Alergia – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać i skutecznie walczyć z reakcją alergiczną?

Alergia – czym jest? 

Alergią nazywamy nadmierną, nieprawidłową reakcję układu odpornościowego organizmu (nadwrażliwość) na substancje, które w normalnych warunkach są nieszkodliwe i obecne w środowisku. 

Układ odpornościowy pełni kluczową rolę w ochronie organizmu przed patogenami wywołującymi choroby. Jednak w sytuacji, gdy komórki układu odpornościowego błędnie rozpoznają nieszkodliwą substancję jako zagrożenie, dochodzi do uruchomienia reakcji obronnej, co prowadzi do rozwoju reakcji alergicznej. 

Ile osób zmaga się z alergią? 

Dane epidemiologiczne wskazują, że na całym świecie od 10 do 30% populacji doświadcza objawów alergii. Częstość występowania jest wyższa u dzieci i większa w krajach rozwiniętych. Co istotne, w ostatnich latach obserwuje się systematyczny wzrost liczby osób zmagających się z alergiami. 

W Polsce problem ten może dotyczyć nawet 40% społeczeństwa. Jedną z najczęściej diagnozowanych postaci alergii jest alergiczny nieżyt nosa. Ponadto alergie częściej występują u osób mieszkających w miastach niż na obszarach wiejskich, co wiąże się między innymi z większym narażeniem na zanieczyszczenie powietrza. 

Alergia to nie tylko choroba współczesna 

Chociaż często uważa się ją za chorobę „naszych czasów”, jej objawy towarzyszą ludziom od tysięcy lat. Najstarszy odnotowany przypadek reakcji alergicznej dotyczy egipskiego faraona Mesena, który zmarł około 2641 r. p.n.e. po użądleniu przez trzmiela. 

Termin „alergia” został jednak wprowadzony dopiero w 1906 roku przez wiedeńskiego lekarza Clemensa von Pirqueta. Użył on tego pojęcia do opisania nadwrażliwości obserwowanych u swoich pacjentów na substancje uznawane za nieszkodliwe, takie jak pokarmy, pyłki czy kurz. Substancje wywołujące reakcję alergiczną nazwano później alergenami. 

Histamina a alergia 

Mówiąc o alergii, nie sposób pominąć histaminy – aminy biogennej odgrywającej kluczową rolę w rozwoju reakcji alergicznej. 

W warunkach fizjologicznych histamina pełni wiele istotnych funkcji, między innymi: 

• pobudza komórki okładzinowe żołądka do wydzielania kwasu solnego, 
• uczestniczy w przekazywaniu sygnałów w ośrodkowym układzie nerwowym jako neuroprzekaźnik, 
• zwiększa kurczliwość mięśni gładkich, na przykład w oskrzelach i przewodzie pokarmowym, 
• bierze udział w regulacji odpowiedzi immunologicznej. 

Natomiast, podczas reakcji alergicznej histamina oddziałuje na naczynia krwionośne, powodując ich rozszerzenie i zwiększenie przepuszczalności. Skutkuje to pojawieniem się charakterystycznych objawów, takich jak: 

• zaczerwienienie skóry, 
• przekrwienie i łzawienie oczu, 
• obrzęk tkanek, 
• przekrwienie błon śluzowych, 
• wodnisty katar,  
• nadmierne kichanie. 

Histamina może również drażnić zakończenia nerwowe w skórze, powodując świąd i uczucie podrażnienia. 

Mechanizm reakcji alergicznej 

Uwolnienie histaminy następuje w wyniku nadmiernej aktywacji układu odpornościowego. 

Aby doszło do reakcji alergicznej, organizm musi najpierw przejść proces tzw. uczulenia. Nie rodzimy się z gotową alergią, choć predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko jej rozwoju. 

Podczas pierwszego kontaktu z alergenem organizm rozpoznaje go jako substancję obcą i rozpoczyna produkcję swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko temu alergenowi. Przeciwciała te wiążą się z komórkami tucznymi, które magazynują histaminę. Na tym etapie objawy alergii jeszcze nie występują. 

Jakie są objawy alergii? 

Objawy alergii mogą dotyczyć różnych narządów i układów, w tym dróg oddechowych, skóry, przewodu pokarmowego oraz narządu wzroku. 

Do najczęstszych objawów należą: 

• świąd, 
• zaczerwienienie skóry, 
• wysypka, 
• pokrzywka, 
• obrzęk warg i języka, 
• nudności, 
• wymioty, 
• bóle i skurcze brzucha, 
• duszność, 
• przekrwienie błony śluzowej nosa. 

Na podłożu alergicznym rozwija się wiele chorób, takich jak: 

• atopowe zapalenie skóry (egzema), 
• alergiczny nieżyt nosa (katar sienny), 
• alergiczne zapalenie spojówek, 
• kontaktowe zapalenie skóry. 

Co powoduje alergię? 

Do najczęstszych wywołujących objawy alergii należą alergeny wziewne, do których zalicza się:  

• pyłki roślin (np. brzozy, olchy, traw i zbóż) – alergeny sezonowe, 
• roztocza kurzu domowego – alergeny całoroczne, 
• zarodniki grzybów, 
• alergeny zwierzęce, takie jak naskórek lub ślina. 

Objawy mogą również wystąpić w wyniku kontaktu skóry z określonymi substancjami (alergeny kontaktowe), takimi jak: 

• nikiel, 
• chrom, 
• kobalt, 
• substancje zapachowe, w tym perfumy, 
• składniki kosmetyków. 

Ponadto, alergenami mogą być również pokarmy. Do częstych alergenów pokarmowych należą: 

• ryby, 
• skorupiaki (np. krewetki), 
• jaja, 
• orzechy, 
• orzeszki arachidowe, 
• soja, 
• pszenica, 
• białka mleka krowiego. 

Reakcję mogą wywoływać również niektóre leki oraz jady owadów, na przykład pszczół lub os. 

Alergia krzyżowa – co to jest? 

W niektórych przypadkach występuje tzw. alergia krzyżowa. Oznacza to, że układ odpornościowy reaguje na substancje o podobnej budowie, mimo że pochodzą one z różnych źródeł. 

Najczęściej reakcje krzyżowe występują między alergenami wziewnymi a pokarmowymi. Na przykład osoby uczulone na pyłki brzozy mogą odczuwać objawy alergii po spożyciu jabłek lub orzechów. 

Przykłady alergii krzyżowych: 

• brzoza – jabłko, gruszka, orzechy, 
• trawy – produkty zbożowe, pomidor, 
• roztocza kurzu domowego – owoce morza, skorupiaki. 

Czynniki zwiększające ryzyko alergii 

Częstość występowania jest związana z rozwojem cywilizacyjnym. Alergie częściej występują u osób mieszkających w środowisku miejskim niż wiejskim. 

Istotną rolę odgrywają również czynniki genetyczne. Szacuje się, że: 

• jeśli oboje rodzice mają alergię – ryzyko u dziecka wynosi 60–80%, 
• jeśli jedno z rodziców ma alergię – ryzyko wynosi 30–50%, 
• jeśli żadne z rodziców nie ma alergii – ryzyko wynosi około 12%. 

Leki stosowane w leczeniu alergii 

Podstawą leczenia jest unikanie kontaktu z alergenem oraz odpowiednia edukacja pacjenta, obejmująca zarówno wiedzę o chorobie, jak i metody ograniczania ekspozycji na alergeny. 

Farmakoterapia obejmuje między innymi: 

• leki przeciwhistaminowe blokujące receptor H1, 
• kortykosteroidy stosowane miejscowo lub ogólnoustrojowo, 
• leki stabilizujące komórki tuczne i hamujące uwalnianie histaminy, 
• leki wpływające na aktywność układu odpornościowego, 
• preparaty wspomagające, takie jak emolienty łagodzące objawy skórne. 

Leczenie dobierane jest indywidualnie przez lekarza w zależności od rodzaju i nasilenia objawów. 

Anafilaksja – najgroźniejsza postać reakcji alergicznej 

Choć alergia najczęściej nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia, w niektórych przypadkach może dojść do rozwoju anafilaksji. Jest to gwałtowna, ogólnoustrojowa reakcja alergiczna stanowiąca stan zagrożenia życia. 

Objawy mogą obejmować: 

• objawy skórne – wysypka, świąd, obrzęk, 
• objawy oddechowe – duszność, kaszel, obrzęk gardła, 
• objawy ze strony układu krążenia – spadek ciśnienia, zawroty głowy, przyspieszenie akcji serca, 
• objawy ze strony przewodu pokarmowego – bóle brzucha, wymioty, biegunka. 

Anafilaksja może prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego, utraty przytomności, zatrzymania krążenia i śmierci. 

W przypadku wstrząsu anafilaktycznego lekiem pierwszego wyboru jest adrenalina podawana domięśniowo. Leki przeciwhistaminowe nie są w tej sytuacji wystarczające i nie spowodują przerwania rozwoju anafilaksji. 

Osoby, które przebyły reakcję anafilaktyczną, powinny mieć przy sobie automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną, który może uratować życie w przypadku ponownej reakcji.