Nietolerancja histaminy: objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie i dieta

Co to jest histamina i po co jest potrzebna?

Histamina jest jedną z amin biogennych naturalnie występujących w organizmie człowieka oraz w niektórych produktach spożywczych. Nie jest „toksyną”, której trzeba za wszelką cenę się pozbyć. Pełni ważne funkcje w reakcjach zapalnych i odpowiedzi immunologicznej, uczestniczy w regulacji wydzielania kwasu żołądkowego, działa w obrębie układu nerwowego i wpływa na rytm snu oraz czuwania.

Histaminę magazynują przede wszystkim komórki tuczne. Powstają one z komórek prekursorowych w szpiku kostnym i dojrzewają w tkankach. Histaminę zawierają również bazofile, czyli określone komórki krwi. Gdy organizm odbiera różne bodźce – np. kontakt z alergenem, uraz lub sygnał zapalny – może rozpocząć się uwalnianie histaminy.

Działanie histaminy zależy od miejsca i rodzaju receptora. Może powodować rozszerzenie naczyń krwionośnych, zwiększać ich przepuszczalność, pobudzać wydzielanie kwasu żołądkowego oraz wywoływać skurcze mięśni gładkich. Te same mechanizmy, które są potrzebne podczas reakcji obronnej, przy zbyt dużym stężeniu histaminy mogą odpowiadać za nieprzyjemne objawy.

Czym jest nietolerancja histaminy?

Nietolerancja histaminy jest nieimmunologiczną odpowiedzią organizmu związaną z zaburzoną równowagą między ilością histaminy a zdolnością organizmu do jej metabolizowania. W przeciwieństwie do typowej reakcji alergicznej nie musi dochodzić do swoistej reakcji przeciwciał IgE na konkretny alergen.

Nietolerancja histaminy wynika prawdopodobnie z kilku nakładających się czynników. U jednej osoby kluczowe może być spożycie dużej ilości produktów bogatych w histaminę, u innej – przejściowo obniżona aktywność DAO, choroba przewodu pokarmowego, alkohol albo działanie niektórych leków. Niektóre osoby tolerują niewielką porcję danego produktu, ale reagują po połączeniu kilku źródeł histaminy w jednym posiłku.

Histamina jest metabolizowana przede wszystkim przez dwa enzymy:

1. oksydazę diaminową, czyli DAO,
2. histaminową N-metylotransferazę, czyli HNMT.

DAO działa głównie pozakomórkowo, między innymi w obrębie błony śluzowej jelita, i uczestniczy w rozkładzie histaminy pochodzącej z pożywienia. HNMT działa wewnątrz komórek i ma duże znaczenie w metabolizowaniu histaminy w tkankach.

Przyczyny nietolerancji histaminy

Najczęściej opisywane przyczyny nietolerancji histaminy obejmują zmniejszoną aktywność enzymu DAO, nazywaną też niedoborem oksydazy diaminowej, dużą podaż histaminy z dietą, alkohol, choroby jelit oraz indywidualne różnice w metabolizmie.

Trzeba jednak podkreślić, że niski poziom lub zmniejszona aktywność DAO nie są jeszcze samodzielnym dowodem rozpoznania. Związek przyczynowy pomiędzy aktywnością enzymu a wszystkimi zgłaszanymi objawami nie zawsze daje się jednoznacznie potwierdzić.

1. Obniżona aktywność DAO

DAO jest wytwarzana między innymi w komórkach błony śluzowej jelita cienkiego. Niedobory enzymatyczne mogą być skutkiem czynników genetycznych, ale aktywność enzymu może także obniżać się wtórnie przy uszkodzeniu błony śluzowej.

Pod uwagę bierze się między innymi celiakię, infekcje jelitowe oraz nieswoiste zapalenie jelit. Samo nieswoiste zapalenie lub inne schorzenie przewodu pokarmowego wymaga jednak odrębnej diagnostyki i leczenia. Nie należy zakładać, że wszystkie objawy jelitowe są spowodowane histaminą.

2. Nadmiar histaminy w diecie

Naadmierne nagromadzenie histaminy w organizmie, może powstać po zjedzeniu wielu produktów wysokohistaminowych w krótkim czasie. Dieta współczesnego człowieka często zawiera produkty fermentowane, długo dojrzewające, wędzone i przechowywane przez wiele dni.

W wyniku długiego przechowywania, fermentacji lub psucia wzrasta ilość histaminy oraz innych amin biogennych. Nie da się jednak stwierdzić, ile dany produkt zawiera histaminy, wyłącznie na podstawie jego nazwy. Jej stężenie zależy od świeżości surowca, obecnych mikroorganizmów, temperatury, czasu przechowywania i technologii produkcji.

3. Alkohol

Alkohol, w szczególności czerwone wino, może dostarczać histaminy i innych amin biogennych, a jednocześnie utrudniać jej rozkład. U części osób połączenie alkoholu z pokarmami bogatymi w histaminę, takimi jak sery dojrzewające, wędliny lub ryby, prowadzi do nagromadzenia histaminy i nasilenia objawów.

Znaczenie może mieć również obecność innych związków w napojach alkoholowych. Dlatego reakcja po winie nie zawsze wynika wyłącznie z jego zawartości histaminy.

4. Niektóre leki

Niektóre leki mogą wpływać na aktywność DAO, uwalnianie histaminy albo nasilać dolegliwości przypominające nietolerancję. Lista potencjalnych interakcji jest szeroka, a ich znaczenie zależy między innymi od dawki, czasu stosowania oraz sytuacji klinicznej.

5. Mikrobiota jelitowa

Histamina może być produkowana przez część mikroorganizmów jelitowych. Zaburzenia mikrobioty mogą zatem wpływać na jej stężenie, ale mechanizm ten nadal jest badany.

Probiotyki mogą poprawić równowagę mikrobioty jelitowej w wybranych sytuacjach, jednak nie każdy szczep działa tak samo. Niektóre bakterie mogą wytwarzać histaminę, dlatego preparat powinien być dobierany indywidualnie, a nie wyłącznie według ogólnej etykiety „na jelita”.

Objawy nietolerancji histaminy

Objawy nietolerancji histaminy są nieswoiste i mogą przypominać alergię, zatrucie pokarmowe, migrenę, refluks, zespół jelita drażliwego albo obraz spotykany w diagnostyce innych nietolerancji pokarmowych.

U części osób pojawiają się szybko, nawet około 30 minut po posiłku, u innych dopiero po kilku godzinach. Czas reakcji nie jest więc samodzielnym kryterium diagnostycznym.

Objawy ze strony układu pokarmowego

Najczęstsze dolegliwości ze strony układu pokarmowego to:

• bóle brzucha i skurcze,
• wzdęcia,
• biegunka lub luźne stolce,
• nudności i wymioty,
• zgaga lub uczucie pieczenia,
• przelewanie w jelitach.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego mogą być związane zarówno z działaniem histaminy, jak i z chorobą podstawową uszkadzającą błonę śluzową jelit.

Objawy skórne i naczyniowe

Do objawów skórnych zalicza się:

• zaczerwienienie skóry i napadowe uczucie gorąca,
• świąd,
• pokrzywkę,
• obrzęk,
• nasilenie istniejących zmian skórnych.

Rozszerzenie naczyń może powodować spadek ciśnienia, uczucie osłabienia albo kołatanie serca. Takie dolegliwości nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla nadmiaru histaminy.

Objawy ze strony układu oddechowego

Możliwe objawy ze strony układu oddechowego to:

• wodnisty katar,
• zatkanie nosa,
• kichanie,
• kaszel,
• łzawienie oczu,
• uczucie duszności.

Gwałtowna duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła wymagają pilnej pomocy medycznej. Mogą wskazywać na ciężką reakcję alergiczną, a nie zwykłą nietolerancję.

Objawy neurologiczne i ogólne

Po stronie układu nerwowego mogą wystąpić:

• bóle głowy lub migrena,
• zawroty głowy,
• rozdrażnienie,
• trudności z koncentracją,
• zaburzenia snu,
• zmęczenie.

Niektóre osoby zgłaszają również kołatanie serca lub wahania ciśnienia. U części kobiet opisywane jest bolesne miesiączkowanie albo nasilenie dolegliwości w określonych fazach cyklu. Związek ten nie jest jednak wystarczająco swoisty, aby na jego podstawie rozpoznać nietolerancję.

Jak wykryć nietolerancję histaminy?

Nie istnieje jedno wiarygodne badanie laboratoryjne, które pozwala wykryć nietolerancję histaminy lub definitywnie ją wykluczyć. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie, analizie powtarzalności objawów, wykluczeniu innych chorób i obserwacji odpowiedzi na krótką, kontrolowaną modyfikację diety.

Wytyczne diagnostyki reakcji na histaminę zwracają uwagę na konieczność wykluczenia między innymi:

• alergii pokarmowej,
• mastocytozy i innych chorób komórek tucznych,
• celiakii,
• nieswoistych chorób zapalnych jelit,
• zaburzeń wchłaniania,
• refluksu,
• zespołu jelita drażliwego,
• działań niepożądanych leków.

Jak mogą wyglądać badania?

Lekarz może rozważyć:

• testy alergologiczne, jeżeli objawy sugerują alergię,
• badania krwi oceniające inne możliwe przyczyny dolegliwości,
• oznaczenie aktywności DAO lub poziomu histaminy jako badania pomocnicze,
• diagnostykę gastroenterologiczną przy przewlekłych objawach jelitowych,
• ocenę chorób zapalnych, niedoborów i zaburzeń wchłaniania.

Badania krwi oceniające poziom DAO i histaminy nie mają wystarczającej wartości, aby samodzielnie potwierdzić rozpoznanie. Aktywność DAO w surowicy nie musi dokładnie odzwierciedlać aktywności enzymu w jelicie, a poziom histaminy zmienia się w czasie.

Bardzo pomocne bywa prowadzenie dzienniczka żywieniowego. Warto zapisywać:

• skład i godzinę posiłku,
• przybliżoną porcję,
• świeżość produktu,
• ilość alkoholu,
• przyjęte leki,
• poziom stresu,
• fazę cyklu miesiączkowego,
• czas pojawienia się i nasilenie objawów.

Taki zapis pomaga zauważyć wzorce, których nie widać przy przypadkowym eliminowaniu kolejnych produktów.

Dieta niskohistaminowa – na czym polega?

Dieta niskohistaminowa ogranicza produkty, które często zawierają dużo histaminy, oraz kładzie nacisk na świeżość i prawidłowe przechowywanie żywności.

Podstawą diety eliminacyjnej jest czasowe ograniczenie podejrzanych produktów. Dieta antyhistaminowa jest w praktyce dietą eliminacyjną. Najbezpieczniej prowadzić ją pod opieką dietetyka, ponieważ nadmierne i długotrwałe ograniczenia mogą prowadzić do niedoborów, lęku przed jedzeniem i pogorszenia jakości życia.

Trzy fazy diety antyhistaminowej

Dieta antyhistaminowa składa się zwykle z trzech praktycznych faz.

1. Krótka eliminacja

Na ograniczony czas zmniejsza się udział produktów bogatych w histaminę, przy zachowaniu możliwie urozmaiconego jadłospisu.

2. Stopniowa reintrodukcja

Produkty wracają pojedynczo, w małych porcjach, a reakcje zapisuje się w dzienniczku.

3. Dieta indywidualna

Zostają tylko te ograniczenia, które rzeczywiście pomagają poprawić samopoczucie i znajdują potwierdzenie przy ponownym wprowadzaniu pokarmów.

Produkty bogate w histaminę

Spożycie pokarmów bogatych w histaminę może zwiększać łączny ładunek tej aminy w posiłku. Do grup, które często mają wysokie stężenie histaminy, należą:

• sery dojrzewające i pleśniowe;
• fermentowane produkty mleczne, na przykład kefir i niektóre jogurty;
• produkty fermentowane, takie jak kiszona kapusta, sos sojowy czy kombucha;
• dojrzewające, suszone i wędzone mięso;
• ryby konserwowane, wędzone lub długo przechowywane;
• owoce morza, zwłaszcza gdy nie są bardzo świeże;
• alkohol, w szczególności czerwone wino i piwo;
• żywność zepsuta lub przechowywana zbyt długo.

W produktach spożywczych histamina powstaje przede wszystkim dzięki aktywności mikroorganizmów. Obróbka cieplna nie zawsze ją usuwa, dlatego ugotowanie nieświeżej ryby nie rozwiązuje problemu.

Niektóre owoce i warzywa, na przykład pomidory, bywają wymieniane jako produkty nasilające objawy albo pobudzające uwalnianie histaminy. Koncepcja tak zwanych wyzwalaczy lub liberatorów histaminy nie jest jednak dobrze potwierdzona. Najważniejsza pozostaje indywidualna i powtarzalna reakcja, a nie uniwersalna lista zakazów.

Co zwykle ma mniej histaminy?

Świeże, nieprzetworzone pokarmy zazwyczaj mają niższą zawartość histaminy. W diecie często sprawdzają się:

• świeże mięso przygotowane krótko po zakupie albo szybko zamrożone;
• świeże jaja;
• ryż, kasze, płatki owsiane i ziemniaki;
• świeże warzywa i dobrze tolerowane owoce;
• oliwa i inne świeże tłuszcze;
• niefermentowane produkty mleczne, jeżeli są tolerowane.

Produkty mleczne nie tworzą jednej grupy pod względem zawartości histaminy. Fermentowane produkty mleczne i sery dojrzewające zwykle są bardziej problematyczne niż świeży twaróg czy mleko, ale tolerancja pozostaje indywidualna.

Dobre praktyki obejmują szybkie chłodzenie potraw, zamrażanie porcji, unikanie wielokrotnego odgrzewania oraz ograniczenie jedzenia resztek przechowywanych przez kilka dni. W przypadku ryb i owoców morza szczególnie ważna jest ciągłość łańcucha chłodniczego.

Leczenie nietolerancji histaminy

Leczenie nietolerancji histaminy powinno być dopasowane do możliwej przyczyny i nasilenia objawów. Najczęściej obejmuje:

• czasową dietę niskohistaminową,
• leczenie choroby przewodu pokarmowego,
• przegląd przyjmowanych leków,
• ograniczenie alkoholu,
• stopniową reintrodukcję produktów,
• ustalenie indywidualnego progu tolerancji.

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe mogą łagodzić część objawów, zwłaszcza skórnych lub występujących ze strony nosa. Nie usuwają jednak przyczyny i nie służą do potwierdzania rozpoznania.

Powinny być stosowane po konsultacji z lekarzem, szczególnie przy chorobach przewlekłych, ciąży lub równoczesnym przyjmowaniu innych preparatów.

Suplementacja DAO

Suplementacja enzymu DAO przed posiłkiem może u części pacjentów zmniejszać dolegliwości, ale jakość dostępnych dowodów naukowych pozostaje ograniczona. Preparat nie zastępuje diagnostyki, leczenia choroby podstawowej ani prawidłowej diety.

Suplementacja DAO może wspierać dietę antyhistaminową w indywidualnie dobranych sytuacjach, lecz nie powinna być przedstawiana jako pewne leczenie dla wszystkich pacjentów.

Probiotyki i witamina C

Probiotyki mogą wspierać mikrobiotę jelitową, ale wybór szczepu ma znaczenie. Preparatu nie należy dobierać wyłącznie na podstawie hasła „histamina”.

Podobnie suplementacja witaminy C bywa promowana jako sposób na obniżenie poziomu histaminy, jednak nie zastępuje leczenia i powinna uwzględniać stan zdrowia oraz możliwość wystąpienia działań niepożądanych lub interakcji.

Najważniejszym celem terapii nie jest stworzenie idealnego jadłospisu bez histaminy, lecz ograniczenie nieprzyjemnych objawów, odnalezienie osobistego progu tolerancji i utrzymanie możliwie szerokiej diety.

Najważniejsze informacje na temat nietolerancji histaminy

Nietolerancja histaminy jest możliwą reakcją organizmu na nadmiar histaminy, ale jej objawy są niespecyficzne, a rozpoznanie bywa trudne. Nadmiar histaminy może prowadzić do dolegliwości imitujących alergię: bólów głowy, problemów skórnych oraz objawów ze strony układu pokarmowego i układu oddechowego.

Najbardziej rozsądne postępowanie obejmuje konsultację lekarską, wykluczenie alergii i chorób jelit, prowadzenie dzienniczka żywieniowego oraz krótką dietę eliminacyjną z późniejszą reintrodukcją.

Leczenie nietolerancji nie powinno opierać się na samodzielnym odstawianiu leków, przypadkowych suplementach ani długiej liście zakazów. Dobrze dobrana dieta niskohistaminowa ma poprawić samopoczucie, a nie niepotrzebnie zawężać jadłospis.