kłujący lub palący, silny ból promieniujący do nogi, który zazwyczaj rozpoczyna się jako tępy ból pośladka i wędruje wzdłuż uda, podudzia aż do stopy. Dolegliwości te wykazują tendencję do nasilania się przy zmianach pozycji ciała.

Do najczęstszych objawów towarzyszących uciskowi należą:

• drętwienie oraz mrowienie (parestezje) odczuwane w stopie lub bocznej części łydki;
• wyraźne zaburzenia czucia powierzchniowego, dające wrażenie obcej skóry na nodze;
• osłabienie mięśni stopy, powodujące trudności w staniu na pięcie lub opadanie stopy;
• bolesne ograniczenie ruchomości w stawie biodrowym i kręgosłupie;
• ból podczas siedzenia oraz ból nasilający się przy ruchu, kichaniu lub kaszlu.

Istnieją sytuacje, w których ból wymaga natychmiastowej interwencji medycznej ze względu na ryzyko uszkodzenia struktur takich jak rdzeń kręgowy. Pacjent powinien pilnie zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy, jeśli zaobserwuje u siebie objawy zespołu ogona końskiego. Do tych alarmujących symptomów należą nagłe zaburzenia kontrolowania oddawania moczu i stolca oraz utrata czucia w okolicach krocza (tzw. znieczulenie siodłowe).

Jak wygląda diagnostyka problemów z nerwem kulszowym?

Pierwszym krokiem diagnostyki problemów z nerwem kulszowym jest zawsze szczegółowy wywiad medyczny połączony z badaniem fizykalnym.

Jednym z badań wykonywanych przez lekarzy jest sprawdzanie objawu Lasegue’a (test SLR), polegający na unoszeniu wyprostowanej kończyny dolnej pacjenta leżącego na plecach. Nagły, ostry ból zlokalizowany w dole pleców i promieniujący bezpośrednio do nogi najczęściej świadczy o podrażnieniu korzeni nerwowych, którego głównym źródłem jest przepuklina krążka międzykręgowego.

W celu rozpoznania problemów z nerwem kulszowym oraz odpowiedniego dostosowania leczenia stosuje się następujące techniki obrazowe:

• rezonans magnetyczny (MRI) – stanowi złoty standard diagnostyczny, precyzyjnie obrazując wielkość przepukliny oraz stopień ucisku korzeni nerwowych;
• tomografia komputerowa (TK) – przydatna w ocenie zmian zwyrodnieniowych struktur kostnych kręgosłupa;
• RTG kręgosłupa – stosowane pomocniczo w celu wykluczenia niestabilności kręgów lub złamań.

Leczenie dolegliwości związanych z nerwem kulszowym i bólem kręgosłupa

Większość przypadków podrażnienia nerwu kulszowego kwalifikuje się do leczenia zachowawczego, które powinno trwać od 6 do 8 tygodni. W fazie ostrej stosowane są leki przeciwbólowe oraz leki przeciwzapalne, najczęściej z grupy NLPZ, a także leki rozluźniające napięcie mięśniowe (np. tizanidyna). W terapii bólu neuropatycznego rekomenduje się włączenie pregabaliny lub duloksetyny.

Gdy ból ostry minie, pacjent powinien poddać się fizjoterapii oraz kompleksowej rehabilitacji. Niezbędne jest włączenie ćwiczeń na nerw kulszowy oraz kinezyterapii. Ponadto zalecana jest także terapia manualna, wykazująca poprawę mobilności kręgosłupa lędźwiowego.

Pacjenci z bólem kręgosłupa powinni wykonywać systematyczne, delikatne ćwiczenia rozciągające skierowane na mięśnie pasma biodrowo-piszczelowego oraz mięsień gruszkowaty. Odpowiednio dobrana aktywność fizyczna (np. spacery) poprawia ukrwienie tkanek i przyspiesza powrót do zdrowia.

W przypadkach, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanego efektu, konieczne może być leczenie operacyjne (np. mikrodyscektomia).

Jak zapobiegać problemom i jak dbać o profilaktykę kręgosłupa?

Działania profilaktyczne są najbardziej skuteczną metodą ochrony kręgosłupa przed bólem. Najważniejszym działaniem każdej osoby powinna być regularna aktywność fizyczna, która dba o prawidłowe odżywienie beznaczyniowych krążków międzykręgowych poprzez mechanizm dyfuzji płynów.

W ramach codziennej profilaktyki należy wdrożyć następujące zasady:

• wzmacnianie mięśni głębokich (gorsetu mięśniowego brzucha i grzbietu), stanowiących naturalną podporę kręgosłupa;
• dbałość o zasady ergonomii podczas pracy siedzącej, w tym stosowanie wyprofilowanych foteli i robienie regularnych przerw na ruch;
• eliminacja czynników ryzyka, takich jak otyłość, która drastycznie zwiększa nacisk na dolne segmenty kręgosłupa;
• stosowanie prawidłowej techniki dźwigania ciężarów (zawsze na ugiętych kolanach, przy wyprostowanych plecach).

Systematycznie wykonywane ćwiczenia rozciągające zapobiegają przykurczom mięśni pośladków i ud, co bezpośrednio minimalizuje ryzyko wystąpienia zespołu mięśnia gruszkowatego.

5 najważniejszych faktów: podsumowanie

• Ból związany z nerwem kulszowym najczęściej dotyczy tylko jednej strony ciała i promieniuje z dolnej części pleców lub pośladka do nogi.
• Kaszel, kichanie albo dłuższe siedzenie mogą nasilać dolegliwości, ponieważ zwiększają ciśnienie i podrażnienie struktur nerwowych.
• Samo pojęcie „rwa kulszowa” opisuje zespół objawów, a nie jedną konkretną chorobę — zawsze trzeba szukać przyczyny ucisku lub podrażnienia.
• Alarmującymi objawami są zaburzenia oddawania moczu lub stolca, osłabienie siły mięśniowej oraz utrata czucia w okolicy krocza, bo mogą wymagać pilnej pomocy medycznej.
• Profilaktyka nawrotów opiera się głównie na regularnym ruchu, wzmacnianiu mięśni tułowia, ergonomii pracy i unikaniu przeciążeń kręgosłupa.