Katar sienny: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Czym jest katar sienny?

Objawy kataru siennego występują sezonowo, w okresie obecności uczulającego pyłku w powietrzu. Inaczej jest w przypadku postaci całorocznej, którą wywołują alergeny obecne stale, takie jak roztocza kurzu domowego czy sierść zwierząt. Jej objawy nie mają wyraźnej sezonowości i mogą utrzymywać się znacznie dłużej.

Katar sienny, podobnie jak inne alergie na alergeny wziewne, ma podłoże immunologiczne: układ odpornościowy błędnie rozpoznaje białka pyłku jako zagrożenie i wytwarza swoiste przeciwciała IgE. Przy kolejnym kontakcie z pyłkiem przeciwciała te aktywują komórki tuczne w błonie śluzowej nosa, które uwalniają histaminę i wyzwalają reakcję alergiczną, dającą stan zapalny błony śluzowej nosa.

Jakie objawy daje katar sienny?

Do najczęstszych objawów kataru siennego należą:

• wodnisty katar;
• napadowe, częste kichanie;
• uczucie zatkanego nosa oraz świąd nosa;
• łzawienie, swędzenie i zaczerwienienie spojówek;
• niewielki obrzęk powiek.

Jak wygląda wydzielina przy katarze siennym?

Wydzielina z nosa w katarze siennym jest zwykle wodnista i przejrzysta, choć jej charakter bywa zmienny i podobny obraz może towarzyszyć też infekcjom wirusowym. Sam wygląd wydzieliny nie pozwala więc jednoznacznie rozpoznać przyczyny kataru. O alergii świadczy raczej całościowy obraz objawów niż jedna jego cecha.

Czy katar sienny może powodować kaszel, ból gardła lub bóle głowy?

Spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła może podrażniać błonę śluzową gardła i wywoływać kaszel oraz uczucie drapania w gardle. Ból głowy może towarzyszyć nasilonej niedrożności nosa, jest to jednak objaw nieswoisty, spotykany też w wielu innych schorzeniach, więc samodzielnie nie przesądza o rozpoznaniu.

Jak odróżnić katar sienny od przeziębienia?

Katar sienny i przeziębienie dają podobne objawy ze strony nosa, dlatego bywają ze sobą mylone, zwłaszcza na początku sezonu pylenia. Pomocne bywa porównanie kilku cech:

Cecha	Katar sienny	Przeziębienie
Wydzielina z nosa	wodnista	może być wodnista lub gęstsza, zależnie od etapu infekcji
Kichanie	częste, napadowe (całymi seriami)	może występować, zwykle mniej charakterystyczne niż w alergii
Świąd nosa i oczu	zwykle obecny, często wyraźny	rzadko występuje
Gorączka	nie jest typowym objawem	możliwa, choć nie zawsze obecna
Bóle mięśni	nietypowe	mogą występować
Czas trwania	tygodnie lub miesiące, zależnie od sezonu pylenia	zwykle 3-14 dni
Związek z sezonem pylenia	nawrót objawów w tym samym okresie roku	brak zależności sezonowej

Co powoduje katar sienny?

Przyczyną kataru siennego są przede wszystkim pyłki:

• drzew: olchy, leszczyny, brzozy, a także dębu, buku, wierzby, jesionu i topoli;
• traw i zbóż;
• chwastów: komosy, babki czy bylicy.

W Polsce pylenie poszczególnych roślin następuje zwykle w określonej kolejności: jako pierwsze, już od stycznia do marca, pylą olcha i leszczyna, w kwietniu i maju dołączają brzoza oraz pozostałe drzewa, od maja do lipca trwa główny sezon pylenia traw i zbóż, a chwasty pylą najpóźniej, zwykle od lipca do września.

Jak długo trwa katar sienny?

Objawy kataru siennego utrzymują się zwykle przez cały okres, w którym wywołujący je pyłek jest obecny w powietrzu w stężeniu wystarczającym do wywołania reakcji. U osób uczulonych na kilka grup roślin pylących w różnych terminach objawy mogą więc pojawiać się falami przez większą część roku, a nie tylko w jednym, krótkim okresie.

Jak diagnozuje się katar sienny?

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu: lekarz ocenia charakter objawów, ich sezonowość oraz związek z ekspozycją na konkretne środowisko czy porę roku. Aby zidentyfikować konkretny alergen odpowiedzialny za objawy, wykonuje się testy skórne punktowe lub oznaczenie we krwi przeciwciał IgE swoistych dla podejrzewanych alergenów, zależnie od sytuacji klinicznej, a w wybranych przypadkach pomocna bywa dokładniejsza diagnostyka komponentowa. Dodatni wynik potwierdza uczulenie, a jego znaczenie kliniczne lekarz ocenia zawsze w kontekście zgłaszanych objawów. Diagnostykę można też rozszerzyć o spirometrię, zwłaszcza przy podejrzeniu współistniejącej astmy.

Jak leczy się katar sienny?

Leczenie dobiera się do nasilenia i rodzaju dominujących objawów. Jego podstawowe elementy to zwykle:

1. leki przeciwhistaminowe i donosowe glikokortykosteroidy, stosowane jako podstawa farmakoterapii;
2. ograniczanie ekspozycji na alergen, uzupełniające leczenie objawowe;
3. immunoterapia swoista, rozważana w wybranych przypadkach jako leczenie przyczynowe.

Jak działają leki przeciwhistaminowe?

Leki przeciwhistaminowe blokują receptory histaminowe, ograniczając działanie histaminy uwalnianej w reakcji alergicznej. Można je stosować m.in. doustnie lub donosowo. Zmniejszają kichanie, świąd nosa i wodnisty katar, a część preparatów pomaga też kontrolować współistniejące objawy oczne, takie jak świąd i łzawienie.

Kiedy stosuje się glikokortykosteroidy donosowe?

Donosowe glikokortykosteroidy należą do podstawowych i najskuteczniejszych leków stosowanych w kontroli objawów alergicznego nieżytu nosa: zmniejszają zapalenie i obrzęk błony śluzowej nosa, dlatego dobrze sprawdzają się zwłaszcza przy nasilonym zatkaniu nosa, słabiej reagującym na same leki przeciwhistaminowe. Najnowsze wytyczne ARIA-EAACI wskazują też na ich przewagę nad doustnymi lekami przeciwhistaminowymi stosowanymi w monoterapii. Przy bardziej nasilonych objawach lub niewystarczającej skuteczności monoterapii można natomiast zastosować połączenie donosowego glikokortykosteroidu z donosowym lekiem przeciwhistaminowym, które te same wytyczne preferują względem stosowania każdej z tych grup osobno.

Czy krople obkurczające nos są bezpieczne?

W odróżnieniu od leków stosowanych regularnie, krople obkurczające naczynia błony śluzowej nosa dobrze sprawdzają się doraźnie: szybko zmniejszają obrzęk i ułatwiają oddychanie, zwłaszcza przy krótkotrwałym, nasilonym zatkaniu nosa. Jak wskazują aktualne źródła medyczne, zbyt długie ich stosowanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa i nasilenia niedrożności po odstawieniu preparatu, dlatego powinny być stosowane jedynie krótkotrwale, zwykle nie dłużej niż 3-5 dni.

Czy immunoterapia alergenowa może wyleczyć katar sienny?

Gdy farmakoterapia i ograniczanie kontaktu z alergenem nie dają wystarczającej kontroli objawów, można rozważyć immunoterapię swoistą, czyli leczenie modyfikujące przebieg choroby poprzez wpływ na swoistą odpowiedź immunologiczną na alergen. Kwalifikują do niej pacjentów z potwierdzoną, klinicznie istotną alergią, a prowadzi ją zawsze alergolog, w formie wstrzyknięć podskórnych albo kropli lub tabletek podjęzykowych, przez co najmniej 3 lata. U wielu pacjentów trwale zmniejsza nasilenie objawów i zapotrzebowanie na leki, choć nie gwarantuje całkowitego wyleczenia.

Jak złagodzić katar sienny domowymi sposobami?

Domowe sposoby na katar sienny realnie wspierają farmakoterapię i unikanie kontaktu z alergenem, nie stanowią jednak leczenia przyczynowego. Pomocne jest śledzenie komunikatów o aktualnym i prognozowanym stężeniu pyłku, ograniczenie otwierania okien i unikanie wychodzenia na zewnątrz w czasie pylenia. Po dłuższym deszczu stężenie wielu pyłków w powietrzu może przejściowo się zmniejszyć, dlatego pomocne jest sprawdzanie aktualnych komunikatów pyłkowych przed wietrzeniem mieszkania lub planowaniem aktywności na zewnątrz.

Po powrocie do domu warto zmienić ubranie i umyć włosy, aby usunąć osiadłe ziarna pyłku. Wychodząc na zewnątrz, warto też zakładać okulary przeciwsłoneczne, które chronią oczy przed bezpośrednim kontaktem z alergenem. Płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej może złagodzić objawy, ponieważ mechanicznie usuwa z błony śluzowej wydzielinę i część osiadłego pyłku. To jednak metoda uzupełniająca, niezastępująca leczenia przeciwzapalnego.

Z czym może współistnieć katar sienny i jakie są skutki złej kontroli objawów?

Katar sienny bardzo często współistnieje z alergicznym zapaleniem spojówek, a jako postać alergicznego nieżytu nosa bywa też powiązany z astmą oskrzelową i przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych. Nasilone i niewłaściwie kontrolowane objawy mogą ponadto zaburzać sen, koncentrację i codzienne funkcjonowanie, zarówno w pracy i nauce, jak i podczas aktywności fizycznej. Odpowiednio dobrane leczenie zwykle poprawia jakość życia, a u części pacjentów objawy ustępują niemal całkowicie.

Kiedy z katarem siennym zgłosić się do lekarza?

Do lekarza warto się zgłosić, gdy objawy mimo leczenia utrzymują się długo, są bardzo nasilone albo nie ustępują mimo dotychczasowego leczenia. Sygnałem alarmowym jest też wyraźne zaburzenie snu oraz pojawienie się kaszlu, świstów czy duszności, mogących wskazywać na współistniejącą astmę. Konsultacji, najlepiej laryngologicznej, wymagają ponadto nawracające krwawienia z nosa, ponieważ mogą wskazywać na inną przyczynę niż sam katar sienny.

Jak przygotować się do sezonu pylenia?

Przed rozpoczęciem sezonu warto śledzić prognozy stężenia pyłku publikowane w serwisach internetowych i aplikacjach, aby z wyprzedzeniem zaplanować ograniczenie ekspozycji. Pomaga też zaplanowanie urlopu w okresie pylenia uczulającej rośliny i wybranie na ten czas miejsca o niższym stężeniu alergenu, na przykład wybrzeża morskiego, wysokich gór lub innej strefy klimatycznej. Dużym ułatwieniem bywa też ograniczanie dłuższego przebywania na zewnątrz w porach dnia, w których stężenie pyłku jest najwyższe. Dokładne godziny mogą się jednak różnić zależnie od rośliny, pogody i regionu.

Co warto zapamiętać o katarze siennym?

Katar sienny to sezonowa postać alergicznego nieżytu nosa wywoływana głównie przez pyłki roślin, a od przeziębienia odróżniają go przede wszystkim świąd nosa i oczu oraz sezonowy charakter objawów. Podstawą leczenia są donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe, a przy nasilonych lub długo utrzymujących się objawach warto skonsultować się z alergologiem lub laryngologiem.