Badanie poziomu układu dopełniacza
Układ dopełniacza składa się z 40 białek, przy czym 9 najważniejszych jest oznaczonych symbolami od C1 do C9. Wchodzi w skład wrodzonej odporności organizmu, która aktywuje się natychmiast po wniknięciu do organizmu chorobotwórczego drobnoustroju. Nie wymaga wcześniejszej ekspozycji na dany wirus lub bakterię, ale również nie zapamiętuje jej (układ dopełniacza za każdym razem aktywuje się, jakby był to pierwszy kontakt z danym antygenem).
Układ dopełniacza aktywuje się na drodze klasycznej, alternatywnej lub klasycznej i prowadzi do powstania tzw. kompleksu MAC. Kompleks ten atakuje błonę komórkową wirusa, bakterii lub innego drobnoustroju i w konsekwencji powoduje jej lizę (rozpad). Działa wielotorowo i w dużej mierze reguluje odpowiedź immunologiczną:
- zwiększa przepuszczalność naczyń krwionośnych, umożliwiając białym krwinkom migrację do miejsca, gdzie rozwija się stan zapalny,
- stymuluje fagozytozę („pożeranie” zarazków),
- alarmuje inne elementy układu odpornościowego o zagrożeniu,
- pomaga usunąć z krwi pozostałości po czynniku chorobotwórczym.
Badanie układu dopełniacza składa się z dwóch elementów – oznaczenia stężenia oraz aktywności poszczególnych elementów. Lekarz może zalecić oznaczenie konkretnych białek (zazwyczaj jest to C3 i C4) lub pełną aktywność układu (CH50 lub CH100). CH50 lub CH100 oznacza się zazwyczaj wtedy, gdy zachodzi podejrzenie niedoboru białek C3 i C4. CH 50 bada dodatkowo klasyczną drogę aktywacji układu dopełniacza – od C1 do C9. Jeżeli wynik badania wykroczy poza normę, analizie poddaje się każde z 9 białek osobno.
Zakres wartości referencyjnych dla badania może się nieco różnić w zależności od tego, jakie laboratorium wykonuje analizę. Uśrednione normy dla układu dopełniacza wynoszą:
- CH50: 90–150 j. /ml,
- C3: 0,55–1,2 g/l,
- C4: 0,2–0,5 g/l.
Trzeba pamiętać, żeby swój wynik zawsze skonsultować z lekarzem, gdyż odchylenia od normy mogą mieć wiele przyczyn.
Potencjalne przyczyny odchyleń od normy
Obniżony poziom składników dopełniacza jest konsekwencją rzadko spotykanych niedoborów dziedzicznych lub ich zbyt dużego zużycia. Jeżeli zaobserwuje się w wynikach wartości mniejsze od normy, może to wskazywać na:
- toczeń rumieniowaty układowy (C3 i C4 są poniżej normy),
- posocznicę, zakażenie grzybicze, zarażenie pasożytami (spada jedynie poziom C3).
Obniżony poziom wszystkich składników dopełniacza może wynikać z:
- nawracających infekcji,
- dziedzicznego lub nabytego obrzęku naczynioruchowego,
- chorób autoimmunologicznych,
- niedożywienia,
- chorób nerek.
Poziom białek układu dopełniacza zwykle wzrasta, gdy dochodzi do ostrych lub przewlekłych stanów zapalnych. Po zakończeniu tego procesu zazwyczaj wraca do wartości prawidłowych. Co ważne, wzrost ilości białek układu dopełniacza ściśle koreluje z podwyższonym CRP.
Czynniki mogące mieć wpływ na wynik badania
Prawidłowo pobrane badanie powinno dostarczyć miarodajnych wyników. Można je zaburzyć, jeżeli stawi się na procedurę po posiłku – ciężko bowiem określić, czy dany składnik pożywienia nie wpłynie na aktywność białek dopełniacza.
Układ dopełniacza – wskazania do wykonania badania
Badanie układu dopełniacza może zostać zlecone, gdy występuje stan zapalny lub obrzęk naczynioruchowy o nieznanej etiologii, objawy choroby autoimmunologicznej (np. toczeń rumieniowaty układowy) lub lekarz podejrzewa chorobę powiązaną z przewlekłym pobudzeniem układu dopełniacza. Badaniu najczęściej podlegają białka C3 i C4 (zazwyczaj analizuje się obie wartości razem), jednak w przypadku niedoborów tych białek lekarz może zlecić badanie C1.
Badanie układu dopełniacza wykonuje się również w następujących przypadkach:
- ciężkiej infekcji bakteryjnej (zakażenie paciorkowcem, pneumokokami lub meningokokami),
- diagnostyce prowadzonej w kierunku schorzeń kłębuszków nerkowych, zapaleniu naczyń lub reumatoidalnym zapaleniu stawów,
- chorobach posurowiczych,
- nawracających infekcjach,
- niedoborach immunologicznych.
Badanie układu dopełniacza może być również wykonywane w ocenie aktywności choroby przewlekłej (m.in. tocznia), tj. określeniu, czy znajduje się w fazie remisji, czy zaostrzenia. Trzeba pamiętać jednak, że obserwowane nieprawidłowości w układzie dopełniacza nie są podstawą do zdiagnozowania konkretnej choroby. Wskazują jedynie na proces, w który zaangażowane są białka układu odpornościowego.
Układ dopełniacza – przeciwwskazania
Badanie jest praktycznie bezbolesne i nie ma większych przeciwwskazań do jego wykonania. Układ dopełniacza pełni kluczową rolę m.in. w powstaniu zakrzepicy u kobiet ciężarnych, dlatego jego aktywność jest często przedmiotem badań wśród kobiet ciężarnych. Aktywność układu dopełniacza oznacza się również u dzieci, u których podejrzewa się wrodzone niedobory układu odpornościowego.
Układ dopełniacza – przygotowanie do badania
Badanie układu dopełniacza nie będzie wymagało większych przygotowań. Ważne jest, aby pacjent stawił się na nie na czczo (co najmniej 8 godzin po posiłku) i zadbał o właściwe nawodnienie, które ułatwi pobranie odpowiedniej ilości krwi. Warto, żeby był ok. 15 minut przed wyznaczoną godziną, ponieważ zalecany jest krótki odpoczynek. Musi pamiętać również o aktualnym skierowaniu i ubraniu bluzki umożliwiającej łatwy dostęp do miejsca wkłucia, czyli dołu łokciowego.
Układ dopełniacza – przebieg badania
Badanie nie różni się niczym od innych pobrań krwi. Miejscem wkłucia jest z reguły żyła łokciowa, a materiałem do badań krew żylna. Pielęgniarka lub inny personel medyczny pobierze próbkę do badań za pomocą jałowej igły i strzykawki, a następnie poprosi badanego o uciskanie miejsca pobrania jałowym wacikiem. Ma to na celu zahamowanie upływu krwi i zapobieżenie powstania podskórnego krwiaka.
Układ dopełniacza – skutki uboczne i powikłania
Badanie układu dopełniacza nie wiąże się z występowaniem skutków ubocznych. Niewielkie powikłania mogą dotyczyć jedynie miejsca wkłucia, w którym czasami pojawia się niewielki stan zapalny. Objawia się on zaczerwienieniem, lekkim zasinieniem lub tkliwością danego obszaru. Objawy te samoistnie ustępują po kilku dniach i nie wymagają interwencji lekarskiej.
Osoby szczególnie wrażliwe mogą się również uskarżać na osłabienie lub zawroty głowy wynikające z pobrania krwi. W takich wypadkach zaleca się pozostanie w punkcie pobrań kilka minut dłużej.
Polecane artykuły:
