Alergia wziewna – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać uczulenie na alergeny w powietrzu? 

Co to jest alergia wziewna? 

Alergia wziewna to reakcja nadwrażliwości układu odpornościowego na substancje unoszące się w powietrzu, które dla większości ludzi są nieszkodliwe. Do organizmu dostają się one drogą oddechową, osiadając na błonach śluzowych nosa, gardła i oskrzeli oraz na spojówkach oczu. U osób uczulonych kontakt z alergenem uruchamia reakcję immunologiczną prowadzącą do stanu zapalnego i pojawienia się charakterystycznych objawów.

Mechanizm alergii wziewnej ma najczęściej charakter IgE-zależny. Po pierwszym kontakcie z alergenem organizm wytwarza swoiste przeciwciała IgE, które „zapamiętują” daną substancję. Przy kolejnym kontakcie dochodzi do uwalniania mediatorów zapalnych, przede wszystkim histaminy, co prowadzi do:

• świądu,
• obrzęku błon śluzowych,
• wodnistej wydzieliny,
• skurczu oskrzeli. 

Do chorób związanych z alergią wziewną zalicza się przede wszystkim alergiczny nieżyt nosa (ICD-10: J30), zapalenie spojówek o podłożu alergicznym (H10.1) oraz alergiczną astmę oskrzelową (J45.0). Schorzenia te mogą występować osobno lub współistnieć u jednego pacjenta. 

Najczęstsze alergeny wziewne – na co uczulamy się najczęściej? 

Alergia wziewna rozwija się w odpowiedzi na kontakt z alergenami unoszącymi się w powietrzu. Są to mikroskopijne cząsteczki, najczęściej białka lub glikoproteiny, które organizm osoby uczulonej rozpoznaje jako zagrożenie. Po dostaniu się do dróg oddechowych i na powierzchnię spojówek wywołują reakcję immunologiczną prowadzącą do stanu zapalnego. W Polsce najczęściej uczulają: 

• pyłki roślin – silne właściwości alergizujące mają białka obecne w ziarnach pyłku roślin wiatropylnych. W Polsce największe znaczenie mają pyłki drzew (zwłaszcza brzozy, olchy i leszczyny), traw i zbóż (w tym żyta) oraz chwastów, takich jak bylica czy ambrozja. 
• roztocze kurzu domowego – uczulają przede wszystkim enzymatyczne białka obecne w odchodach roztoczy oraz fragmentach ich ciał. Cząsteczki te łatwo łączą się z kurzem i unoszą w powietrzu. 
• alergeny zwierząt – reakcję wywołują białka znajdujące się w złuszczonym naskórku, ślinie i moczu zwierząt (np. Fel d 1 u kota, Can f 1 u psa), które długo utrzymują się w środowisku i łatwo rozprzestrzeniają. 
• pleśnie i grzyby pleśniowe – alergenami są białka obecne w zarodnikach grzybów pleśniowych. Ich stężenie rośnie w wilgotnych pomieszczeniach oraz w środowisku zewnętrznym bogatym w materię organiczną. 
• alergeny środowiskowe i zawodowe – uczulać mogą także białka pochodzenia roślinnego i zwierzęcego obecne w środowisku pracy (np. pył mąki, lateks naturalny) oraz drobne cząsteczki chemiczne działające jak hapteny – czyli substancje, które mogą stać się alergenem dopiero po połączeniu z białkami organizmu.   

Objawy alergii wziewnej 

Objawy alergii wziewnej wynikają ze stanu zapalnego błon śluzowych wywołanego kontaktem z alergenem. Najczęściej dotyczą nosa, oczu i dróg oddechowych i mogą wpływać na jakość snu, koncentrację i ogólne samopoczucie. Nasilenie dolegliwości może być zmienne – od łagodnych, okresowych objawów po przewlekłe i uciążliwe symptomy całoroczne. 

Objawy ze strony nosa (alergiczny nieżyt nosa) to najczęstsza postać alergii wziewnej. Charakterystyczne jest: 

• napadowe kichanie, 
• wodnisty, przezroczysty katar, 
• świąd nosa, 
• uczucie zatkania nosa i utrudnione oddychanie, 
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła. 

Objawy oczne (alergiczne zapalenie spojówek) często współistnieją z objawami ze strony nosa. Należą do nich: 

• świąd i pieczenie oczu, 
• łzawienie, 
• zaczerwienienie spojówek, 
• uczucie „piasku pod powiekami”, 
• nadwrażliwość na światło. 

Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych. U części pacjentów reakcja alergiczna obejmuje oskrzela. Może to powodować: 

• przewlekły lub napadowy kaszel, 
• świszczący oddech, 
• uczucie ucisku w klatce piersiowej, 
• duszność, zwłaszcza po wysiłku lub w nocy. 

Takie objawy mogą wskazywać na nadreaktywność oskrzeli lub rozwijającą się astmę alergiczną. 

Inne objawy. Przewlekły stan zapalny i zaburzenia drożności nosa mogą prowadzić do: 

• zmęczenia i senności w ciągu dnia, 
• zaburzeń snu, 
• bólów głowy i uczucia ucisku w okolicy zatok, 
• pogorszenia koncentracji i wydolności poznawczej. 

Alergia wziewna u dzieci i niemowląt – jak się objawia? 

Objawy alergii wziewnej u dzieci mogą różnić się od tych obserwowanych u dorosłych, często są też mniej specyficzne. U najmłodszych pacjentów dominują dolegliwości ze strony nosa i dróg oddechowych, które często są mylone z nawracającymi infekcjami. Wczesne rozpoznanie ma znaczenie, ponieważ nieleczona alergia może wpływać na rozwój układu oddechowego i sprzyjać rozwojowi astmy.

Najczęstsze objawy u dzieci: 

• przewlekły wodnisty katar lub zatkany nos bez gorączki, 
• oddychanie przez usta i chrapanie w nocy, 
• napadowe kichanie i świąd nosa, 
• pocieranie nosa ręką (tzw. „salut alergiczny”), 
• łzawienie i zaczerwienienie oczu, 
• suchy, nawracający kaszel, zwłaszcza nocny, 
• świszczący oddech lub duszność podczas wysiłku. 

U części dzieci obserwuje się także zaburzenia snu, rozdrażnienie, trudności z koncentracją oraz gorszą tolerancję wysiłku fizycznego. 

U niemowląt typowa alergia wziewna występuje rzadziej niż u starszych dzieci, ponieważ rozwój uczulenia na alergeny środowiskowe zwykle wymaga czasu.

Jeśli jednak się pojawia, może manifestować się:  

• przewlekłym katarem i trudnościami w oddychaniu przez nos,  
• świszczącym oddechem,  
• nawracającym kaszlem, 
• problemami ze snem i karmieniem.  

W tej grupie wiekowej objawy wymagają szczególnej czujności, ponieważ podobny obraz mogą dawać infekcje wirusowe, refluks żołądkowo-przełykowy czy wrodzone zaburzenia drożności nosa. 

Jak diagnozuje się alergię wziewną? 

Rozpoznanie alergii wziewnej opiera się na połączeniu dokładnego wywiadu medycznego z badaniami potwierdzającymi nadwrażliwość na konkretne alergeny. Lekarz ocenia charakter objawów, ich sezonowość, związek z ekspozycją na alergeny oraz występowanie chorób alergicznych w rodzinie. 

• Wywiad i obserwacja objawów. Znaczenie ma powtarzalność dolegliwości w określonych sytuacjach, np. podczas pylenia roślin, sprzątania mieszkania czy kontaktu ze zwierzęciem. Pomocne bywa notowanie okoliczności pojawiania się objawów. 
• Testy skórne punktowe. To podstawowe badanie w diagnostyce alergii. Na skórę przedramienia nanosi się krople roztworów zawierających alergeny, a następnie delikatnie nakłuwa naskórek. Pojawienie się bąbla i zaczerwienienia świadczy o uczuleniu. Wynik odczytuje się po kilkunastu minutach. 
• Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi. Badanie laboratoryjne pozwala ocenić uczulenie na konkretne alergeny. Jest szczególnie przydatne u małych dzieci, osób z chorobami skóry lub gdy nie można odstawić leków przeciwhistaminowych przed testami skórnymi. 
• Diagnostyka uzupełniająca. W przypadku objawów ze strony dolnych dróg oddechowych lekarz może zlecić spirometrię lub testy oceniające nadreaktywność oskrzeli. Pomaga to wykryć współistniejącą astmę. 
• Diagnostyka różnicowa. Objawy alergii mogą przypominać infekcje wirusowe, przewlekłe zapalenie zatok, przerost migdałka gardłowego u dzieci czy nadreaktywność nosa.   

Leczenie alergii wziewnej 

Postępowanie w alergii wziewnej obejmuje ograniczanie kontaktu z alergenami, leczenie objawowe, a w wybranych przypadkach immunoterapię alergenową (odczulanie). Celem leczenia jest zmniejszenie nasilenia objawów, poprawa jakości życia i zapobieganie powikłaniom. 

• Ograniczanie ekspozycji na alergeny – choć całkowite uniknięcie alergenów nie zawsze jest możliwe, ich stężenie można zmniejszyć m.in. poprzez unikanie kontaktu z uczulającym zwierzęciem, usunięcie z mieszkania dywanów i zasłon, stosowanie oczyszczacza powietrza lub zakładanie maseczki ochronnej oraz ograniczenie wychodzenia z domu w okresie intensywnego pylenia.  
• Leki stosowane w alergii wziewnej – dobór terapii zależy od nasilenia objawów i ich lokalizacji. Pomocne mogą być m.in. leki przeciwhistaminowe (zmniejszają świąd, kichanie, katar i objawy oczne), glikokortykosteroidy donosowe (najskuteczniej redukują stan zapalny błony śluzowej nosa i jego niedrożność), kromony (stabilizują komórki tuczne i mogą być stosowane profilaktycznie), leki przeciwleukotrienowe (stosowane przy współistniejącej astmie) i preparaty do oczu łagodzące objawy alergicznego zapalenia spojówek. W przypadku astmy alergicznej konieczne jest leczenie wziewne zgodnie z zaleceniami lekarza. 
• Immunoterapia alergenowa (odczulanie) – polega na podawaniu stopniowo zwiększanych dawek alergenu w celu wywołania tolerancji immunologicznej. Może być prowadzona podskórnie lub podjęzykowo. Jest jedyną metodą leczenia przyczynowego alergii i może zmniejszyć ryzyko rozwoju astmy u osób z alergicznym nieżytem nosa. 

Szybka pomoc z apteki – co można zastosować w domowych warunkach?

• Płukanie nosa roztworami soli – preparaty z izotoniczną lub hipertoniczną wodą morską pomagają usuwać alergeny z błony śluzowej nosa, zmniejszają obrzęk i poprawiają drożność nosa. Regularne płukanie może ograniczać nasilenie objawów i wspierać działanie leków donosowych. 
• Preparaty barierowe do nosa – spraye i proszki tworzące ochronną warstwę na błonie śluzowej nosa ograniczają kontakt alergenów z jej powierzchnią. Mogą być stosowane profilaktycznie przed wyjściem na zewnątrz w okresie pylenia lub przed sprzątaniem. 
• Wsparcie dla śluzówki i komfort oddychania – w przypadku suchości błony śluzowej pomocne mogą być preparaty nawilżające, które poprawiają komfort oddychania i zmniejszają podrażnienie. 
• Preparaty do oczu i higiena powiek – krople o działaniu przeciwhistaminowym lub stabilizującym komórki tuczne zmniejszają świąd i zaczerwienienie, a sztuczne łzy pomagają wypłukiwać alergeny z powierzchni oka. 
• Zioła – niektóre surowce roślinne mogą wspierać łagodzenie objawów alergii dzięki działaniu przeciwzapalnemu i antyoksydacyjnemu. Najczęściej wymienia się pokrzywę zwyczajną, czarnuszkę siewną, rumianek lub świetlik. Preparaty roślinne mają znaczenie wspomagające i nie zastępują leczenia przeciwalergicznego.  

Alergia wziewna potrafi być bardzo dokuczliwa, ale nie musi oznaczać życia z przewlekłym katarem czy łzawieniem oczu. Gdy zostanie wcześnie rozpoznana, a leczenie jest prowadzone systematycznie, objawy można skutecznie kontrolować.