Malaria (zimnica) – co to za choroba, jakie daje objawy i jak się przed nią chronić w podróży

Malaria – co to za choroba?

Malaria to choroba zakaźna wywoływana przez pasożyty z rodzaju Plasmodium, które dostają się do organizmu człowieka wraz ze śliną zakażonego komara z rodzaju Anopheles. Nie jest więc ani chorobą wirusową, ani bakteryjną, lecz pasożytniczą – a to ma zasadnicze znaczenie dla diagnostyki i leczenia.

Po ukłuciu komara pasożyty najpierw namnażają się w wątrobie nowego gospodarza, a następnie atakują krwinki czerwone. Dawna polska nazwa choroby, czyli zimnica, dobrze oddaje jej klasyczny przebieg – chorzy odczuwają gwałtowne fale zimna z dreszczami, po których następuje bardzo wysoka gorączka i intensywne poty. W języku potocznym funkcjonowało kiedyś także określenie „febra”, zapożyczone z łaciny i języków romańskich, odnoszące się ogólnie do chorób przebiegających z gorączką.

Najgroźniejszą postacią choroby jest malaria wywołana przez Plasmodium falciparum, która może prowadzić do ciężkich powikłań, takich jak niewydolność narządowa, śpiączka czy zgon, zwłaszcza u osób nieleczonych lub leczonych z opóźnieniem. Malaria wywoływana przez inne gatunki pasożyta, np. Plasmodium vivax czy Plasmodium ovale, zwykle przebiega łagodniej, choć może powodować nawroty nawet po wielu miesiącach od zakażenia.

Gdzie występuje malaria?

Malaria nie występuje równomiernie na całym świecie. Jej zasięg zależy od obecności komarów z rodzaju Anopheles, klimatu oraz lokalnych działań profilaktycznych. Największe ryzyko zachorowania dotyczy krajów tropikalnych i subtropikalnych, gdzie ciepło i wilgoć sprzyjają rozwojowi pasożyta:

• zdecydowana większość globalnych przypadków malarii występuje w Afryce Subsaharyjskiej. Choroba pozostaje tam jednym z głównych problemów zdrowia publicznego, szczególnie wśród dzieci;
• malaria obecna jest również w części Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, a także w wybranych regionach Ameryki Środkowej i Południowej.

Ryzyko zakażenia często nie obejmuje całego terytorium danego kraju – występowanie malarii bywa ograniczone do obszarów wiejskich, nizinnych lub położonych w pobliżu zbiorników wodnych, może zmieniać się w zależności od pory roku lub wysokości n.p.m. Przed podróżą do krajów z listy zagrożonych malarią warto sprawdzać aktualne, lokalne mapy ryzyka.

Czytaj także: Żółta febra – przyczyny i objawy. Czy można zarazić się w Polsce?

Czy malaria jest zaraźliwa?

Malaria nie jest chorobą zaraźliwą w takim sensie jak grypa, COVID-19 czy ospa. Chory człowiek nie jest zagrożeniem dla innych, choroba nie przenosi się drogą kropelkową, przez kontakt fizyczny ani wspólne korzystanie z przedmiotów, lecz poprzez ukłucie zakażonego komara z rodzaju Anopheles.

Istnieją jednak rzadkie przypadki zakażenia bez udziału komara – opisywano przypadki przeniesienia malarii poprzez przetoczenie zakażonej krwi, użycie wspólnych igieł oraz z matki na dziecko w czasie ciąży lub porodu. W krajach o dobrze funkcjonujących systemach ochrony zdrowia są to jednak zdarzenia wyjątkowe.

Największe ryzyko zakażenia dotyczy osób przebywających w regionach endemicznych, zwłaszcza po zmroku i w nocy, gdy komary Anopheles są najbardziej aktywne. Brak ochrony przed ukłuciami oraz niestosowanie zaleconej profilaktyki farmakologicznej znacząco zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania.

Czytaj także: Jakie choroby przenoszą komary? Fakty, mity i zagrożenia zdrowotne 

Malaria – objawy i przebieg choroby

Początek malarii bywa podstępny, ponieważ pierwsze dolegliwości często przypominają zwykłą infekcję wirusową. Chorzy mogą skarżyć się na:

• ogólne osłabienie,
• bóle głowy i mięśni,
• uczucie rozbicia,
• narastającą gorączkę.

W miarę rozwoju choroby mogą występować charakterystyczne napady gorączki przebiegające falami. Towarzyszą im zwykle:

• silne dreszcze,
• uczucie zimna,
• bardzo wysoka temperatura ciała,
• intensywne poty.

U części pacjentów pojawiają się także nudności, wymioty i biegunka. Może występować powiększenie wątroby i śledziony, bladość skóry związana z niedokrwistością oraz przyspieszone bicie serca.

Wbrew obiegowym opiniom wysypka nie jest typowym objawem malarii. Jeżeli u osoby po powrocie z tropików dominują zmiany skórne, zwykle należy brać pod uwagę inne choroby zakaźne, takie jak denga, filarioza czy zakażenia wirusowe.

W ciężkich postaciach malarii, zwłaszcza wywołanej przez Plasmodium falciparum, mogą pojawić się objawy zagrażające życiu, m.in.:

• zaburzenia świadomości,
• drgawki,
• duszność,
• skąpomocz,
• żółtaczka,
• objawy niewydolności narządowej.

Taki przebieg wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Czytaj także: Medycyna podróży – jak przygotować się zdrowotnie do wyjazdu? 

Kiedy pojawiają się objawy malarii?  

Jedną z cech malarii, która często utrudnia szybkie rozpoznanie, jest stosunkowo długi i zmienny okres wylęgania. Oznacza on czas od momentu ukłucia przez zakażonego komara do wystąpienia pierwszych objawów choroby.

Długość okresu wylęgania zależy przede wszystkim od gatunku pasożyta. W przypadku najgroźniejszej postaci choroby, wywołanej przez Plasmodium falciparum, objawy zwykle rozwijają się stosunkowo szybko, często w ciągu dwóch tygodni od zakażenia. Przy zakażeniu Plasmodium vivax lub Plasmodium ovale pierwsze symptomy mogą wystąpić później, a u części osób nawet po kilku tygodniach lub miesiącach.

Zdarza się również, że pasożyty pozostają w organizmie w formie uśpionej w komórkach wątroby i mogą reaktywować się po dłuższym czasie, powodując nawroty choroby bez kolejnego ukłucia komara. To jedna z przyczyn, dla których malaria bywa diagnozowana długo po zakończeniu podróży.

Malaria – leczenie i rokowanie

Malaria jest chorobą uleczalną, pod warunkiem szybkiego rozpoznania i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Współczesna medycyna dysponuje skutecznymi lekami przeciwmalarycznymi, które pozwalają na eliminację pasożytów z organizmu i zapobieganie groźnym powikłaniom.

Dobór terapii zależy od kilku czynników, w tym od:

• gatunku Plasmodium,
• ciężkości przebiegu choroby,
• miejsca, w którym doszło do zakażenia (ze względu na oporność pasożytów na niektóre leki),
• wieku i stanu zdrowia pacjenta.

W niepowikłanych przypadkach najczęściej stosuje się nowoczesne terapie skojarzone oparte na pochodnych artemizyniny lub inne leki doustne zalecane w aktualnych wytycznych.

Ciężka malaria, szczególnie wywołana przez Plasmodium falciparum, wymaga leczenia szpitalnego i podawania leków dożylnie. W takich sytuacjach konieczne bywa również intensywne leczenie wspomagające, obejmujące wyrównywanie zaburzeń elektrolitowych, leczenie niewydolności narządów czy transfuzje krwi w przypadku ciężkiej niedokrwistości.

Rokowanie przy prawidłowo leczonej malarii jest zwykle dobre. U większości pacjentów objawy ustępują w ciągu kilku dni od rozpoczęcia terapii. Nieleczona choroba może natomiast szybko prowadzić do poważnych powikłań, a nawet zgonu.

Warto również pamiętać, że niektóre postacie malarii mogą nawracać po zakończeniu leczenia, jeśli nie zostaną zastosowane odpowiednie leki eliminujące pasożyty pozostające w wątrobie.

Malaria – profilaktyka w podróży

Skuteczna ochrona przed malarią dla turystów opiera się na unikaniu ukłuć komarów, a w wybranych regionach również na stosowaniu leków profilaktycznych (tzw. tabletki przeciwmalaryczne). Zaleca się:

• stosowanie repelentów zawierających DEET, ikarydynę lub IR3535, zwłaszcza od zmierzchu do świtu,
• noszenie ubrań z długim rękawem i długich spodni, szczególnie wieczorem i w nocy,
• spanie pod moskitierą lub w klimatyzowanych pomieszczeniach,
• unikanie przebywania w pobliżu stojącej wody po zmroku.

Dobór preparatu przeciwmalarycznego do stosowania w profilaktyce zakażenia zależy od kraju podróży, aktualnej oporności pasożytów i stanu zdrowia pacjenta. Najczęściej stosuje się schematy oparte na atowakwonie z proguanilem lub doksycyklinie. Leki przyjmuje się przed wyjazdem, w trakcie pobytu i przez określony czas po powrocie.

Warto pamiętać:

• żadna metoda nie daje pełnej ochrony – nawet przy stosowaniu leków konieczna jest ochrona przed ukłuciami,
• gorączka po powrocie z tropików zawsze wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.

Aby dobrać odpowiednią profilaktykę przed wyjazdem, skonsultuj się z lekarzem medycyny podróży.

Malaria – szczepienie. Czy jest możliwe?

Istnieją już szczepionki przeciw malarii, ale ich głównym celem jest ochrona dzieci mieszkających w rejonach endemicznych, a nie rutynowa profilaktyka turystów. WHO w 2021 r. zarekomendowała szerokie stosowanie szczepionki u dzieci w Afryce Subsaharyjskiej oraz w innych regionach o umiarkowanej do wysokiej transmisji malarii wywołanej przez Plasmodium falciparum. Dane z programu pilotażowego wskazują, że w realnych warunkach szczepienie wiązało się m.in. z istotnym zmniejszeniem częstości ciężkiej malarii (ok. 30%). Z tego powodu szczepienia traktuje się przede wszystkim jako element strategii zdrowia publicznego w krajach o dużym obciążeniu chorobą. Dla podróżnych nadal podstawową ochroną są repelenty, moskitiery, odzież ochronna oraz (zależnie od kierunku) chemioprofilaktyka.

Czytaj także: Szczepionka na dengę – czy jest dostępna w Polsce, ile kosztuje i kto może się zaszczepić?

Może Cię również zainteresować: