Dysfagia – objawy, przyczyny i leczenie zaburzeń połykania

Co to jest dysfagia?

Dysfagia (gr. phagia: jeść, dys: z trudnością) to termin medyczny określający utrudniony pasaż pokarmu przez jamę ustną, gardło i przełyk do żołądka. Nie jest samodzielną jednostką chorobową, lecz zaburzeniem występującym m. in. u pacjentów z dysfunkcjami narządu ruchu. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób dysfagię umiejscowiono pośród objawów i cech chorobowych dotyczących układu pokarmowego i jamy brzusznej (ICD-10 R13), obok takich symptomów jak zgaga, nudności czy wzdęcia. Jest zjawiskiem o złożonym podłożu etiologicznym i z szerokim spektrum objawów i może dotyczyć trudności w połykaniu w każdej z czterech faz tej czynności. Szczegółowy podział kliniczny wyróżnia więc cztery rodzaje dysfagii:

• dysfagia przygotowawcza – przede wszystkim zaburzenia pracy języka, którego zadaniem jest przesuwanie pokarmu w kierunku zębów, dzięki czemu dochodzi do przeżuwania pokarmu i mieszania go ze śliną,
• dysfagia ustna właściwa – zaburzenia obróbki pokarmu (formowania kęsa) i transportu pokarmu w kierunku gardła,
• dysfagia gardłowa – zaburzenia inicjacji odruchu połykania,
• dysfagia przełykowa – utrudniony transport przełykowy.

W niektórych opracowaniach używa się skróconego podziału, obejmującego:

• dysfagię ustno-gardłową (dysfagia górna, dysfagia przedprzełykowa),
• dysfagię przełykową (dysfagia dolna).

Dysfagie dzieli się również pod kątem czynników etiologicznych na: dysfagię czynnościową (gdy nie stwierdza się zmian organicznych), dysfagię neurogenną (spowodowaną zaburzeniami w przewodnictwie nerwowo-mięśniowym) i dysfagię mechaniczną (spowodowaną obecnością przeszkody organicznej w obrębie jamy ustnej, gardła lub przełyku). W diagnostyce i leczeniu dysfagii stosuje się często skalę, dzięki której lekarz określa zaawansowanie objawów u pacjenta. Skala jest czterostopniowa, gdzie 0 oznacza brak objawów, 1 – dysfagię łagodną, 2 – średnią i 3 – ciężką.

Dysfagia – objawy

Dysfagię rozpoznaje się na podstawie bardzo charakterystycznych objawów występujących w trakcie posiłku lub po jego spożyciu. Nieco inne są symptomy dysfagii ustno-gardłowej i dysfagii przełykowej, ale pośród najczęstszych objawów wymienia się:

• krztuszenie się,
• odruchy wymiotne,
• dławienie się,
• zachłystywanie się,
• odbijanie, zgaga,
• ślinotok,
• chrypa,
• kichanie i łzawienie oczu,
• kaszel, w tym także kaszel nocny,
• cofanie się pokarmu przez nos,
• wolniejsze spożywanie posiłków,
• głośne połykanie,
• zaleganie resztek pokarmu w jamie ustnej i gardle,
• cuchnący oddech,
• utrudniona mowa (dyzartria),
• odynofagia, czyli ból podczas przełykania (piekący ból zamostkowy lub w gardle).

Chorzy początkowo zgłaszają problemy z przełykaniem pokarmów stałych, ale z czasem może dochodzić do upośledzenia połykania płynów, a nawet śliny. U pacjentów z dysfagią często stwierdza się ogólne złe samopoczucie, odczucie ucisku w klatce piersiowej, utratę masy ciała.

Polecamy: Grzybica jamy ustnej – jak leczyć? Ile trwa grzybica w jamie ustnej?

Przyczyny dysfagii

Akt połykania składa się z dwóch faz. Pierwsza jest zależna od woli człowieka i obejmuje rozdrabnianie i żucie wprowadzonego do ust pokarmu oraz mieszanie go ze śliną, a na końcu przesunięcie go przez kurczący się język do gardła. Wszystkie te czynności odbywają się w jamie ustnej. Faza druga, niezależna od woli człowieka, rozpoczyna się kurczeniem się podniebienia miękkiego, zamknięciem krtani i przesunięciem jej do przodu, a następnie obejmuje fale perystaltyczne gardła przesuwające pokarm do górnej części przełyku oraz fale perystaltyczne i skurcze trzeciorzędowe przełyku przeprowadzające pokarm do żołądka i zapobiegające cofaniu się treści żołądkowej oraz relaksację dolnego zwieracza przełyku. Dysfagie typu ustno-gardłowego i przełykowego zazwyczaj mają odmienne przyczyny, te najczęściej rozpoznawane to:

Możliwe przyczyny dysfagii ustno-gardłowej	Możliwe przyczyny dysfagii przełykowej
Miejscowe zmiany strukturalne wynikające m.in. ze stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej, gardła i migdałków, nowotworów (np. gardła, języka), ucisku wola tarczycowego, powiększonych węzłów chłonnych lub ciała obcego,  stanu po interwencjach chirurgicznych, nieprawidłowej budowy anatomicznej, urazów.	Zwężenie przełyku spowodowane m.in. powikłaniami choroby refluksowej, nowotworem przełyku lub wpustu żołądka, ciałem obcym, poparzeniami chemicznymi, długotrwałym drażnieniem przez sondę żołądkową.
Zaburzenia nerwowo-mięśniowe spowodowane m.in. udarem mózgu, chorobami ośrodkowego układu nerwowego (stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne, , neuropatiami obwodowymi (w tym w przebiegu cukrzycy), miopatiami, miasteniami, zespołami pozapiramidowymi (np. choroba Parkinsona, pląsawica Huntingtona).	Zaburzenia motoryki mięśni przełyku spowodowane m.in. przez układowe choroby tkanki łącznej (np. twardzina układowa, CREST, toczeń rumieniowaty układowy), achalazję, cukrzycę lub oddziaływanie niektórych leków.
Inne: presbyfagia (pogorszenie funkcji połykania związane z wiekiem), fagofobia (lęk przed zadławieniem), dysfagia polekowa (toksyczna).	Choroby narządów sąsiadujących z przełykiem i uciskających na jego struktury, np. wole zamostkowe, guzy śródpiersia i oskrzeli, przepukliny okołoprzełykowe, wada zastawki mitralnej serca, stan po zabiegach kardiologicznych lub torakochirurgicznych.

Dysfagia u dzieci

Problem dysfagii dotyczy nie tylko osób dorosłych, ale też dzieci, w tym tych najmłodszych. U noworodków i niemowląt problemy z przełykaniem pokarmu mogą wynikać z niedojrzałości układu pokarmowego i związanej z tym regurgitacji niemowlęcej, czyli niezależnego od woli cofaniu pokarmu z żołądka do ust z następowym ulaniem go na zewnątrz. Inne przyczyny dysfagii u najmłodszych to obniżone napięcie mięśniowe, wrodzone wady układu pokarmowego (np. wrodzone zwężenie przełyku, obecność przetok przełykowo-tchawiczych) oraz choroby i urazy, takie jak np. zapalenie gardła lub przełyku, ropień okołomigdałkowy czy zagardłowy, zapalenie nagłośni, guzy mózgu i śródpiersia, ciało obce w przełyku, poparzenia chemiczne i inne. Dziecko z szybko narastającym problemem dysfagii i pogarszającym się stanem zdrowia powinno pilnie trafić na oddział ratunkowy.

Dysfagia u osób starszych

Dysfagia u seniorów, również tych zdrowych, to dość powszechne zjawisko, wynikające z typowego dla starzenia się organizmu osłabienia mięśni odpowiedzialnych za przełykanie (presbyfagia) oraz zmniejszenia wrażliwości receptorów czuciowych w jamie ustnej.  Ponadto, wielu seniorów miewa problemy stomatologiczne (konieczność noszenia protezy, nie zawsze dobrze dopasowanej i dobrej jakości) oraz cierpi z powodu nadmiernej suchości jamy ustnej (kserostomia), gryzienie pokarmu i formowanie kęsów może więc sprawiać im trudność. Posiłki osób w podeszłym wieku powinny być przygotowywane w taki sposób, by ich gryzienie i przełykanie nie wiązało się z wysiłkiem i bólem. Muszą odznaczać się wysoką gęstością odżywczą oraz posiadać odpowiednią konsystencję – gładką, bez grudek i dużych, twardszych kawałków, wskazane jest także podawanie produktów miękkich, duszonych, gotowanych lub przetartych.

Dietę można wspomagać specjalistycznymi, dostępnymi w aptekach preparatami odżywczymi, skierowanymi do pacjentów z dysfagią. Poważnym problemem dla seniorów z dysfagią bywa zażywanie leków – połknięcie tabletki czy kapsułki może być niemożliwe, dlatego warto omówić z lekarzem lub farmaceutą możliwość innych form podawania leków, np. w postaci syropów, zawiesin czy liofilizatów doustnych.

Co robić, gdy wystąpi dysfagia?

Pojawienie się objawów dysfagii u pacjenta, który wcześniej nie zmagał się z tego typu problemami i nie jest w grupie ryzyka, np. w związku z chorobami neurologicznymi lub schorzeniami tkanki łącznej, powinno być sygnałem do pilnej konsultacji lekarskiej, gdyż może świadczyć o rozwijającym się nowotworze, utknięciu ciała obcego lub innej alarmującej sytuacji.

U pacjentów, którzy trafiają do lekarza z objawami dysfagii, lekarz (pierwszego kontaktu, gastrolog, laryngolog) przeprowadza szczegółowy wywiad, a następnie kieruje ich na badania, w tym najczęściej:

• badanie endoskopowe górnego odcinka przewodu pokarmowego,
• badanie RTG przełyku po doustnym podaniu środka cieniującego,
• manometrię,
• pH-metrię przełyku.

Zaburzenia połykania a nerwica – kula histeryczna

Nietypową, odmienną od pozostałych przyczyną problemów z połykaniem jest nerwica (dziś nazywana zaburzeniami lękowymi). Osoby doświadczające dysfagii na tle psychicznym mówią o wrażeniu zablokowania gardła lub przełyku przez ciało obce – to tzw. globus hystericus, czyli „kula histeryczna”. Ta przeszkoda oczywiście nie występuje w ciele pacjenta fizycznie, jest jedynie wyobrażona, ale chory jest przekonany, że coś naprawdę blokuje jego przewód pokarmowy i sytuacja ta jest dla niego bardzo stresująca.

„Kula histeryczna” należy do schorzeń psychosomatycznych i nie ma podłoża w żadnej chorobie organicznej, ale rozpoznanie zawsze musi być poprzedzone badaniami (jak w innych przypadkach dysfagii, czyli najczęściej gastroskopią). Schorzenie to leczy się przy pomocy psychoterapii, czasami pomocne są leki antydepresyjne lub uspokajające. Zdarza się, że diagnoza „kuli histerycznej” i jednocześnie wykluczenie poważnych schorzeń (nowotworów, urazów mechanicznych, faktycznej obecności ciała obcego w gardle) wystarczająco uspokaja pacjenta i objawy dysfagii przemijają samoistnie.   

Warto wiedzieć: Mrowienie i drętwienie twarzy – czy zawsze zwiastuje chorobę?