Alergia skórna – jak wygląda, objawy, przyczyny i leczenie

Czym jest alergia skórna i dlaczego powstaje?

„Alergia skórna” nie jest nazwą jednej choroby ani jednego mechanizmu. Wspólną cechą reakcji alergicznych jest udział układu odpornościowego, który reaguje na określoną substancję – alergen. To, w jaki sposób rozwija się stan zapalny skóry, zależy jednak od rodzaju reakcji.

W reakcjach IgE-zależnych, do których należy część przypadków pokrzywki alergicznej, uczestniczą przeciwciała IgE i komórki tuczne, z których uwalniane są mediatory, w tym histamina. Histamina ma udział w powstawaniu bąbli, zaczerwienienia, obrzęku i świądu skóry.

Inaczej rozwija się alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Jest ono związane z nadwrażliwością typu opóźnionego, czyli typu IV. Objawy pojawiają się u osoby uczulonej po kontakcie skóry z określonym alergenem kontaktowym.

Nie każda nadwrażliwość skóry oznacza jednak alergię. Kontaktowe zapalenie skóry może powstać również wskutek bezpośredniego działania substancji drażniącej i uszkodzenia naskórka – bez swoistej reakcji alergicznej.

Jeszcze bardziej złożony jest mechanizm atopowego zapalenia skóry. W AZS znaczenie mają między innymi predyspozycja genetyczna, nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna oraz zaburzenia bariery naskórkowej. Alergeny mogą u części chorych wpływać na przebieg choroby, ale nie stanowią jej jedynej przyczyny.

Jak wygląda alergia skórna i jakie daje objawy?

Nie ma jednego charakterystycznego wyglądu alergii skórnej. Wysypka alergiczna może przybierać różne formy, dlatego u jednego pacjenta dominują bąble i obrzęk, a u innego zaczerwienienie, grudki, pęcherzyki czy łuszczenie skóry. W zależności od rodzaju reakcji mogą występować:

• świąd skóry, niekiedy bardzo nasilony;
• zaczerwienienie i rumień;
• bąble pokrzywkowe;
• obrzęk skóry;
• grudki i drobne pęcherzyki;
• pieczenie skóry;
• suchość i łuszczenie;
• pękanie skóry;
• sączenie w przebiegu ostrego wyprysku.

Charakter zmian może być wskazówką co do ich przyczyny. W pokrzywce typowe są szybko pojawiające się, wyniosłe ponad powierzchnię skóry, blade lub różowe bąble otoczone rumieniem. Zwykle intensywnie swędzą, czasem również pieką. Pojedynczy bąbel zazwyczaj znika w ciągu 24 godzin, choć w tym czasie nowe zmiany mogą powstawać w innych miejscach. Ostra pokrzywka może utrzymywać się przez kilka dni, mimo że poszczególne bąble zanikają znacznie szybciej. Pokrzywce może towarzyszyć obrzęk naczynioruchowy, obejmujący głębsze warstwy skóry i tkanki podskórnej, np. wargi lub powieki.

Inaczej może wyglądać wyprysk. W ostrych zmianach występują grudki i pęcherzyki, rumień, a przy nasilonym stanie zapalnym także sączenie. Przy dłuższym przebiegu częściej obserwuje się suchość, łuszczenie, pękanie i pogrubienie skóry. Sam wygląd wysypki alergicznej nie pozwala jednak ustalić jej przyczyny – podobne objawy mogą występować także w chorobach niezwiązanych z alergią.

Jakie choroby i reakcje mogą mieć związek z alergią skórną?

Zmiany określane potocznie jako alergia skórna mogą występować w kilku różnych chorobach. Najważniejsze z nich to alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, niektóre postacie pokrzywki oraz atopowe zapalenie skóry. Ich przyczyny i mechanizmy nie są jednak takie same.

• Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry rozwija się u osoby uczulonej po kontakcie z określonym alergenem. Do częstych alergenów kontaktowych należą m.in. nikiel, chrom, kobalt, substancje zapachowe, konserwanty kosmetyczne, barwniki i niektóre składniki gumy. Zmiany pojawiają się przede wszystkim w miejscu kontaktu, np. pod biżuterią, na dłoniach lub na skórze twarzy po zastosowaniu kosmetyku.
• Pokrzywka może mieć podłoże alergiczne, ale nie zawsze je ma. Ostrą pokrzywkę mogą wywoływać m.in. alergeny pokarmowe, lateks, leki lub jad owadów. Z kolei w pokrzywce przewlekłej alergia rzadko okazuje się przyczyną dolegliwości. Pokrzywce może towarzyszyć obrzęk naczynioruchowy.
• Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą, nawrotową dermatozą zapalną o wieloczynnikowym podłożu. U wielu pacjentów stwierdza się nadwrażliwość na alergeny pokarmowe lub wziewne, jednak nie zawsze można wykazać bezpośredni związek między ekspozycją na alergen a nasileniem AZS. U części chorych zaostrzeniom mogą sprzyjać m.in. roztocza kurzu domowego, alergeny zwierząt, pyłki roślin czy określone pokarmy.
• Do reakcji alergicznych skóry zalicza się także fotoalergie. W ich rozwoju oprócz substancji uczulającej znaczenie ma ekspozycja na promieniowanie słoneczne, zwłaszcza UVA. Taką reakcję mogą wywoływać m.in. niektóre leki lub składniki kosmetyków.

Alergia skórna czy podrażnienie – jak odróżnić te reakcje?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry i kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia mogą dawać podobne objawy, ale powstają w inny sposób.

Samo zaczerwienienie, pieczenie czy świąd nie pozwalają więc rozpoznać alergii skórnej. Znaczenie mają okoliczności pojawienia się zmian i związek z konkretnym alergenem lub czynnikiem drażniącym.

Jak rozpoznać alergię skórną? Diagnostyka i testy skórne

Nie istnieje jedno badanie, które pozwoliłoby rozpoznać każdą alergię skórną. Diagnostyka zależy od rodzaju zmian, czasu ich pojawienia się oraz podejrzewanego mechanizmu reakcji alergicznej. Lekarz bierze pod uwagę m.in. lokalizację i wygląd zmian skórnych, ich nawroty oraz związek objawów z kontaktem z kosmetykiem, metalem, lekiem, pokarmem lub innym potencjalnym alergenem.

W zależności od podejrzenia wykorzystuje się różne badania:

• testy płatkowe – przede wszystkim przy podejrzeniu alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Pozwalają ocenić reakcję na alergeny kontaktowe, np. nikiel, chrom, kobalt, konserwanty czy substancje zapachowe;
• testy skórne punktowe – stosowane w diagnostyce alergii IgE-zależnych, np. na alergeny wziewne lub pokarmowe;
• oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi – może być pomocne przy podejrzeniu reakcji IgE-zależnej, zwłaszcza gdy skórnych testów punktowych nie można wykonać.

Dodatni wynik testu nie oznacza jeszcze, że właśnie dany alergen odpowiada za objawy alergii skórnej. Potwierdza uczulenie, które trzeba ocenić razem z wywiadem i obrazem klinicznym. Dotyczy to także takich alergenów jak roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pyłki, zarodniki pleśni czy alergeny pokarmowe – ich obecność w testach nie przesądza, że są przyczyną zmian na skórze.

Jak leczy się alergię skórną?

Leczenie alergii skórnej zależy od rozpoznania, ponieważ pokrzywka, alergiczny wyprysk kontaktowy i atopowe zapalenie skóry wymagają innego postępowania. Nie ma więc jednego leku ani maści odpowiednich na wszystkie reakcje skórne.

W zależności od przyczyny stosuje się:

• unikanie alergenu – ma szczególne znaczenie w alergicznym kontaktowym zapaleniu skóry. Jeśli uda się zidentyfikować substancję wywołującą reakcję, ograniczenie dalszego kontaktu zmniejsza ryzyko nawrotów;
• emolienty – wspierają barierę naskórkową, zmniejszają utratę wody i pomagają ograniczać suchość skóry. W leczeniu atopowego zapalenia skóry są ważnym elementem codziennej terapii, ale podczas zaostrzenia nie zastępują leczenia przeciwzapalnego;
• miejscowe glikokortykosteroidy – stosuje się w leczeniu zapalnych zmian skórnych, np. w AZS. Dobór preparatu zależy od wieku pacjenta, lokalizacji i nasilenia zmian. Do tej grupy należą m.in. hydrokortyzon, mometazon i aceponian metyloprednizolonu;
• miejscowe inhibitory kalcyneuryny – takrolimus i pimekrolimus – wykorzystuje się w leczeniu atopowego zapalenia skóry. Mają działanie przeciwzapalne i mogą być stosowane m.in. w okolicach szczególnie wrażliwych, takich jak twarz czy fałdy skóry;
• leki przeciwhistaminowe II generacji – są podstawą leczenia objawowego pokrzywki. Działają na receptory histaminowe H1, ograniczając działanie histaminy, dzięki czemu zmniejszają przede wszystkim świąd i powstawanie bąbli. Do tej grupy należą m.in. cetyryzyna, loratadyna, bilastyna i feksofenadyna. Nie są jednak uniwersalnym sposobem na świąd w każdej chorobie skóry – ich skuteczność zależy od mechanizmu objawów. Starsze leki przeciwhistaminowe I generacji mogą powodować senność i zaburzenia koncentracji, dlatego w leczeniu pokrzywki preferuje się leki II generacji.

W ciężkich postaciach niektórych chorób skóry, takich jak AZS, konieczne może być leczenie ogólne prowadzone przez dermatologa lub alergologa. Doustne glikokortykosteroidy stosuje się w wybranych ciężkich stanach zapalnych skóry, np. w ciężkim przebiegu AZS, jednak nie są przeznaczone do długotrwałego leczenia tej choroby.

Leczenie alergii skórnej zawsze dobiera się do konkretnej choroby i jej nasilenia.

Jak pielęgnować skórę ze skłonnością do wyprysku?

Odpowiednia pielęgnacja skóry ma szczególne znaczenie przy AZS oraz przewlekłym wyprysku, którym często towarzyszą suchość i uszkodzenie bariery naskórkowej. Nie zastępuje leczenia przeciwzapalnego, ale stanowi jego ważne uzupełnienie.

Na co dzień warto:

• regularnie stosować emolienty, które wspierają funkcjonowanie bariery naskórkowej i ograniczają suchość skóry;
• unikać czynników drażniących, zwłaszcza jeśli wcześniej powodowały pieczenie, zaczerwienienie lub nasilenie zmian;
• ograniczać kontakt skóry z detergentami, silnymi środkami czystości i innymi substancjami powodującymi wysuszenie oraz uszkodzenie naskórka;
• w przypadku potwierdzonej alergii kontaktowej unikać konkretnego alergenu, np. określonego składnika kosmetyku, substancji zapachowej czy metalu.

Kiedy alergia skórna wymaga konsultacji lekarskiej lub pilnej pomocy?

Nie każda wysypka lub reakcja skórna wymaga pilnej interwencji. Z lekarzem warto skonsultować zmiany, które są rozległe, nawracają, szybko się nasilają lub nie ustępują mimo unikania podejrzewanego czynnika. Oceny wymagają również pęcherze, nadżerki, nasilony ból, sączenie lub cechy zakażenia, a także wysypka, która pojawiła się po rozpoczęciu stosowania nowego leku.

Szczególnej uwagi wymaga obrzęk naczynioruchowy. Może obejmować np. powieki i wargi, ale jeśli dochodzi do obrzęku języka lub gardła, chrypki, trudności w połykaniu albo duszności, sytuacja może zagrażać drożności dróg oddechowych.

Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają objawy mogące świadczyć o anafilaksji, zwłaszcza gdy zmianom skórnym lub obrzękowi towarzyszą trudności w oddychaniu, świszczący oddech, zaburzenia krążenia, znaczne osłabienie lub utrata przytomności. Anafilaksja może wystąpić bez wysypki lub pokrzywki – ciężkie zaburzenia oddychania, obrzęk krtani lub zaburzenia krążenia po kontakcie z prawdopodobnym alergenem wystarczają do jej podejrzenia.

Przy anafilaksji należy niezwłocznie użyć przepisanego autowstrzykiwacza z adrenaliną, wezwać 112 lub 999, położyć chorego i nie pozwalać mu chodzić; przy nasilonej duszności może siedzieć z wyprostowanymi nogami. Jeżeli objawy utrzymują się po 5 minutach, należy podać drugą dawkę adrenaliny, jeśli jest dostępna.

Polecane artykuły:

41 lat i problemy ze spóźniającą się miesiączką – co może być powodem? Kinezyterapia –  wykorzystanie ruchu w rehabilitacji  Uczulenie na gluten – czym tak naprawdę jest i jak je rozpoznać?   Alergia kontaktowa – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać uczulenie kontaktowe?