Przyczyny anafilaksji
Wstrząs anafilaktyczny może mieć podłoże alergiczne – reakcję wywołuje wtedy alergen – lub niealergiczne, kiedy w reakcji nie biorą udziału mechanizmy immunologiczne. Najpowszechniejszymi przyczynami anafilaksji są leki, pokarmy i jad owadów.
Wśród leków reakcję anafilaktyczną najczęściej wywołują:
- antybiotyki (m.in. penicylina),
- niesteroidowe leki przeciwbólowe (np. aspiryna, pyralgina),
- leki zwiotczające mięśnie stosowane podczas znieczulenia,
- opioidowe leki przeciwbólowe,
- cytostatyki (leki stosowane w terapii nowotworów),
- środki kontrastowe z jodem wykorzystywane w radiologii,
- insulina.
Wstrząs anafilaktyczny może wystąpić również podczas odczulania (zwłaszcza jeśli substancję podaje się w formie zastrzyków) lub w wyniku przetoczenia krwi, składników krwi bądź preparatów krwiopochodnych.
Jeśli chodzi o pokarmy, wstrząs anafilaktyczny wywołują przede wszystkim owoce morza i ryby, orzeszki ziemne, orzechy laskowe, owoce cytrusowe, białko jaja kurzego i białko mleka krowiego. Inne czynniki mogące spowodować reakcję anafilaktyczną to jad owadów (np. pszczół, os, szerszeni, niektórych gatunków mrówek), alergeny wziewne (np. sierść konia), lateks.
W niektórych przypadkach znaczącą rolę odgrywają czynniki sprzyjające wystąpieniu reakcji anafilaktycznej – tak zwane kofaktory: wysiłek fizyczny, stres, ostre zakażenia, alkohol, niesteroidowe leki przeciwzapalne (m.in. ibuprofen, aspiryna, naproksen).
U dzieci częściej występuje anafilaksja wywołana przez pokarm, natomiast u dorosłych – anafilaksja wywołana przez leki i jad owadów. Jeśli przyczyny reakcji anafilaktycznej nie udaje się ustalić (a dzieje się tak w ok. 30% przypadków), nazywa się ją idiopatyczną.
Objawy wstrząsu anafilaktycznego
W zdecydowanej większości przypadków reakcja anafilaktyczna rozwija się bardzo szybko, w ciągu kilku minut. Zdarza się jednak, że objawy wstrząsu pojawiają się dopiero po kilku godzinach od kontaktu z czynnikiem wywołującym lub że reakcja ma przebieg dwufazowy – objawy rozwijają się ponownie lub nasilają po 8–12 godzinach. Im szybciej rozwijają się objawy, tym większe jest ryzyko anafilaksji zagrażającej życiu.
Anafilaksja najczęściej (w niemal 90%) rozpoczyna się wystąpieniem zmian skórnych – pokrzywki i rumienia. Następnie pojawiają się objawy ze strony układu oddechowego i przewodu pokarmowego.
Objawy reakcji anafilaktycznej to:
- obrzęk górnych dróg oddechowych,
- chrypka,
- świst krtaniowy (stridor),
- kaszel,
- duszność,
- ból brzucha,
- nudności,
- wymioty,
- biegunka.
Rzadziej pojawiają się: nieżyt nosa, zawroty głowy, ból głowy. Zdarza się, że objawy anafilaksji ustępują samoistnie. Ze względu na działanie estrogenów u kobiet anafilaksja występuje częściej, a jej objawy są bardziej nasilone niż u mężczyzn.
Generalnie anafilaksję rozpoznajemy, jeżeli pacjent zgłasza objawy pochodzące co najmniej z dwóch układów (np. zajęcie skóry i układu oddechowego). Hipotensja – czyli znaczne obniżenie ciśnienia tętniczego prowadzące do zaburzeń świadomości – zwiastuje wstrząs anafilaktyczny.
Wstrząs anafilaktyczny – pierwsza pomoc
Co robić w razie wystąpienia objawów szoku anafilaktycznego u bliskiej lub nieznanej nam osoby np. w domu, na ulicy?
- Jak najszybciej przerwij narażenie na czynnik podejrzewany o wywołanie reakcji anafilaktycznej.
- Jeśli osoba przeżywająca anafilaksję ma przy sobie adrenalinę do samodzielnego podania, wstrzyknij jej jedną dawkę w przednio-boczną powierzchnię uda lub poproś, by zrobiła to sama. Zaleca się wykonanie tego kroku, nawet jeśli objawy anafilaksji są łagodne. Nie należy zwlekać z podaniem adrenaliny do czasu przyjazdu karetki pogotowia – opóźnione podanie adrenaliny może skutkować zgonem chorego.
- Wezwij pomoc (zadzwoń pod 112 lub 999).
Inne wskazówki
- Kontroluj oddech, tętno i przytomność osoby przeżywającej anafilaksję – w razie zatrzymania oddechu lub krążenia rozpocznij akcję reanimacyjną.
- Jeśli poszkodowany jest przytomny, a lekarz wcześniej przepisał mu lek przeciwhistaminowy i/lub glikokortykosteroid doustny, poszkodowany powinien go zażyć.
- Poszkodowany nie powinien gwałtownie siadać ani wstawać. Dobrze, by pozostał w pozycji leżącej z uniesionymi nogami – chyba że występują zaburzenia oddychania lub wymioty.
- Kobiety w zaawansowanej ciąży w przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego lub anafilaksji powinny być ułożone w pozycji na lewym boku.
Bibliografia:
Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna praktyczna, Kraków 2020.
