Reakcja alergiczna: objawy, przyczyny. Co robić, gdy się pojawi?

Co to jest reakcja alergiczna?

Reakcja alergiczna to nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego na substancję rozpoznaną jako alergen. Jej przebieg zależy od mechanizmu immunologicznego. W reakcjach IgE-zależnych po kontakcie z alergenem dochodzi do aktywacji komórek tucznych i uwolnienia histaminy. Prowadzi to do takich objawów jak pokrzywka, świąd, obrzęk, kichanie czy łzawienie oczu. Inne reakcje alergiczne rozwijają się z opóźnieniem, np. wyprysk kontaktowy alergiczny.

Alergia jest rodzajem nadwrażliwości, ale nie każda nadwrażliwość jest alergią. Reakcje niealergiczne mogą dawać podobne objawy, mimo że nie wynikają z mechanizmu immunologicznego.

Jakie są objawy reakcji alergicznej?

Objawy reakcji alergicznej zależą od tego, które układy organizmu zostały zajęte. Najczęściej dotyczą skóry, nosa i oczu, ale reakcja może obejmować także układ oddechowy i krążenia.

Skóra

Najczęściej pojawiają się pokrzywka, świąd, zaczerwienienie i obrzęk. Obrzęk przyjmuje czasami postać obrzęku naczynioruchowego, np. warg, powiek lub twarzy.

Nos i oczy

Typowe są kichanie, wodnisty katar, świąd nosa, łzawienie i swędzenie oczu. Taki zestaw objawów często występuje przy alergii wziewnej, np. na pyłki roślin.

Układ oddechowy

Niepokój powinny wzbudzić kaszel, świszczący oddech, duszność, uczucie zaciskania gardła oraz obrzęk języka lub gardła.

Objawy ogólnoustrojowe

Cięższa reakcja wywołuje osłabienie, zawroty głowy, spadek ciśnienia, zaburzenia świadomości i utratę przytomności.

Jak wygląda reakcja alergiczna na skórze i twarzy?

Reakcja alergiczna na skórze najczęściej powoduje pokrzywkę, świąd, zaczerwienienie i obrzęk. Pokrzywka ma postać swędzących, uniesionych zmian, które pojawiają się w różnych miejscach i znikają, a następnie występować w innych. Obrzęk zwykle dotyczy twarzy, ust lub powiek i przyjmować postać obrzęku naczynioruchowego.

Inny obraz ma wyprysk kontaktowy alergiczny, który należy do reakcji opóźnionych. W miejscu kontaktu z alergenem pojawiają się zaczerwienienie, świąd, grudki lub pęcherzyki, a później także złuszczanie skóry.

Typy reakcji alergicznych

W klasycznej klasyfikacji Gella i Coombsa wyróżnia się cztery typy reakcji nadwrażliwości. Podział ten opisuje mechanizm immunologiczny reakcji, ale sam nie służy do oceny jej ciężkości:

• Typ I – reakcja natychmiastowa, zależna od IgE i aktywacji komórek tucznych; występuje w anafilaksji i alergicznym nieżycie nosa.
• Typ II – reakcja cytotoksyczna, związana głównie z przeciwciałami IgG lub IgM skierowanymi przeciwko antygenom na powierzchni komórek.
• Typ III – reakcja kompleksów immunologicznych, w której powstające kompleksy antygen–przeciwciało, głównie z udziałem IgG, odkładają się w tkankach i uruchamiają stan zapalny.
• Typ IV – reakcja opóźniona, zależna od limfocytów T, rozwijająca się zwykle po 12-72 godzinach lub później; przykładem jest alergiczne kontaktowe zapalenie skóry.

Po jakim czasie pojawia się reakcja alergiczna i jak długo trwa?

Reakcja alergiczna pojawia się w różnym czasie po kontakcie z alergenem. Reakcje natychmiastowe, często zależne od IgE, rozwijają się zwykle w ciągu minut, natomiast reakcje opóźnione pojawiają się po kilku godzinach lub później.

Czas utrzymywania się objawów zależy od rodzaju reakcji, alergenu i czasu ekspozycji. Nawet po przerwaniu kontaktu z alergenem objawy nie muszą ustąpić od razu.

Czas wystąpienia objawów nie pozwala ocenić ich ciężkości. O bezpieczeństwie decyduje przede wszystkim ich charakter i nasilenie.

Co najczęściej wywołuje reakcję alergiczną?

Reakcję alergiczną wywołują substancje zwane alergenami, z którymi organizm ma kontakt przez przewód pokarmowy, drogi oddechowe, skórę lub po podaniu leku. Do najczęstszych należą:

• alergeny pokarmowe: białka mleka krowiego, jaja, orzechy, ryby, skorupiaki, pszenica, soja i niektóre owoce;
• leki: antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne i niektóre leki stosowane w znieczuleniu;
• jad owadów: przede wszystkim jad pszczoły, osy i szerszenia;
• alergeny wziewne: pyłki roślin, roztocza kurzu domowego oraz alergeny zwierzęce;
• alergeny kontaktowe: nikiel, lateks, substancje zapachowe, konserwanty i składniki kosmetyków;
• inne substancje: reakcje mogą wywoływać także wybrane materiały i substancje obecne w środowisku pracy.

W przypadku podejrzenia alergii polekowej ważne jest ustalenie, jaki lek został przyjęty, w jakiej dawce i po jakim czasie pojawiły się objawy. Sam fakt wystąpienia objawów podczas leczenia nie potwierdza jeszcze alergii na dany lek.

Jak wygląda reakcja alergiczna na antybiotyk lub inny lek?

Reakcje alergiczne na leki mają charakter natychmiastowy lub opóźniony. Ich objawy obejmują wysypkę, pokrzywkę, świąd i obrzęk. Ciężka reakcja przebiega z dusznością, świstami, zaburzeniami krążenia lub anafilaksją.

Wysypka podczas antybiotykoterapii nie oznacza automatycznie alergii na antybiotyk. Jej przyczyną bywają również infekcja, inne leki lub niezależna choroba skóry. Potwierdza to skala problemu: według aktualnych wytycznych ESCMID rzeczywistą immunologiczną nadwrażliwość stwierdza się tylko u około 5-10% osób z deklarowaną alergią na antybiotyki.

Przy ocenie reakcji liczą się czas od przyjęcia leku do wystąpienia objawów, ich charakter, nasilenie i dalszy przebieg. Warto zapisać nazwę leku, dawkę, czas przyjęcia oraz moment pojawienia się objawów. Informacje te ułatwiają dalszą diagnostykę.

Duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła, zaburzenia krążenia i utrata przytomności wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Łagodna czy silna reakcja alergiczna – jak je odróżnić?

Łagodna reakcja zwykle ogranicza się do objawów ze strony skóry, nosa lub oczu i nie obejmuje zaburzeń oddychania ani krążenia.
Ciężka reakcja obejmuje zaburzenia oddychania lub krążenia, np. duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła, zawroty głowy, spadek ciśnienia albo utratę przytomności.

Reakcja alergiczna – co robić?

Przy łagodnych objawach należy przerwać kontakt z podejrzanym alergenem, jeśli jest to możliwe, i zastosować zalecone wcześniej leczenie odpowiednie dla danego rodzaju alergii.

Jeśli objawy szybko narastają albo pojawia się duszność, obrzęk języka lub gardła, świszczący oddech, silne osłabienie, zawroty głowy, utrata przytomności lub inne objawy zaburzeń krążenia, należy podejrzewać anafilaksję.

Czym jest anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny?

Anafilaksja to ciężka, szybko rozwijająca się reakcja ogólnoustrojowa, która może zagrażać życiu. Jej objawy dotyczą najczęściej skóry i błon śluzowych, układu oddechowego lub krążenia, a czasem także przewodu pokarmowego. Mogą wystąpić:

• pokrzywka,
• obrzęk,
• duszność,
• świszczący oddech,
• wymioty,
• zawroty głowy,
• osłabienie,
• utrata przytomności.

Anafilaksja nie zawsze powoduje zmiany skórne. Dlatego brak pokrzywki czy obrzęku nie wyklucza ciężkiej reakcji, szczególnie gdy pojawiają się nagłe zaburzenia oddychania lub krążenia.

Wstrząs anafilaktyczny to anafilaksja przebiegająca z ciężkimi zaburzeniami krążenia, w tym spadkiem ciśnienia i niewystarczającym przepływem krwi przez narządy.

Co zrobić w przypadku anafilaksji?

Przy podejrzeniu anafilaksji liczy się szybkie działanie:

• jeśli osoba ma przepisany autowstrzykiwacz z adrenaliną, należy podać adrenalinę domięśniowo w zewnętrzną część uda zgodnie z instrukcją urządzenia;
• wezwać pogotowie ratunkowe, dzwoniąc pod 112 lub 999, i poinformować o podejrzeniu anafilaksji;
• po podaniu adrenaliny pozostać z osobą poszkodowaną i obserwować jej stan;
• poszkodowany powinien leżeć i nie chodzić; przy nasilonych trudnościach w oddychaniu może usiąść z wyprostowanymi nogami. Jeśli po około 5 minutach objawy anafilaksji utrzymują się lub nasilają, należy podać drugą dawkę adrenaliny, jeśli jest dostępna;
• po epizodzie anafilaksji potrzebna jest ocena medyczna, nawet jeśli objawy ustąpiły.

Jak leczy się reakcję alergiczną?

Leczenie dobiera się do rodzaju alergii, objawów i ich nasilenia. Przy pokrzywce i świądzie stosuje się przede wszystkim doustne leki przeciwhistaminowe II generacji. W alergicznym nieżycie nosa wykorzystuje się donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe, a przy objawach ocznych – preparaty stosowane miejscowo.

W alergiach skórnych podstawą jest unikanie alergenu i odpowiednie leczenie miejscowe. W wybranych chorobach alergicznych stosuje się także glikokortykosteroidy ogólne lub inne leki przeciwzapalne, zależnie od rozpoznania.

Przy potwierdzonej alergii leczenie obejmuje również ograniczanie ekspozycji na alergen, a w określonych wskazaniach-immunoterapię alergenową. W alergii pokarmowej podstawą jest unikanie potwierdzonego alergenu i przygotowany plan postępowania.

W przypadku alergii polekowej postępowanie zależy od rodzaju reakcji i konkretnego leku. Po potwierdzeniu nadwrażliwości lekarz ustala dalsze leczenie oraz bezpieczne alternatywy.

Jak rozpoznaje się przyczynę reakcji alergicznej?

Diagnostyka zaczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz ustala, z czym pacjent miał kontakt, kiedy do niego doszło, po jakim czasie pojawiły się objawy, jak długo trwały i które układy zostały zajęte. Znaczenie mają także wcześniejsze podobne reakcje, przyjmowane leki oraz inne możliwe ekspozycje.

W zależności od podejrzewanego alergenu wykonuje się testy skórne lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE. W wybranych przypadkach potrzebne są dodatkowe badania, np. testy płatkowe lub kontrolowana próba prowokacji.

Dodatni wynik testu nie jest równoznaczny z alergią. Wynik trzeba zawsze zestawić z objawami i ich związkiem z kontaktem z danym alergenem. Przy niejasnej lub ciężkiej reakcji wskazana jest konsultacja lekarza alergologa, który dobiera dalszą diagnostykę.

Sprawdź: Testy alergiczne. Jakie wybrać, kiedy je wykonać i jak interpretować wyniki?

Czy reakcję alergiczną można przewidzieć i jej zapobiegać?

Nie każdej reakcji alergicznej da się zapobiec, ale rozpoznanie alergenu pozwala znacznie ograniczyć ryzyko kolejnych objawów. W praktyce warto:

• ustalić, co wywołało reakcję, i unikać ponownego kontaktu z alergenem;
• w alergii pokarmowej stosować ustaloną z lekarzem dietę eliminacyjną i sprawdzać skład produktów;
• przy alergii wziewnej ograniczać ekspozycję na uczulające pyłki, roztocza lub alergeny zwierzęce;
• przy alergii kontaktowej unikać produktów zawierających rozpoznany alergen i czytać składy kosmetyków oraz detergentów;
• po reakcji na lek zapisać jego nazwę i poinformować o niej lekarza oraz farmaceutę;
• po ciężkiej reakcji stosować indywidualny plan postępowania i mieć przy sobie zalecone leki, w tym autowstrzykiwacz z adrenaliną, jeśli został przepisany;
• poinformować bliskich, jak rozpoznać objawy ciężkiej reakcji i jak postępować.

Co warto zapamiętać o reakcji alergicznej?

• Nie każda wysypka, świąd czy obrzęk oznacza alergię. Znaczenie ma związek objawów z konkretną ekspozycją i ich przebieg.
• Jeśli podejrzewasz konkretny alergen, zanotuj nazwę produktu, leku lub substancji oraz czas pojawienia się objawów. Ułatwi to późniejszą diagnostykę.
• Przy podejrzeniu alergii na lek nie sprawdzaj samodzielnie, czy reakcja się powtórzy. O dalszym stosowaniu preparatu decyduje lekarz.
• Po ciężkiej reakcji warto mieć indywidualny plan postępowania i poinformować o nim osoby, które mogą znaleźć się w pobliżu podczas kolejnego epizodu.
• Jeśli przyczyna reakcji pozostaje niejasna lub objawy były nasilone, warto ustalić ich źródło z lekarzem, zamiast samodzielnie eliminować z diety lub leczenia kolejne produkty i leki.
• Po potwierdzeniu alergenu najskuteczniejszą metodą ograniczenia kolejnych reakcji jest unikanie ekspozycji. W wybranych alergiach dostępne są także metody leczenia zmniejszające wrażliwość na alergen.