Morfologia krwi obwodowej – interpretacja wyników badań

Morfologia jest podstawowym i najczęściej zlecanym badaniem krwi, gdy pacjent zgłasza się do lekarza z powodu niepokojących go dolegliwości. Morfologię krwi obwodowej należy wykonywać regularnie w ramach profilaktyki zdrowotnej przynajmniej raz w roku. Rzadziej konieczna jest morfologia z rozmazem.

Morfologia z rozmazem

Morfologia z rozmazem uzupełnia podstawowe badanie o analizę poszczególnych krwinek z procentowym udziałem krwinek białych. Dzieli się na 2 rodzaje.

Automatyczna morfologia z rozmazem odbywa się przy użyciu specjalnego automatu. Bywa on jednak zawodny – niekiedy nie jest w stanie policzyć krwinek lub wyniki odbiegają od standardu, Wówczas wykonywana jest morfologia z rozmazem ręcznym, a krwinki liczy się pod mikroskopem. Z próbki krwi oznacza się stężenie hemoglobiny, liczbę ciałek czerwonych i białych i ocenia się ich jakość: wielkość, stopień wysycenia hemoglobiną i proporcje pomiędzy nimi.

W jaki sposób wykonuje się morfologię krwi?

Z żyły pobiera się 5 ml krwi do specjalnych probówek zawierających EDTA (substancję zapobiegającą krzepnięciu pobranej krwi).

Morfologia – jak przygotować się do badania?

Na badanie należy zgłosić się na czczo, trzeba więc powstrzymać się od jedzenia nawet przez 12 godzin przed badaniem. Ostatni posiłek poprzedniego dnia powinien być lekkostrawny, przed badaniem nie wolno także pić słodzonej herbaty ani soków, można napić się wody.

Na badanie krwi najlepiej przyjść pomiędzy godziną 7 a 10 rano. Niektóre parametry zmieniają się w ciągu doby, dlatego próbkę krwi należy pobrać jak najwcześniej. Na 2–3 dni przed badaniem wskazane jest powstrzymanie się od picia alkoholu, palenia papierosów i picia kawy.

Przed pobieraniem krwi lepiej nie ćwiczyć i nie forsować się. Nadmierny wysiłek fizyczny zagęszcza krew i powoduje spadek glukozy i trójglicerydów, co może fałszować wynik badania.

Poranne leki należy przyjąć po pobraniu krwi, chyba że lekarz prowadzący postanowi inaczej. Wtedy należy powiadomić o tym personel medyczny w laboratorium.

Wynik badania morfologii

Wynik jest zwykle przedstawiony w postaci komputerowego wydruku i zawiera:

• symbole poszczególnych badań (angielskojęzyczne skróty nazw badań). Do podstawowych parametrów zalicza się: RBC, HGB, HCT, MCV, MCH, MCHC, WBC i PLT;
• wyliczone dla danej próbki krwi wartości poszczególnych parametrów;
• przedział wartości prawidłowych (od najniższej wartości uznawanej za prawidłową do najwyższej) dla poszczególnych wskaźników. Na wydruku badania obok wyniku parametru, jeśli nie mieści się on w podanym zakresie normy, często umieszczony jest symbol strzałki określający, że zmierzona wartość znajduje się poniżej lub powyżej granic normy.

Należy pamiętać, że na wyniki morfologii mogą mieć wpływ także: wiek, płeć, ciąża, choroby gorączkowe, pora dnia, alkohol, leki.

Nawet prawidłowa morfologia nie wyklucza możliwości choroby. W każdym przypadku ostateczna interpretacja wyników badania należy do lekarza i powinna się opierać nie tylko na porównaniu wyników z zakresami norm, ale również na badaniu fizykalnym pacjenta oraz znajomości jego ogólnego stanu zdrowia, wieku oraz trybu życia.

Morfologia krwi obwodowej

Morfologia krwi obwodowej polega na jakościowej i ilościowej ocenie elementów morfotycznych krwi (komórek krwi) i obejmuje:

• ustalenie liczby elementów morfotycznych krwi: krwinek czerwonych (erytrocytów), białych (leukocytów) oraz płytek krwi (trombocytów);
• obliczenie wartości tzw. wskaźników erytrocytarnych (mówią one o cechach badanych krwinek czerwonych);
• stężenie hemoglobiny – HGB i wartość hematokrytu – HCT;
• ustalenie liczby i procentowego udziału różnych typów białych krwinek, czyli leukocytów – WBC;
• ustalenie liczby płytek krwi, czyli trombocytów – PLT.

W morfologii krwi ocenie podlegają 3 główne układy komórkowe:

• układ czerwonokrwinkowy,
• układ białokrwinkowy,
• płytki krwi.

Układ czerwonokrwinkowy: RBC, HGB, HCT, MCV, MCH, MCHC, RDW

RBC (red blood count)

Liczba czerwonych krwinek. Krwinki czerwone, czyli erytrocyty, dzięki zawartej w nich hemoglobinie są w organizmie nośnikami tlenu. Liczbę komórek podaje się w milionach w mm3 lub w terach (1 tera=1012 ) na litr.

Norma: mężczyźni 4,5–6 milionów w mm3; kobiety 4–5,4 milionów w mm3

Zwiększone wartości określa się mianem nadkrwistości (czerwienica, erytrocytoza i poliglobulia). Zmniejszone są objawem niedokrwistości, czyli anemii.

HGB (hemoglobina) – stężenie hemoglobiny wyrażone w g/dl

Norma: mężczyźni 13–18g/dl; kobiety 12–16g/dl

Tak jak w przypadku liczby krwinek czerwonych obniżone wartości są objawem niedokrwistości (anemii), podwyższone występują np. w stanach odwodnienia.

HCT (hematokryt)

Stosunek objętości krwinek do osocza. Wzrost hematokrytu spowodowany jest zwiększeniem liczby erytrocytów, natomiast obniżenie tej liczby prowadzi do spadku hematokrytu.

Norma: mężczyźni 40–51%; kobiety 37–47%

Duży wpływ na wynik ma stan nawodnienia organizmu – nawodnienie prowadzi do obniżenia wartości hematokrytu, a odwodnienie (przez biegunki czy wymioty) prowadzi do jej podwyższenia. Znaczny wzrost HTC może doprowadzić do incydentów zatorowo-zakrzepowych. Hematokryt jest ważnym parametrem, od którego zależy lepkość krwi.

Wskaźniki erytrocytarne: MCV, MCH, MCHC, RDW

MCV (mean corpuscular volume) – średnia objętość krwinki czerwonej. Podawana jest w femtolitrach (1 femtolitr [fl]=10–15 litra).

Norma: 80–95 fl u obu płci

MCH (mean corpuscular hemoglobin) – średnia waga hemoglobiny w krwince. Wartość MCH podaje się w pikogramach na komórkę (1 pikogram=1012 g).

Norma: 27–32 pg u obu płci

MCHC (mean corpuscular hemoglobin concentration) – średnie stężenie hemoglobiny w krwince. Stosunek zawartości hemoglobiny w krwinkach do objętości, którą one zajmują. Wyrażany jest w g/l.

Norma: 32–36 g/dl u obu płci

RDW (red cell distribution width) – czyli tak zwana miara zróżnicowania wielkości erytrocytów.

Norma: 11,5–14,5% u obu płci

Wysoki wskaźnik RDW jest najczęściej pierwszym objawem niedoboru żelaza.

• RET – liczba retykulocytów. Retikulocyty są to prekursory krwinek czerwonych (niedojrzałe czerwone krwinki) krążące we krwi krócej niż 48 godzin. Jest miarą aktywności szpiku kostnego.

Norma: 5–15 promili (0.5–1,5%) u obu płci.

Zaburzenia w układzie białokrwinkowym

Rozróżniamy 5 rodzajów krwinek białych, czyli leukocytów:

• granulocyty obojętnochłonne – neutrofile;
• granulocyty kwasochłonne – eozynofile;
• granulocyty zasadochłonne – bazofile;
• monocyty;
• limfocyty.

Zadaniem krwinek białych jest ochrona organizmu przed bakteriami, wirusami i grzybami. Głównym parametrem układu białokrwinkowego jest wartość WBC (white blood count), czyli całkowita liczba krwinek białych. Oprócz całkowitej liczby krwinek białych morfologia podaje także tak zwany rozmaz krwi (inaczej rozmaz Schillinga).

Rozmaz może być zbadany pod mikroskopem (rozmaz „ręczny”) lub w analizatorze automatycznym.

• Norma WBC dla dorosłych: 4–10×109/l, czyli 4–10tys. w mm3
• Norma dla granulocytów obojętnochłonnych: 45–70% (wartości odsetkowe); 1,8–7×109/l (wartości bezwzględne)
• Norma dla granulocytów kwasochłonnych: 1–5%; <0,5×109/l
• Norma dla granulocytów zasadochłonnych: 0–3%; <0,3×109/l
• Norma dla limfocytów: 15–40%; 1,5–4×109/l
• Norma dla monocytów: 2–8%; 0,1–1×109/l

Wzrost wartości WBC, czyli leukocytoza, występuje między innymi u noworodków, w przebiegu ciąży i w okresie połogu, może wystąpić po intensywnym wysiłku fizycznym lub być wywołana przez silne sytuacje stresowe, ból, przegrzanie organizmu (np. po opalaniu) czy nadmierne ochłodzenie. Wyższą leukocytozę obserwuje się u osób palących. Na wzrost leukocytozy wpływa też spożycie posiłku przed pobraniem krwi na badanie.

Do najczęstszych chorobowych przyczyn leukocytozy należą:

• zakażenia, szczególnie wywołane przez bakterie;
• martwice narządowe, jak zawał serca;
• oparzenia;
• zaburzenia metaboliczne, jak napad dny moczanowej, śpiączki cukrzycowe, przełom tarczycowy;
• nowotwory, w tym choroby hematoonkologiczne;
• ostre krwotoki, urazy, napady kolki (np. nerkowej);
• usunięcie śledziony (splenektomia);
• stosowanie niektórych leków, jak glikokortykosterydy czy sole litu.

Spadek wartości WBC to stan odpowiadający obniżeniu liczby krwinek białych poniżej wartości 4×109/l (4 tys. w mm3).

Przy spadku liczby granulocytów obojętnochłonnych poniżej 1,0×109/l (1 tys. w mm3) zwiększa się istotnie niebezpieczeństwo zakażeń bakteryjnych. Szczególnie niebezpiecznym stanem jest tak zwana agranulocytoza. Jest to stan, gdy liczba neutrofili ulega obniżeniu poniżej wartości 0,5×109/l. Sytuacja ta stanowi bezpośrednie zagrożenie życia z powodu bezbronności organizmu wobec infekcji bakteryjnych. Niepokojące powinno być wystąpienie nawet niewielkiej leukopenii, a szczególnie stan, gdy liczba krwinek białych jest niższa niż dolna granica normy i spada z badania na badanie.

Do najczęstszych przyczyn leukopenii zaliczamy:

• zakażenia wirusowe, np. grypa, odra, różyczka, ospa wietrzna;
• ciężkie zakażenia bakteryjne, np. gruźlica;
• układowe choroby tkanki łącznej  (tzw. kolagenozy), np. toczeń trzewny;
• niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego;
• uszkodzenia szpiku kostnego przez leki.

Do leków najczęściej wywołujących spadek liczby krwinek białych zaliczamy:

• cytostatyki (leki stosowane w chemioterapii wielu chorób nowotworowych),
• leki stosowane w leczeniu nadczynności tarczycy (tyreostatyki),
• leki przeciwpadaczkowe, sulfonamidy,
• leki stosowane w leczeniu gruźlicy,
• wiele leków przeciwbólowych z grupy NLPZ  (niesterydowych leków przeciwzapalnych) stosowanych jako popularne leki przeciwbólowe.

Granulocyty kwasochłonne (eozynofile)

Norma dla granulocytów kwasochłonnych: 1–5%( wartości odsetkowe); <0,5×109/l (wartości bezwzględne)

Zwiększona liczba eozynofili, czyli eozynofilia, występuje:

• w chorobach o podłożu alergicznym (astma oskrzelowa, katar sienny itp.);
• w niektórych chorobach skóry;
• w chorobach pasożytniczych (np. zakażenie glistą ludzką);
• w przebiegu szkarlatyny;
• w późnej fazie zakażenia jako objaw zdrowienia;
• w ziarnicy złośliwej i niektórych innych chorobach hematologicznych;
• w niektórych chorobach układowych tkanki łącznej, czyli kolagenozach (zwłaszcza w guzkowym zapaleniu tętnic);
• w przebiegu chorób nowotworowych, zwłaszcza z przerzutami do błon surowiczych (opłucna, otrzewna).

Obniżona liczba eozynofilii występuje :

• w nadczynności nadnerczy (choroba Cushinga);
• u osób przyjmujących glikokortykosterydy;
• w durze brzusznym.

Granulocyty zasadochłonne (bazofile)

Norma dla granulocytów zasadochłonnych: 0–3% (wartości odsetkowe); <0,3×109/l (wartości bezwzględne).

Zwiększona liczba bazofili występuje w:

• przebiegu gruźlicy;
• chorobie Leśniowskiego-crohna;
• chorobach hematologicznych.

Zmniejszona liczba bazofili (bazopenia) jest trudna do uchwycenia (norma od 0%). Występuje po sterydach i po napromieniowaniu rtg.

Limfocyty

Norma dla limfocytów: 15–40% (wartość odsetkowa); 1,5-4×109/l (wartość bezwzględna).

Zwiększona liczba limfocytów, czyli limfocytoza, występuje:

• w chorobach zakaźnych (mononukleoza zakaźna, cytomegalia, wirusowe zapalenia wątroby, krztusiec);
• w chorobach wirusowych (odra, świnka, różyczka);
• chorobach bakteryjnych (gruźlica, kiła, dur brzuszny, błonica);
• w przewlekłej białaczce limfocytowej;
• w przypadku niektórych chłoniaków.

Monocyty

Norma dla monocytów: 2–8% (wartość odsetkowa); 0,1–1×109/l (wartość bezwzględna).

Zwiększona liczba monocytów występuje:

• w zakażeniach bakteryjnych i wirusowych (mononukleoza zakaźna, dur, bruceloza, gruźlica, zapalenie wsierdzia serca);
• w zakażeniach pierwotniakami (malaria, pełzakowica);
• w chorobach układowych tkanki łącznej, czyli kolagenozach;
• w marskości wątroby;
• w chorobie Leśniowskiego Crohna i Colitis ulcerosa;
• w ostrej i przewlekłej białaczce.

Zaburzenia w układzie płytkowym

• Płytki krwi (trombocyty) – PLT

Norma: 150 000–400 000/µl

Płytki krwi, czyli trombocyty, biorą udział w krzepnięciu krwi. W miejscu krwawienia, wraz z białkiem o nazwie fibryna tworzą siateczkę zapobiegającą nadmiernej utracie krwi. Przyjmuje się, że wystarczającą wartością pozwalającą na sprawne działanie układu krzepnięcia jest 50 000/µl.

Zmniejszona liczba płytek jest częstym zjawiskiem, często wiążącym się ze zbyt długim czasem od pobrania krwi do jej analizy. Może jednak być związana z:

• niedoborem witaminy B12 i kwasu foliowego;
• uszkodzeniem miejsca ich produkcji, czyli szpiku kostnego;
• rzadkimi zespołami chorobowymi skutkującymi ich nadmiernym niszczeniem.

UWAGA! Powyższe informacje pozwalają wstępnie zinterpretować otrzymany wynik. Decydująca jest zawsze interpretacja lekarza.

Autor: Iga Hintz