📌 Wiedza w pigułce
- Immunoterapia alergenowa jest leczeniem przyczynowym wybranych chorób alergicznych.
- Odczulanie dotyczy konkretnego alergenu (np. pyłków traw, roztoczy kurzu domowego, jadu owadów), a nie dowolnego rodzaju alergii.
- Dodatni wynik testu nie wystarcza do rozpoczęcia immunoterapii – istotny jest związek objawów z ekspozycją na alergen i potwierdzona choroba alergiczna.
- Dostępne są dwie główne metody immunoterapii: podskórna (SCIT) i podjęzykowa (SLIT) w tabletkach lub w formie kropli.
- Ciężkie reakcje ogólnoustrojowe po odczulaniu są rzadkie, ale możliwe, dlatego o kwalifikacji i leczeniu decyduje lekarz alergolog.
Na czym polega odczulanie?
Odczulanie (immunoterapia alergenowa; immunoterapia swoista) polega na wielokrotnym, kontrolowanym podawaniu tego samego alergenu w tak dobranych dawkach, aby organizm stopniowo zmieniał odpowiedź układu odpornościowego.
Zmiany w odpowiedzi immunologicznej osłabiają reakcję alergiczną i późny stan zapalny:
- zmniejsza się reaktywność komórek tucznych i bazofilów uczestniczących w reakcji alergicznej;
- wzrasta aktywność mechanizmów regulujących odpowiedź immunologiczną;
- organizm wytwarza m.in. przeciwciała IgG4, które mogą konkurować z IgE o alergen i ograniczać aktywację komórek odpowiedzialnych za reakcję alergiczną.
Kiedy warto rozważyć odczulanie?
Immunoterapię rozważa się przede wszystkim w przypadku:
- pacjentów z alergicznym nieżytem nosa i zapaleniem spojówek, u których objawy alergiczne, takie jak łzawienie oczu, wodnisty katar czy świąd nosa, pozostają niewystarczająco kontrolowane mimo ograniczania ekspozycji na alergen i leczenia farmakologicznego;
- wybranych pacjentów z dobrze kontrolowaną astmą alergiczną, jeśli objawy mają wyraźny związek z konkretnym alergenem;
- pacjentów z alergią na jad owadów – immunoterapia jadem owadów może zapobiegać ogólnoustrojowym reakcjom alergicznym po kolejnym użądleniu.
Immunoterapię warto rozważyć, gdy objawy istotnie wpływają na sen, naukę lub pracę.
Jak wygląda kwalifikacja do odczulania?
Uczulenie nie zawsze odpowiada za objawy i nie każdy rodzaj alergii można leczyć immunoterapią. Dlatego lekarz alergolog ocenia nie tylko wynik testów alergicznych, ale także rodzaj alergii, charakter dolegliwości i ich związek z ekspozycją na alergen, choroby współistniejące oraz bezpieczeństwo immunoterapii. W zależności od sytuacji klinicznej kwalifikacja może wymagać dodatkowych badań, np. spirometrii u pacjenta z astmą.
Pamiętaj: jeśli przed kolejną dawką odczulania pojawiło się zaostrzenie astmy, nasilona duszność, świsty lub wyraźne pogorszenie kontroli choroby, pacjent powinien poinformować personel przed podaniem preparatu.
Na jakie alergeny można się odczulać?
Najlepiej udokumentowana jest skuteczność immunoterapii na wybrane alergeny pyłków i roztoczy. Dla pozostałych alergenów bywa słabiej potwierdzona, a części z nich brakuje wystandaryzowanych preparatów.
Immunoterapię alergenową stosuje się m.in. na:
- pyłki traw, wybranych drzew (m.in. brzozy) i chwastów;
- roztocze kurzu domowego;
- jad owadów błonkoskrzydłych (pszczoły, osy, szerszenia).
W wybranych przypadkach stosuje się ją także w przypadku innych alergenów wziewnych, jednak dostępność preparatów i siła dowodów dotyczących skuteczności są bardziej ograniczone. Dotyczy to m.in. odczulania na alergeny kota, psa czy niektórych pleśni.
Jak wygląda odczulanie podskórne (SCIT) i podjęzykowe (SLIT)?
Odczulanie w formie iniekcji podskórnej podaje się zwykle w ramię. Dawka preparatu jest stopniowo zwiększana, aż do osiągnięcia dawki podtrzymującej. Po każdym zastrzyku pacjent pozostaje w placówce co najmniej 30 minut, ponieważ większość reakcji ogólnoustrojowych rozwija się w tym czasie.
W immunoterapii podjęzykowej pacjent umieszcza pod językiem preparat w formie tabletek albo kropli (zależnie od alergenu i produktu). Pierwszą dawkę przyjmuje się pod nadzorem medycznym, z obserwacją zwykle przez 20-30 minut.
Potrzebujesz konsultacji z alergologiem?
Możesz umówić wizytę stacjonarną lub telekonsultację w centrum medycznym Świat Zdrowia
Ile trwa odczulanie i kiedy pojawiają się efekty?
Leczenie podskórne często trwa od 3 do 5 lat, a czas terapii podjęzykowej zależy od preparatu i może być całoroczny lub sezonowy (np. w okresie pylenia).
W przypadku alergii wziewnych immunoterapia jest zwykle prowadzona przez co najmniej 3 lata, ponieważ taki czas terapii wiąże się z większą szansą na utrzymanie efektu po jej zakończeniu i poprawę jakości życia. Odczulanie na jad owadów zwykle trwa co najmniej 3 lata, a u osób z dużym ryzykiem nawrotu ciężkiej reakcji może być kontynuowane dłużej.
Poprawa może pojawić się już w pierwszych miesiącach terapii, jednak pełniejszej oceny jej skuteczności dokonuje się po dłuższym okresie terapii (uwzględniając nasilenie objawów chorobowych, zapotrzebowanie na leki przeciwalergiczne i jakość życia). Jeśli po około roku prawidłowo prowadzonego leczenia (zgodnie z zaleceniami lekarza) nie ma oczekiwanej poprawy, lekarz alergolog ponownie weryfikuje rozpoznanie, dobór alergenu i regularność stosowania przez pacjenta.
Jakie są możliwe skutki uboczne odczulania?
Odczulanie wiąże się z ryzykiem objawów niepożądanych (miejscowych i ogólnych) zależnych od metody.
| Metoda leczenia alergii | Najczęstsze miejscowe działania niepożądane |
| Odczulanie podskórne (SCIT) | Zaczerwienienie, świąd, obrzęk i tkliwość w okolicy wkłucia. |
| Odczulanie podjęzykowe (SLIT) | Mrowienie języka, świąd i pieczenie w obrębie jamy ustnej, niewielki obrzęk warg, podrażnienie gardła – zwykle na początku leczenia, słabnące z czasem. |
Ciężkie reakcje ogólnoustrojowe są rzadkie, ale możliwe. Po SCIT mogą wystąpić m.in. duszność, uogólniona pokrzywka czy obrzęk gardła lub języka. Po SLIT ciężkie reakcje ogólnoustrojowe są bardzo rzadkie, jednak narastające trudności w połykaniu, mówieniu lub oddychaniu wymagają pilnej pomocy. Dlatego SCIT wykonuje się w warunkach umożliwiających szybkie rozpoznanie i natychmiastowe leczenie anafilaksji.
Kiedy nie można rozpocząć odczulania?
Zgodnie z aktualnymi przeglądami dotyczącymi bezpieczeństwa immunoterapii najważniejszym przeciwwskazaniem jest niekontrolowana lub ciężka astma – to główny czynnik ryzyka ciężkich reakcji po odczulaniu, dlatego przed rozpoczęciem i w trakcie terapii ocenia się jej kontrolę.
Wiele innych sytuacji nie wyklucza immunoterapii, ale może wymagać indywidualnej oceny korzyści i ryzyka. Należą do nich m.in.:
- przebyta i skutecznie leczona choroba nowotworowa;
- dobrze kontrolowana choroba autoimmunologiczna;
- stosowanie beta-blokerów, które może mieć znaczenie dla bezpieczeństwa leczenia;
- niektóre choroby sercowo-naczyniowe.
Należy uwzględnić także przeciwwskazania właściwe dla konkretnego preparatu.
Co warto zapamiętać o odczulaniu?
Odczulanie działa wyłącznie na konkretny, potwierdzony alergen i nie leczy każdej alergii – o jego zasadności decyduje kwalifikacja u alergologa, w której nie przesądza ani sam wynik testu, ani obecność objawów skórnych. Przed rozpoczęciem terapii lekarz ustala alergen, preparat, przewidywany czas terapii oraz możliwe działania niepożądane, a przy niekontrolowanej astmie nie rozpoczyna leczenia do czasu opanowania choroby. Efekt bywa trwały, ale nie jest gwarantowany – u części osób objawy alergii po latach częściowo wracają.
Odczulanie – najczęściej zadawane pytania
Ile kosztuje odczulanie i czy jest na NFZ?
W Polsce refundacja immunoterapii alergenowej zależy od konkretnego preparatu, alergenu, wskazania, wieku pacjenta i sposobu podania preparatu. Należy mieć świadomość, że nie wszystkie preparaty są refundowane, a poziom odpłatności bywa różny. Przed rozpoczęciem terapii warto sprawdzić aktualne zasady refundacji dla danego produktu.
Czy można się odczulić na alergię pokarmową tak jak na pyłki?
Nie w ten sam sposób. Immunoterapia pokarmowa to osobna procedura, z innymi preparatami i celami – jej zadaniem jest zwiększenie progu reakcji, a nie leczenie zastrzykami z alergenu wziewnego. Aktualne wytyczne zalecają doustną immunoterapię orzeszków ziemnych u dzieci i młodzieży, a w wybranych przypadkach alergii na mleko lub jaja, prowadzoną w doświadczonych ośrodkach.
Czy odczulanie zapobiega astmie?
U dzieci i młodzieży z umiarkowanym lub ciężkim alergicznym nieżytem nosa trzyletnia immunoterapia na pyłki traw lub brzozy może zmniejszać ryzyko rozwoju astmy. Nie można jednak przenosić tego efektu na wszystkich pacjentów.
Bibliografia
- Penagos M, Durham SR. Allergen immunotherapy for long-term tolerance and prevention. J Allergy Clin Immunol. 2022 Mar;149(3):802-811. doi:10.1016/j.jaci.2022.01.007. PMID: 35085663.
- Fritzsching B, Contoli M, Porsbjerg C, Buchs S, Larsen JR, Elliott L, Rodriguez MR, Freemantle N. Long-term real-world effectiveness of allergy immunotherapy in patients with allergic rhinitis and asthma: Results from the REACT study, a retrospective cohort study. Lancet Reg Health Eur. 2021 Nov 30;13:100275. doi:10.1016/j.lanepe.2021.100275. PMID: 34901915; PMCID: PMC8640513.
- Santos AF, Riggioni C, Agache I, i wsp. EAACI guidelines on the management of IgE-mediated food allergy. Allergy. 2025 Jan;80(1):14-36. doi:10.1111/all.16345. PMID: 39473345; PMCID: PMC11724237.
- Muraro A, Worm M, Alviani C, i wsp. EAACI guidelines: Anaphylaxis (2021 update). Allergy. 2022 Feb;77(2):357-377. doi:10.1111/all.15032. PMID: 34343358.
- Creticos PS, Gunaydin FE, Nolte H, Damask C, Durham SR. Allergen Immunotherapy: The Evidence Supporting the Efficacy and Safety of Subcutaneous Immunotherapy and Sublingual Forms of Immunotherapy for Allergic Rhinitis/Conjunctivitis and Asthma. J Allergy Clin Immunol Pract. 2024 Jun;12(6):1415-1427. doi:10.1016/j.jaip.2024.04.034. PMID: 38685477.
- Pfaar O, Ankermann T, Augustin M, i wsp. Guideline on allergen immunotherapy in IgE-mediated allergic diseases. Allergol Select. 2022;6:167-232. doi:10.5414/ALX02331E.
