Wstrząs anafilaktyczny – objawy, przyczyny i pierwsza pomoc

Wstrząs anafilaktyczny a anafilaksja – jaka jest różnica?

Anafilaksja to nagła, potencjalnie zagrażająca życiu reakcja nadwrażliwości, która może obejmować m.in. skórę, błony śluzowe, układ oddechowy, przewód pokarmowy i układ krążenia. Wstrząs anafilaktyczny jest klinicznym opisem sytuacji, w której dominują zaburzenia krążenia prowadzące do niedostatecznego ukrwienia narządów (GA²LEN 2025 r.).

Anafilaksja może wystąpić bez wstrząsu i bez spadku ciśnienia. Choć potocznie oba określenia bywają używane zamiennie, wstrząs anafilaktyczny nie jest obowiązkowym etapem każdego przypadku anafilaksji.

Co dzieje się w organizmie podczas wstrząsu anafilaktycznego?

W reakcji anafilaktycznej dochodzi m.in. do aktywacji komórek tucznych i bazofilów oraz uwolnienia mediatorów (m.in. histamina i leukotrieny), które powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych i wzrost ich przepuszczalności. Płynna część krwi (osocze) przemieszcza się z naczyń do tkanek, przez co zmniejsza się objętość krwi krążącej, prowadząc do spadku ciśnienia tętniczego krwi. Zwiększona przepuszczalność naczyń i obrzęk głębszych warstw skóry/tkanek podskórnych lub błon śluzowych objawia się obrzękiem naczynioruchowym.

Pogorszenie ukrwienia narządów objawia się osłabieniem, zawrotami głowy, omdleniem lub utratą przytomności. Jednocześnie obrzęk dróg oddechowych i skurcz oskrzeli mogą zaburzać przepływ powietrza, a współistnienie zaburzeń krążenia i oddychania może prowadzić do niedotlenienia organizmu.

Jakie są objawy wstrząsu anafilaktycznego?

Objawy wstrząsu anafilaktycznego dotyczą przede wszystkim układu krążenia. Należy go podejrzewać, gdy w przebiegu reakcji anafilaktycznej pojawia się nagły spadek ciśnienia, znaczne osłabienie, zawroty głowy, omdlenie, zaburzenia świadomości lub utrata przytomności. Często współistnieją zaburzenia oddychania oraz objawy skórne lub obrzęk.

Jakie są przyczyny wstrząsu anafilaktycznego?

Wstrząs anafilaktyczny może rozwinąć się w przebiegu anafilaksji wywołanej różnymi czynnikami – najczęściej są to pokarmy, leki oraz jady owadów błonkoskrzydłych. Ich znaczenie zależy m.in. od wieku i okoliczności: u dzieci najczęstszą przyczyną są pokarmy, a u dorosłych istotną rolę odgrywają również leki i jady owadów (World Allergy Organization, 2020).

Pokarmy, leki i jady owadów

Kontakt z czynnikami z poniższych grup może wywołać ciężką reakcję anafilaktyczną, zależnie m.in. od rodzaju alergenu, dawki, drogi ekspozycji, indywidualnej wrażliwości i kofaktorów:

• pokarmy – w tym białka mleka krowiego, jajka, orzeszki ziemne, orzechy, ryby, skorupiaki, pszenica i sezam;
• leki – zwłaszcza antybiotyki oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne;
• jady owadów błonkoskrzydłych – użądlenia pszczół, os i szerszeni;
• lateks naturalny – m.in. rękawiczki medyczne i inne wyroby.

Rzadsze czynniki i sytuacje zwiększające ryzyko

Wysiłek fizyczny może być wyzwalaczem anafilaksji albo kofaktorem nasilającym reakcję, np. po spożyciu określonego pokarmu. W takiej sytuacji reakcja może wystąpić dopiero po połączeniu ekspozycji na pokarm i wysiłku.

Reakcje anafilaktyczne po ekspozycji na alergeny wziewne są znacznie rzadsze niż po pokarmach, lekach czy jadach owadów. Nie oznacza to jednak, że taka reakcja jest niemożliwa.

Anafilaksja idiopatyczna

W procesie diagnostycznym nie zawsze możliwe jest ustalenie wyzwalacza – mówimy wtedy o anafilaksji idiopatycznej. Częstość jej występowania zależy m.in. od zakresu wykonywanych badań i może zmniejszać się wraz z identyfikowaniem wcześniej nierozpoznanych wyzwalaczy lub kofaktorów.

Jak przebiega rozpoznanie wstrząsu anafilaktycznego?

Rozpoznanie wstrząsu anafilaktycznego opiera się przede wszystkim na nagłym wystąpieniu objawów klinicznych i okolicznościach ich wystąpienia, zwykle po kontakcie z możliwym wyzwalaczem. Wstrząs należy podejrzewać szczególnie wtedy, gdy do objawów gwałtownej reakcji nadwrażliwości dołączają oznaki niewydolności krążenia – spadek ciśnienia tętniczego, osłabienie, omdlenie czy zaburzenia świadomości.

Pomocniczo, w zależności od sytuacji klinicznej, można oznaczyć stężenie tryptazy – wynik może być przydatny w późniejszej ocenie rozpoznania.

Według kryteriów GA²LEN hipotensję może wskazywać spadek ciśnienia skurczowego o ponad 30% względem indywidualnej wartości wyjściowej lub jego wartość poniżej 90 mmHg u dorosłych i dzieci powyżej 10. roku życia.

Wstrząs anafilaktyczny – pierwsza pomoc krok po kroku

Wstrząs anafilaktyczny jest stanem zagrożenia życia, dlatego pierwsza pomoc powinna zostać udzielona szybko i w określonej kolejności:

1. Rozpoznaj objawy alarmowe: duszność, obrzęk języka lub gardła, nagłe osłabienie, zawroty głowy, omdlenie lub utratę przytomności.
2. Przerwij ekspozycję na czynnik wyzwalający, jeśli można to zrobić od razu i bez opóźniania pomocy.
3. Jak najszybciej podaj adrenalinę (zgodnie z instrukcją urządzenia) i wezwij pogotowie ratunkowe (999 lub 112), mówiąc, że podejrzewasz anafilaksję.
4. Ułóż osobę płasko, najlepiej z uniesionymi nogami, i nie pozwól jej wstawać ani chodzić.
   Wyjątki: przy nasilonej duszności – pozycja siedząca z wyprostowanymi nogami; kobieta w zaawansowanej ciąży – lewy bok lub przechylenie ciała na lewą stronę; osoba nieprzytomna oddychająca prawidłowo – pozycja bezpieczna.
5. Jeśli objawy utrzymują się lub nasilają, podaj kolejną dawkę adrenaliny zgodnie z instrukcją używanego urządzenia, jeśli jest dostępna (EAACI, 2021).
6. Kontroluj oddech i świadomość oraz utrzymuj kontakt słowny z chorym.
7. Przy braku prawidłowego oddechu rozpocznij RKO (resuscytację krążeniowo-oddechową) i użyj AED, jeśli jest dostępne, postępując zgodnie z poleceniami dyspozytora i urządzenia.
8. Przekaż ratownikom informacje o objawach, prawdopodobnej przyczynie anafilaksji (np. użądlenie owadów) oraz czasie i liczbie podanych dawek adrenaliny.

Co dzieje się po przyjeździe pogotowia ratunkowego?

Zespół ratownictwa kontynuuje leczenie ratunkowe reakcji anafilaktycznej i monitoruje stan pacjenta. W razie potrzeby podaje kolejną dawkę adrenaliny oraz, zależnie od objawów, tlen, dożylne płyny oraz leczenie dodatkowe, np. leki rozszerzające oskrzela.

Po opanowaniu reakcji pacjent powinien pozostać pod obserwacją medyczną – objawy mogą ponownie wystąpić po początkowej poprawie (reakcja dwufazowa). Czas obserwacji i decyzja o pobycie w szpitalu zależą od przebiegu reakcji i indywidualnego ryzyka.

Komu zaleca się noszenie adrenaliny?

Posiadanie przy sobie adrenaliny ma szczególne znaczenie m.in. u osób:

• po przebytej anafilaksji, w tym idiopatycznej lub wywołanej wysiłkiem fizycznym;
• z alergią pokarmową współistniejącą z niestabilną lub umiarkowaną/ciężką astmą;
• po uogólnionej reakcji na jad owadów błonkoskrzydłych, zależnie od jej przebiegu i ryzyka ponownej ekspozycji;
• z mastocytozą układową w określonych sytuacjach klinicznych;
• z alergią pokarmową, u których lekarz ocenił istotne ryzyko anafilaksji.

Decyzję o przepisaniu adrenaliny podejmuje lekarz, uwzględniając wcześniejsze reakcje, rodzaj alergii, ryzyko ponownej ekspozycji i choroby współistniejące (EAACI, 2021).

Lekarz może zalecić noszenie dwóch preparatów z adrenaliną, ponieważ jedna dawka może nie wystarczyć do opanowania reakcji anafilaktycznej.

Wstrząs anafilaktyczny – co warto zapamiętać?

Wstrząs anafilaktyczny jest ciężką postacią anafilaksji, w której dochodzi do niewydolności krążenia i niedostatecznego ukrwienia narządów. Nie każda anafilaksja prowadzi do wstrząsu, ale każda ciężka reakcja z zaburzeniami oddychania lub krążenia wymaga bezzwłocznego działania.

Najważniejsza jest świadomość objawów wstrząsu anafilaktycznego i natychmiastowa pomoc:

• objawy alarmowe – gwałtowny spadek ciśnienia, omdlenie, zaburzenia świadomości oraz duszność lub obrzęk dróg oddechowych;
• adrenalina podana jak najszybciej przy podejrzeniu anafilaksji – nie zastępują jej leki przeciwhistaminowe;
• wezwanie pogotowia – osoba z podejrzeniem ciężkiej reakcji nie powinna wstawać ani chodzić;
• RKO z użyciem AED przy braku prawidłowego oddechu;
• szybkie rozpoznanie objawów i wczesne leczenie zwiększają szansę na przeżycie.

Polecane artykuły:

Paciorkowiec – jak rozpoznać bakterię w organizmie? Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby – przyczyny, objawy i rokowania Jodek potasu – właściwości, dawkowanie. Kiedy należy przyjąć jodek potasu? Inhalacje na katar – jak je zrobić?