Według badań programu ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) objawy różnego typu alergii zauważa u siebie około 40 proc. Polaków. Blisko połowa badanych wykazuje dodatni wynik alergicznych testów skórnych na najpowszechniejsze alergeny (głównie roztocza, trawy, brzozę), a alergicy częściej zamieszkują miasta niż tereny wiejskie.
Na co jesteśmy uczuleni?
Najczęściej występującą w Polsce alergią jest uczulenie na kurz (na roztocze kurzu domowego). Objawy kliniczne typowe dla tego uczulenia to katar, kaszel, drapanie w gardle, duszności astmatyczne, czasami zmiany skórne.
Podobne symptomy męczą alergików uczulonych na pyłki drzew, krzewów i traw (pechowcy uczuleni na największą liczbę pylących roślin mają w ciągu roku zaledwie trzy miesiące wolne od dokuczliwych reakcji alergicznych), zarodniki grzybów pleśniowych, a także zwierzęta futerkowe.
Produkty spożywcze też mogą być przyczyną zarówno alergii, jak i nietolerancji pokarmowych. Do najczęściej podejrzewanych o to produktów należą: krowie mleko, jaja, zboża, owoce cytrusowe, orzechy, kakao, dodawane do żywności konserwanty i inne ulepszacze, a także produkty zawierające histaminę (m.in. sery pleśniowe i żółte, salami, ryby i owoce morza, piwo i wino). Najczęstsze objawy alergii pokarmowych i nietolerancji to wzdęcia, biegunka, bóle brzucha i wymioty.
Coraz częściej odnotowuje się też alergie kontaktowe, w których alergenem mogą być metale (głównie nikiel, chrom, kobalt), środki piorące, perfumy, kosmetyki czy lateks – objawem jest najczęściej tzw. wyprysk kontaktowy, czyli obrzęk, zaczerwienienie, swędzenie i łuszczenie się skóry.
Bardzo niebezpieczne bywa uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych. To w odniesieniu do tej właśnie alergii najczęściej używa się pojęcia anafilaksja, jak również wstrząs anafilaktyczny, a objawy mogą dotyczyć skóry, układu pokarmowego, oddechowego, układu krążenia.
Niebezpieczne skutki może mieć również uczulenie na niektóre leki. Najczęściej dotyczy ono antybiotyków, takich jak penicyliny i cefalosporyny. Do groźnych powikłań prowadzi uczulenie na leki stosowane w znieczuleniu ogólnym.
Co to jest alergia?
Pojęcie alergia (gr. allos – inny i ergos – reakcja, czyli inna reakcja) w 1906 r. wprowadził do nazewnictwa medycznego wiedeński naukowiec Clemens Peter von Pirquet.
Alergia (uczulenie) to patologiczna i jakościowo zmieniona odpowiedź tkanek na dany czynnik uczulający (tzw. alergen), polegająca na reakcji układu immunologicznego, najczęściej związanej z powstaniem swoistych przeciwciał w klasie IgE (reakcje IgE-zależne). Reakcje te rozpoczynają się od wytwarzania przez białe krwinki swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko alergenowi. Przeciwciała te najczęściej kolejno przyczepiają się do powierzchni komórek zapalnych zwanych mastocytami. Po związaniu z alergenem doprowadzają do uwolnienia z wnętrza mastocyta różnych substancji, tzw. mediatorów stanu zapalnego.
Jednym z głównych mediatorów, które wyzwalają się w organizmie podczas kontaktu z alergenami, jest histamina, odpowiedzialna za szereg objawów charakterystycznych dla nadwrażliwości.
Podział alergenów
Reakcje alergiczne są prowokowane przez alergeny. Alergenem może być w zasadzie każda substancja, która ma kontakt z naszym organizmem. Jak dotąd do grupy alergenów zaklasyfikowano ponad kilkadziesiąt tysięcy związków, które możemy podzielić na wiele sposobów.
Podział ze względu na pochodzenie:
- alergeny naturalne – zwierzęce, roślinne;
- alergeny sztuczne (związki chemiczne).
Podział ze względu na drogę kontaktu z organizmem:
- pokarmowe;
- wziewne (powietrznopochodne);
- kontaktowe.
Podział ze względu na budowę chemiczną:
- białka lub glikoproteiny;
- substancje chemiczne.
Podział ze względu na czasokres działania:
- całoroczne;
- sezonowe.
Rodzaje alergii
Ze względu na mechanizm reakcji alergicznej, a co za tym idzie – czas pomiędzy ekspozycją na alergen a wystąpieniem objawów reakcje alergiczne można podzielić na wczesne (tu też reakcje natychmiastowe) i opóźnione. Reakcje opóźnione mogą wystąpić nawet po kilku tygodniach od ekspozycji na alergen (np. w niektórych alergiach na leki), stąd diagnostyka bywa w takich sytuacjach niezwykle skomplikowana
Co to jest alergia kontaktowa?
Gdy substancje chemiczne, a nawet pyłki, sierść lub kurz podrażniają oczy lub skórę, możemy podejrzewać alergię kontaktową. Sygnałem, że organizm nie toleruje substancji, z którą się styka, jest zazwyczaj wyprysk kontaktowy.
Zaczerwieniona, silnie swędząca i łuszcząca się skóra, na powierzchni której tworzą się grudki i pęcherzyki, to często efekt kontaktu np. z silnie uczulającym metalem (najczęściej są to: nikiel, chrom, kobalt), z tkaniną wypraną w dowolnym środku chemicznym, z perfumami, kosmetykami, lateksem lub czymkolwiek innym, przed czym organizm zdecydował się obronić. W razie wystąpienia wyprysku kontaktowego należy natychmiast przerwać kontakt z substancją, którą podejrzewa się o wywołanie zmian.
Alergia kontaktowa jest trudna do zdiagnozowania i często mylona z wypryskiem z podrażnienia skóry, ponieważ daje podobne objawy. Alergia kontaktowa może też towarzyszyć atopowemu zapaleniu skóry. Szacuje się, że nawet 17 proc. kobiet i 3 proc. mężczyzn jest uczulona na nikiel.
Alergie pokarmowe
Alergie pokarmowe dzielimy na IgE-zależne oraz IgE-niezależne. Do objawów alergii IgE-zależnych, w których objawy najczęściej występują do godziny od spożycia pokarmu, należą:
- pokrzywka;
- anafilaksja;
- zespół alergii jamy ustnej;
- nieżyt nosa, skurcz oskrzeli;
- wymioty, biegunka.
Alergie IgE niezależne to m.in. celiakia oraz zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy. Postaci mieszane to np. eozynofilowe zapalenie przełyku czy jelit.
Na alergie pokarmowe najbardziej narażeni są najmłodsi – u dzieci do 3. roku życia powszechna jest alergia na krowie mleko i jaja, starszaków uczulają zboża, owoce cytrusowe, orzeszki czy kakao.
Zmorą dorosłych są nietolerancje pokarmowe (nadwrażliwość niealergiczna). W przypadku alergii pokarmowych nieodzowną częścią leczenia jest prawidłowe wytypowanie uczulających składników pożywienia oraz całkowita rezygnacja z ich spożywania.
Brytyjski uczony dr Adrian Morris twierdzi, że wśród wielu stosowanych teraz dodatków do żywności źródłem największych problemów są:
- benzoesan sodu;
- kwas sorbowy;
- dwutlenek siarki;
- glutaminian sodu;
- azotyny i ich pochodne.
Związki te mogą powodować pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy, zapalenie błony śluzowej nosa, astmę, a nawet reakcje anafilaktyczne. Do niebezpiecznych konserwantów zaliczają się również siarczyny. Dwutlenek siarki zawarty w różnorodnych konserwowanych artykułach spożywczych i napojach, również w winie, może wywoływać astmę.
Alergia na pyłki
Uczulenie na pyłki kwitnących roślin to typowa alergia wziewna atakująca drogi oddechowe oraz oczy. Objawy uczulenia na pyłki to m.in. łzawienie i swędzenie oczu, kaszel, zatkany nos, podwyższona temperatura ciała.
Pierwsze zaczynają pylić drzewa – leszczyna budzi się już w styczniu, olcha dołącza do niej w lutym i w marcu, topola pyli w marcu i w kwietniu, buk, dąb i brzoza w kwietniu i w maju. Pylenie traw zaczyna się w maju i trwa długo, bo aż do połowy lipca. Wszystkie występujące w Polsce gatunki traw mają podobną budowę pyłków, więc uczulenie na jeden gatunek najczęściej oznacza uczulenie na nie wszystkie. Natomiast latem pylą chwasty, głównie babka, bylica, komosa biała. Sezon na pylenie kończy się dopiero we wrześniu, dając alergikom ledwo trzy miesiące odpoczynku do styczniowej pobudki leszczyny.
Alergia wziewna – objawy:
- uciążliwy nieżyt nosa i zatok obocznych nosa;
- zapalenie spojówek;
- ostry, duszący kaszel;
- świąd i pokrzywka.
Alergiczny nieżyt nosa jest istotnym czynnikiem usposabiającym do rozwoju astmy. Szacuje się, że około 80 proc. przypadków tej choroby u dzieci i niemal połowa u dorosłych ma przyczyny alergiczne.
Alergia na zarodniki grzybów pleśniowych
Letni kaszel, a także towarzyszące mu duszności mogą być objawami uczulenia na znajdujące się w powietrzu zarodniki pleśni. Latem ich stężenie jest znacznie większe niż pyłków roślin. Rozwijają się też w źle wentylowanych, wilgotnych pomieszczeniach (np. łazienkach), ziemi roślin doniczkowych, w klimatyzacji czy nawet kurzu. Uchronić się przed nimi jest równie trudno jak przed pyłkami drzew czy traw.
Uczulenie na roztocze kurzu domowego
Potocznie mówi się o „uczuleniu na kurz”, w rzeczywistości chodzi o uczulenie na białka zawarte w odchodach roztoczy – mikroskopijnych pajęczaków zamieszkujących domowy kurz i żywiących się złuszczonym ludzkim naskórkiem.
Objawy uczulenia na roztocze kurzu domowego to:
- katar alergiczny;
- kaszel;
- duszności astmatyczne;
- czasami zmiany skórne, głównie o typie wyprysku.
Uczulenie na psy i koty
Uczulają alergeny znajdujące się w ślinie, moczu, odchodach i wydzielinie gruczołów łojowych tych zwierząt. Czasami uczulają również inne zwierzęta futerkowe, np. gryzonie. Alergeny przenoszone są głównie na sierści, a ich natężenie zmienia się w zależności od rasy zwierzaka, choć może być różne także w obrębie jednej rasy. Za najsilniej uczulające uważa się koty – ich alergeny mogą być przenoszone nawet na włosach, butach czy ubraniach osób, które miały styczność ze zwierzęciem.
Najczęstsze objawy alergii na psy i koty to:
- katar alergiczny;
- pokrzywka;
- zapalenie spojówek;
- kaszel;
- astma.
Alergia na jad owadów
Najczęstsze są alergie na jad owadów błonkoskrzydłych (osy, pszczoły, szerszenie), a ich objawy to duże reakcje miejscowe lub uogólnione reakcje alergiczne (anafilaksja).
Osoby cierpiące na alergię na jad owadów mogą mieć dodatkowe objawy:
- duży obrzęk w miejscu użądlenia;
- wysypka alergiczna na całym ciele;
- zawroty głowy;
- nudności;
- wstrząs anafilaktyczny.
Osoby silnie uczulone na jad powinny zachować szczególną ostrożność w okresach aktywności owadów i zawsze mieć przy sobie zestaw pierwszej pomocy (adrenalina w odpowiedniej dawce). Do osoby uczulonej i użądlonej przez owady (oraz każdej innej użądlonej w okolicę gardła, np. po napiciu się soku z pływającą pszczołą) należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe.
AZS, czyli atopowe zapalenie skóry
Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą chorobą skóry, która przebiega z okresami remisji i zaostrzeń. Skóra osoby z atopowym zapaleniem skóry traci ochronną warstwę lipidów i jest bezbronna wobec wszelkich, również szkodliwych czynników zewnętrznych. Alergeny bywają jedną z głównych przyczyn nasilenia zmian skórnych u chorych z AZS.
AZS objawia się:
- zaczerwienieniem;
- swędzeniem;
- łuszczeniem się skóry, najczęściej na twarzy, w zgięciu kolan i łokci.
Czasami zmiany mogą objąć niemal całe ciało. Później, gdy choroba się rozwinie, pojawiają się przeczosy, czyli linijne zadrapania wynikające z nasilonego świądu, nadkażenia zmian skórnych.
Alergie krzyżowe
Alergia krzyżowa jest wywoływana przez minimum dwa alergeny, różniące się od siebie nawet pod względem sposobu wnikania do organizmu. Przeciwciała produkowane przez organizm do walki z jednym alergenem zaczynają reagować na inny alergen o podobnej budowie.
Objawy alergii krzyżowej mogą występować np. u osób uczulonych:
- na pyłki traw po spożyciu warzyw;
- na pyłki brzozy po spożyciu jabłek lub śliwek/brzoskwiń;
- na mleko krowie po spożyciu wołowiny;
- na bylicę po spożyciu selera.
Aby zdiagnozować alergię krzyżową, konieczne jest przeprowadzenie diagnostyki laboratoryjnej. Przede wszystkim jednak należy dokładnie przeanalizować pojawiające się objawy i skonsultować je z lekarzem alergologiem.
Diagnostyka alergii
Testy skórne i z krwi wykonane w poradni alergologicznej nie zawsze dają pełny obraz choroby. W najtrudniejszych przypadkach potrzeba miesięcy, a nawet lat, zanim udaje się wykryć wszystkie uczulające pacjenta alergeny oraz alergie krzyżowe i wdrożyć skuteczne leczenie.
Leki na alergię
Przyjmowanie leków może złagodzić dolegliwości związane z alergią. Najczęściej stosowane preparaty to leki antyhistaminowe, których działanie polega zazwyczaj na blokowaniu działania histaminy na organizm człowieka, oraz glikokortykosteroidy – leki przeciwzapalne stosowane miejscowo, wziewnie, donosowo lub ogólnie. O doborze odpowiednich dla danego pacjenta leków powinien zadecydować lekarz.
Autor: Iga Hintz
