PSA – wskazania, normy, przygotowanie, przebieg badania

PSA – czym jest to badanie?

Antygen sterczowy – czyli PSA – to białko, które w warunkach fizjologicznych produkowane jest przez gruczoł krokowy u mężczyzn. Jego niewielkie stężenie nie jest wyznacznikiem stanu chorobowego, jednakże zbyt duża ilość tego enzymu, może świadczyć o rozwoju nowotworu raka gruczołu krokowego. Badanie PSA jest stosowane również w monitorowaniu postępów leczenia (zarówno farmakologicznego, jak i operacyjnego) przerostu prostaty i nowotworu tego gruczołu.

Ilość PSA rośnie u mężczyzn wraz z wiekiem i jest to naturalne, fizjologiczne zjawisko. Badanie PSA należy wykonywać systematycznie nie tylko w przypadku obciążenia genetycznego rakiem prostaty (najlepiej po 40. roku życia), ale także u każdego mężczyzny po ukończeniu 50. roku życia (co rok lub dwa lata).

Badanie PSA wykonuje się najczęściej ze skierowania lekarza ogólnego (POZ). Wskazaniami do oznaczenia poziomu tego enzymu są takie objawy jak m.in.: problemy z oddawaniem moczu, krwiomocz, bolesne i gwałtowne parcie na pęcherz, silne bóle podbrzusza, a także zaawansowany wiek. Symptomami towarzyszącymi nowotworowi prostaty są także zaburzenia erekcji i dolegliwości bólowe w odcinku lędźwiowym kręgosłupa.

Wczesne wykrycie zbyt wysokiego stężenia PSA ma kluczowe znaczenie w profilaktyce chorób prostaty. Im wcześniej dojdzie do postawienia miarodajnej diagnostyki, tym większe szanse na wdrożenie skutecznego leczenia, a co za tym idzie – zminimalizowanie poważnych powikłań, a nawet zgonu. Wykrycie raka prostaty na wczesnym etapie daje dobre rokowanie. W związku z tym warto zachować czujność, obserwować charakterystyczne objawy i regularnie wykonywać badania.

Zwiększone stężenie PSA nie zawsze świadczy o nowotworze gruczołu krokowego. Czasami taki wynik obserwuje się podczas łagodnego rozrostu tego gruczołu lub pojawienia się niegroźnego stanu zapalnego.

PSA – na czym polega badanie?

Materiałem biologicznym do oznaczenia poziomu PSA jest krew żylna. Badanie na ogół można wykonać w każdym laboratorium diagnostycznym. Próbka krwi trafia do analizy, a wynik na ogół jest dostępny po upływie 1 dnia roboczego.

Każde laboratorium, które wykonuje oznaczenie PSA, może mieć własne zakresy referencyjne (różniące się np. jednostką) i dlatego też badanie to warto powtarzać w tej samej placówce. Normy odnoszą się do różnych grup wiekowych pacjenta. Analizy jednak nie warto przeprowadzać samemu. Zaleca się, aby otrzymany wynik skonsultować z lekarzem, który weźmie pod uwagę kilka kluczowych czynników, w tym wiek pacjenta, obciążenie genetyczne, a także pojawienie się niepokojących objawów.

Standardowe normy dla białka PSA dla mężczyzn wynoszą:

• 1,5 ng/ml – u pacjentów między 40. a 49. rokiem życia,
• 2,5 ng/ml – u pacjentów między 50. a 59. rokiem życia,
• 4,5 ng/ml – u pacjentów między 60. a 69 rokiem życia,
• 7,5 ng/ml – u pacjentów między 70. a 79. rokiem życia.

Jak widać z powyższych norm, stężenie PSA rośnie wraz z wiekiem. Uzyskanie wyniku mieszczącego się zakresie referencyjnym nie wskazuje na problemy z gruczołem krokowym. Niemniej jednak należy regularnie monitorować poziom tego białka we krwi.

Potencjalne przyczyny odchyleń od normy

Zbyt wysokie stężenie PSA całkowitego może świadczyć o rozwoju raka prostaty lub jedynie skłonić pacjenta do wykonania bardziej szczegółowych badań. Taki wynik może wskazywać ponadto na stany zapalne tego gruczołu lub zakażenia układu moczowo-płciowego.

Podwyższone stężenie PSA nie zawsze oznacza problemy z gruczołem krokowym, a może być wynikiem:

• wcześniejszego badania per rectum,
• urazu mechanicznego,
• wcześniejszej jazdy na rowerze lub współżycia seksualnego.

PSA – wskazania do wykonania badania

Standardowymi wskazaniami do wykonania oznaczenia poziomu markera PSA są:

• rak prostaty występujący w rodzinie,
• objawy wskazujące na przerost gruczołu krokowego np. krwiomocz, bolesność podczas oddawania moczu,
• stan po cewnikowaniu pęcherza moczowego,
• wiek powyżej 50. roku życia,
• problemy z erekcją.

PSA – przeciwwskazania

Nie ma przeciwwskazań do wykonania badania PSA. Materiałem biologicznym jest próbka krwi, której pobranie z żyły łokciowej jest bardzo dobrze tolerowane przez pacjentów.

PSA – przygotowanie do badania

Pobranie krwi w kierunku oznaczenia poziomu PSA nie wymaga specjalnych przygotowań. Można wykonać je o każdej porze dnia, jednak zaleca się, aby do laboratorium zgłosić się w godzinach porannych (między 7:00 a 10:00), będąc na czczo (chociaż nie jest to warunek konieczny). Kluczowe jest jednak, aby na 8-12 godzin przed oddaniem materiału do badań, powstrzymać się od spożywania alkoholu i palenia wyrobów tytoniowych.

Warto pamiętać o tym, aby badanie PSA nie wykonywać (ok. 2 dni) po:

• współżyciu seksualnym,
• badaniu per rectum,
• jeździe na rowerze (ucisk na gruczoł krokowy zwiększa poziom PSA we krwi),
• cewnikowaniu pęcherza moczowego.

Aby ułatwić pobranie krwi, na ok. 30 minut przed badaniem warto napić się szklanki wody. Zaleca się także odpoczynek w pozycji siedzącej.

PSA – przebieg badania

Pobranie krwi to badanie, które trwa zaledwie kilka minut. W większości przypadków wykonuje się je w pozycji siedzącej. Jeśli jednak masz tendencję do zasłabnięcia lub omdleń podczas pobrania, fakt ten warto zgłosić pielęgniarce.

Materiał biologiczny trafia do probówki z EDTA, co zapobiega krzepnięciu krwi. Następnie próbka trafia do analityka, który za pomocą specjalistycznych technik analitycznych, dokonuje oceny stężenia PSA. Wynik na ogół otrzymuje się w ciągu 1 dnia roboczego.

PSA – skutki uboczne i powikłania

Pobranie krwi żylnej jest standardową procedurą i jest bardzo dobrze tolerowane przez pacjentów, a także nie wiąże się z ryzykiem pojawienia się poważnych powikłań. Jedyny dyskomfort może wiązać się z utworzeniem się niewielkiego siniaka w miejscu wkłucia igły, zwiększoną tkliwością tego miejsca, a także nieznacznym zaczerwienieniem. Są to objawy, które w większości przypadków ustępują po upływie 24-48 godzin.