Alergiczne zapalenie spojówek – objawy, przyczyny i leczenie

Czym jest alergiczne zapalenie spojówek?

Alergiczne zapalenie spojówek to stan zapalny obejmujący spojówki, czyli cienkie błony pokrywające przednią część gałki ocznej oraz wewnętrzną część powieki. Pojawia się wskutek kontaktu z uczulającym alergenem unoszącym się w powietrzu. Możemy wyróżnić tu dwa typy choroby: 

• zależny od IgE – sezonowe i całoroczne zapalenie spojówek; to najczęstszy typ choroby,
• z udziałem komórek odpornościowych – zwykle ma cięższy przebieg; są to postacie: wiosenne i atopowe zapalenie rogówki i spojówek.

W sytuacji, gdy alergen trafi na powierzchnię oka, komórki tuczne wyposażone w przeciwciała IgE ulegają aktywacji i degranulacji, a następnie uwalniają histaminę, tryptazę oraz inne substancje zapalne. Histamina drażni zakończenia nerwowe, co powoduje świąd. Rozszerza też naczynia krwionośne, wskutek czego oko staje się czerwone i opuchnięte.

Jeśli kontakt z alergenem jest długotrwały, do spojówki napływają kolejne komórki odpornościowe: eozynofile i limfocyty Th2, a stan zapalny staje się przewlekły. Długotrwała ekspozycja na alergen może podtrzymywać stan zapalny, dlatego ważnym elementem leczenia jest ograniczenie kontaktu z czynnikiem uczulającym.

Jakie są najczęstsze przyczyny alergicznego zapalenia spojówek?

Do najczęściej występujących alergenów zaliczamy:

• pyłki roślin – odpowiadają za sezonową postać choroby; znaczna liczba pyłku różnych gatunków roślin znajduje się w powietrzu od końca stycznia do początku października; niektóre z nich to: leszczyna, brzoza, dąb, topola, bylica, ambrozja,
• roztocza kurzu domowego – główny alergen postaci całorocznej,
• sierść i naskórek zwierząt domowych,
• kosmetyki i inne produkty chemiczne,
• soczewki kontaktowe – rzadko działają jak klasyczny alergen, ale mogą być nośnikiem białek i konserwantów z płynu pielęgnacyjnego, które mogą wywołać reakcję zapalną.

Jakie są objawy alergicznego zapalenia spojówek?

Objawy zwykle dotyczą obu oczu jednocześnie, ale nasilenie dolegliwości może być niesymetryczne. Typowe objawy to:

• intensywny świąd oczu – główny, bardzo charakterystyczny objaw,
• nasilone łzawienie, wodnista wydzielina,
• obrzęk spojówek i rzadziej obrzmienie powiek,
• przekrwienie i zaczerwienienie oczu,
• dyskomfort, pieczenie oczu.

Objawy alergicznego zapalenia spojówek mogą współwystępować z katarem siennym.

Czym alergiczne zapalenie spojówek różni się od bakteryjnego i wirusowego?

Objawy występujące w alergicznym zapaleniu spojówek mogą przypominać infekcje bakteryjne lub wirusowe. Postępowanie medyczne w tych schorzeniach jest jednak zupełnie różne, dlatego bardzo ważne jest, aby prawidłowo je różnicować. 

W poniższej tabeli znajdują się kryteria różnicowe najczęstszych chorób oczu:

Choroba	Świąd	Wydzielina	Przebieg
Alergiczne zapalenie spojówek	Bardzo nasilony	Wodnista	Pojawia się po kontakcie z alergenem; dotyczy obu oczu.
Bakteryjne zapalenie	Słaby lub brak	Ropna	Pojawia się zwykle po kontakcie z osobą chorą lub infekcji górnych dróg oddechowych; zaczyna się w jednym oku.
Wirusowe zapalenie	Brak	Wodnista, śluzowa	Pojawia się zwykle po kontakcie z osobą chorą lub infekcji górnych dróg oddechowych; obejmuje głównie jedno oko.

Jak wygląda diagnostyka?

Podstawą rozpoznania alergicznego zapalenia spojówek jest wywiad oraz badanie okulistyczne, a w razie konieczności także testy alergologiczne.

Podczas wywiadu lekarz szczególną uwagę zwraca na nawroty objawów, zwłaszcza jeśli pojawiają się w tym samym okresie roku lub po kontakcie z konkretnym alergenem.

Podstawowym badaniem okulistycznym jest wykonywana w lampie szczelinowej ocena przedniego odcinka oka. Obejmuje ona powieki, spojówki i rogówkę oraz charakter wydzieliny. Przy nieprawidłowościach diagnostykę można rozszerzyć o badanie ostrości wzroku i ruchomości gałki ocznej w celu wykluczenia innych przyczyn.

W diagnostyce alergologicznej zastosowanie mają punktowe testy skórne, które wykonuje alergolog, aby sprawdzić reakcję na konkretne alergeny, oraz oznaczenie swoistych IgE, czyli badanie krwi pokazujące obecność przeciwciał skierowanych przeciwko konkretnym alergenom.

Zdarza się jednak, że mimo typowych objawów testy skórne i badanie IgE wychodzą prawidłowe. W takiej sytuacji można rozważyć rozpoznanie izolowanego alergicznego zapalenia spojówek, w którym objawy alergii ograniczają się do narządu wzroku.

Jakie jest leczenie alergicznego zapalenia spojówek?

Leczenie alergicznego zapalenia spojówek jest stopniowe i obejmuje unikanie alergenów, farmakologiczne leczenie miejscowe oraz leczenie uzupełniające.

Unikanie alergenów

Eliminacja lub ograniczenie kontaktu z czynnikiem uczulającym to podstawowy warunek, od którego zależy skuteczność leczenia.

W przypadku sezonowego alergicznego zapalenia spojówek zaleca się ograniczenie czasu przebywania na zewnątrz w okresach szczytowego pylenia, zamykanie okien w domu oraz unikanie ekspozycji, zwłaszcza w dni słoneczne i wietrzne. Pomocne może być noszenie okularów przeciwsłonecznych ograniczających bezpośredni kontakt z alergenem.

 Natomiast w przypadku całorocznego alergicznego zapalenia spojówek należy ograniczyć kontakt z roztoczami kurzu domowego, sierścią zwierząt oraz pleśnią w środowisku domowym. W praktyce oznacza to np. regularne pranie pościeli w wysokiej temperaturze oraz rezygnację z dywanów i wykładzin, które sprzyjają gromadzeniu się roztoczy.

Farmakoterapia

W farmakologicznym leczeniu alergicznego zapalenia spojówek stosuje się kilka grup leków:

• Leki przeciwhistaminowe – blokują receptory H1 dla histaminy, która odpowiada m.in. za świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu. Miejscowo, w postaci kropli do oczu, stosuje się m.in. olopatadynę, ketotifen i azelastynę. Leki te mogą również ograniczać uwalnianie substancji uczestniczących w reakcji alergicznej. Azelastyna w sezonowym alergicznym zapaleniu spojówek może być stosowana u dzieci od 4. roku życia, natomiast w postaci całorocznej – od 12. roku życia. Jeśli objawom ze strony oczu towarzyszy alergiczny nieżyt nosa, można zastosować również doustne leki przeciwhistaminowe.
• Kromony – do tej grupy należy m.in. kromoglikan sodu, który hamuje uwalnianie z komórek tucznych substancji odpowiedzialnych za rozwój reakcji alergicznej. Stosuje się go przede wszystkim zapobiegawczo. Lek należy podawać regularnie przez cały okres narażenia na alergen.
• Glikokortykosteroidy – stosuje się je miejscowo w ciężkich przypadkach alergicznego zapalenia spojówek, gdy konieczne jest silniejsze zahamowanie stanu zapalnego. Ze względu na ryzyko działań niepożądanych leczenie powinno być krótkotrwałe i odbywać się pod kontrolą okulisty.

 Leczenie uzupełniające

• sztuczne łzy – mechanicznie wypłukują alergeny i mediatory zapalne z worka spojówkowego; zalecane są preparaty bez konserwantów.
• krople nawilżające z ektoiną i kwasem hialuronowym – stabilizują film łzowy i mogą łagodzić stan zapalny. Niektóre preparaty mogą być stosowane również u dzieci, kobiet w ciąży oraz osób noszących soczewki kontaktowe.
• chłodne kompresy – łagodzą świąd na drodze miejscowego obkurczenia naczyń krwionośnych.
• higiena oczu – obejmuje unikanie pocierania oczu, które nasila objawy alergii, a po ekspozycji na alergen – dokładne umycie twarzy, ciała i włosów oraz zmianę odzieży.
• przemywanie oczu solą fizjologiczną – pomaga mechanicznie usunąć alergeny znajdujące się na powierzchni oka.

Kiedy należy zgłosić się do okulisty?

Łagodne, typowe objawy alergicznego zapalenia spojówek nie zawsze wymagają konsultacji okulistycznej. Są jednak sytuacje, które wymagają pilnej konsultacji:

• silny ból oka,
• pogorszenie widzenia,
• nasilony światłowstręt,
• obfita, ropna wydzielina,
• brak poprawy mimo zastosowanego leczenia.

Przy zaczerwienieniu oka połączonym z bólem, światłowstrętem, pogorszeniem widzenia lub wyraźnym nasileniem objawów osoba nosząca soczewki powinna natychmiast je zdjąć i pilnie zgłosić się do okulisty.

Czy alergiczne zapalenie spojówek może nawracać?

Alergiczne zapalenie spojówek ma charakter nawrotowy. Częstość nawrotów zależy od rodzaju alergenu, który wywołuje objawy. W przypadku postaci sezonowej objawy pojawiają się cyklicznie w okresie pylenia poszczególnych roślin. Między sezonami zwykle dochodzi do całkowitej remisji. Jeśli jednak alergeny są stale obecne w otoczeniu pacjenta, choroba ma charakter przewlekły, a zaostrzenia mogą się pojawiać, gdy dochodzi do intensywnej ekspozycji na alergen.

Profilaktyka w przypadku postaci sezonowej polega na wdrożeniu leczenia jeszcze przed spodziewanym początkiem sezonu pylenia. Gdy mamy do czynienia z postacią przewlekłą, szczególnie ważne są regularne kontrole, a także unikanie alergenów. Jest to najskuteczniejsza metoda zapobiegania nawrotom alergicznego zapalenia spojówek.

Co warto zapamiętać o alergicznym zapaleniu spojówek?

Alergiczne zapalenie spojówek to dość częsta choroba o podłożu alergicznym. Najczęstsze przyczyny to: pyłki roślin, roztocza kurzu i sierść zwierząt. Najbardziej charakterystycznym objawem jest świąd, co stanowi ważny czynnik przy różnicowaniu jej od innych jednostek chorobowych. Choroba ta może być jednak skutecznie kontrolowana dzięki odpowiedniemu leczeniu i unikaniu alergenów powodujących objawy.