Komar widliszek – czy może zarazić malarią?  

Komar widliszek – co to za owad? 

Komar widliszek to potoczna nazwa komarów z rodzaju Anopheles, obejmującego ponad 400 gatunków, z których około 30 jest zdolnych do przenoszenia malarii u ludzi. Kompleksy gatunkowe Anopheles gambiae i Anopheles funestus uznawane są za najważniejsze wektory tej choroby w rejonach tropikalnych.

W Polsce występuje rodzimy gatunek Anopheles maculipennis (widliszek plamistoskrzydły) – jak go rozpoznać? 

• jego ciało jest drobne i smukłe, o długości 4-7,5 mm, 
• ubarwienie jasnobrązowe lub szare, z łuskami na skrzydłach, 
• głowa ciemnobrunatna, z długą kłujką i równie długimi głaszczkami, szczękowymi (cecha odróżniająca go od innych komarów), 
• odnóża długie i cienkie, pozbawione przylg,  
• w pozycji spoczynkowej odwłok, głowa i kłujka widliszka znajdują się w linii prostej, a ciało jest skośnie odchylone od podłoża.   

Czytaj także: Komar tygrysi – czy występuje w Polsce? Jak wygląda komara tygrysi?

Komar widliszek – duży komar?

Niektórym z nas tak się właśnie wydaje, ale w rzeczywistości nie jest to gatunek nadzwyczajnych rozmiarów. Wielkość komara widliszka jest porównywalna do innych popularnych komarów w Polsce.  

Gdzie występuje komar widliszek? 

Komary z rodzaju Anopheles występują niemal na całym świecie, od strefy tropikalnej po umiarkowaną. Największe ich skupiska znajdują się w Afryce Subsaharyjskiej, Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryce Środkowej i Południowej, a niektóre gatunki żyją również w Europie.  

Komar widliszek w Polsce – czy jest groźny?  

W Polsce również można spotkać komary widliszki, szczególnie w pobliżu zbiorników wodnych, torfowisk i terenów podmokłych.

Nie oznacza to jednak, że w przyszłości nadal tak będzie. Zmiany klimatu oraz coraz częstsze podróże do krajów tropikalnych sprawiają, że naukowcy i lekarze monitorują sytuację pod kątem potencjalnego powrotu malarii do Europy.

Obecnie zdarzają się przypadki malarii przywleczonej, czyli gdy do zarażenia dochodzi za granicą (najczęściej właśnie w wyniku ukąszenia miejscowego komara), ale rozwój objawów malarii ma miejsce już po powrocie do Polski. Tylko na początku 2025 roku w mediach pojawiły się informacje o dwóch takich przypadkach, niestety śmiertelnych. W polskich szpitalach zmarli na malarię polscy turyści zarażeni podczas wakacji na Zanzibarze.  

Komar widliszek – czy gryzie człowieka?   

Komar widliszek, a konkretnie samice tego gatunku, żywią się ludzką krwią. Gryzienie ludzkich ofiar jest koniecznością biologiczną – krew jest źródłem białek niezbędnych komarzycy do produkcji jaj.

Jak wygląda ugryzienie komara widliszka? 

• ugryzienie przebiega zwykle bezboleśnie, można nie zauważyć, że jest się gryzionym – widliszek wprowadza do ranki ślinę z substancjami przeciwkrzepliwymi 
• objawy miejscowe pojawiają się po kilku minutach lub godzinach – zwykle to zaczerwienienie, swędzenie, drobny obrzęk 
• u osób uczulonych mogą wystąpić silniejsze reakcje (duży obrzęk, silny świąd) 

Czytaj także: Środki na komary – jak skutecznie chronić się latem? Analiza preparatów

Komar widliszek – jakie choroby przenosi? 

W krajach tropikalnych komar widliszek może być wektorem groźnych chorób. Najpoważniejszą z nich jest malaria (zimnica) — pasożytnicza infekcja zagrażająca życiu. Ta groźna, zakaźna choroba pasożytnicza wywoływana jest przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium. Widliszek zaraża się nimi, pobierając krew od chorego człowieka, a następnie przekazuje pasożyty kolejnej osobie w trakcie kolejnego ugryzienia.

Inne choroby przenoszone przez widliszki to:

• filariozy limfatyczne (choroby pasożytnicze powodujące obrzęki kończyn),
• zoonozy lokalne (w niektórych krajach widliszki mogą brać udział w cyklu pasożytniczym innych patogenów).  

Czytaj więcej: Jakie choroby przenoszą komary? Fakty, mity i zagrożenia zdrowotne 

Widliszek a malaria – co warto wiedzieć?

1. Cykl rozwojowy zarodźca malarii obejmuje dwoje żywicieli – człowieka i komara. Tylko owady z rodzaju Anopheles są biologicznie zdolne do przenoszenia pasożytów na człowieka.  
2. W zależności od gatunku pasożyta, przebieg choroby może być łagodny lub zagrażający życiu (najgroźniejsze w skutkach są zakażenia zarodźcem Plasmodium falciparum). 
3. Objawy malarii nie są widoczne zaraz po ugryzieniu, występują po okresie wylęgania, który wynosi zwykle od 7 do 14 dni, a w niektórych przypadkach nawet miesiąc. Pierwsze objawy nie zawsze są charakterystyczne, mogą obejmować: 
   • wysoką gorączkę, sięgającą nawet 40°C (często napadową, co 24, 48 lub 72 godziny), 
   • uczucie silnego niepokoju, 
   • dreszcze i uczucie wszechogarniającego zimna (stąd druga nazwa malarii – zimnica),  
   • bóle mięśni i stawów, 
   • poty, osłabienie, 
   • bóle głowy, nudności, 
   • biegunkę. 

Niektóre formy malarii, zwłaszcza wywołane przez Plasmodium falciparum, mogą prowadzić do powikłań neurologicznych, ostrej niewydolności nerek, niedokrwistości hemolitycznej, śpiączki (tzw. malaria mózgowa), a nawet śmierci, jeśli nie zostanie wdrożone leczenie.  

Czy malaria może wrócić do Polski? 

Teoretycznie niewiele stoi na przeszkodzie, by malaria wróciła do Polski – wróciła, bo nie każdy wie, że była u nas obecna przez setki lat.

Na terenie Europy malarię wywoływał zarodziec Plasmodium vivax, a ostatnie przypadki lokalnie przenoszonej malarii odnotowano w latach 60. XX wieku. W Polsce choroba została wyeliminowana między innymi dzięki poprawie warunków sanitarnych, osuszaniu bagien i stosowaniu środków owadobójczych.

Od tego czasu wszystkie przypadki malarii w Polsce są chorobami importowanymi – czyli zawleczonymi przez osoby powracające z krajów endemicznych. Według danych Państwowego Zakładu Higieny, rocznie odnotowuje się ich w Polsce kilkanaście do kilkudziesięciu.

Choć pozbyliśmy się z naszego kraju pierwotniaka Plasmodium vivax, eksperci ostrzegają, że mamy wystarczające warunki klimatyczne do ponownego rozwoju malarii, a lokalnie występujące u nas komary są zdolne do przenoszenia zarodźców. Z uwagi na ocieplenie klimatu, migracje ludności i globalizację podróży międzykontynentalnych, epidemiolodzy zwracają uwagę na potrzebę czujności i monitorowania sytuacji, szczególnie w okresie letnim.