Ciśnienie krwi – normy. Czym jest nadciśnienie? Jakie daje objawy?

Nadciśnienie tętnicze to najczęstsza choroba układu krążenia w społeczeństwach rozwiniętych. Ostatnie dane szacujące częstotliwość występowania nadciśnienia tętniczego w Polsce pochodzą z badania NATPOL z 2011 roku.

Wynika z nich, że rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego wśród osób w wieku 18–79 lat wzrosło w ciągu 10 lat z 30 proc. do 32 proc. i dotyczy około 9 milionów osób. Utrzymanie się obserwowanych tendencji może spowodować, że do roku 2035 liczba pacjentów z nadciśnieniem tętniczym zwiększy się o połowę.

Częstotliwość występowania nadciśnienia tętniczego wzrasta z wiekiem – u osób powyżej 65. roku życia występuje już ono w ponad 60 proc. przypadków.

Czym jest ciśnienie krwi?

Ciśnienie tętnicze to siła nacisku, jaką płynąca krew wywiera na ściany tętnic. Jeśli ta siła jest zbyt duża, dochodzi do ich uszkodzeń. Ciśnienie tętnicze ma różne wartości, zależnie od tego, czy pozostajemy w spoczynku, czy intensywnie w danym momencie pracujemy.

Pomiaru ciśnienia tętniczego dokonuje się za pomocą ciśnieniomierza, a otrzymane wartości przedstawia się w minimetrach słupa rtęci, czyli mmHg.

Ciśnienie tętnicze skurczowe (SBP – ang. systolic blood pressure) jest miarą nacisku oddziaływania krwi na naczynia krwionośne w trakcie skurczu serca. Jest ono wtedy najwyższe – w zapisie ciśnienia wyrażane jest pierwszą liczbą.

Ciśnienie tętnicze rozkurczowe (DBP – ang. diastolic blood pressure) to ciśnienie wywierane w trakcie rozkurczu serca, kiedy fizjologicznie jest ono najniższe. W zapisie wyniku pomiaru wyrażane jest przez drugą z liczb.

Ciśnienie krwi zależy od:

• siły, z jaką serce pompuje krew do naczyń;
• elastyczności ścian naczyń krwionośnych.

Dzięki temu, że krew krąży w naczyniach krwionośnych pod pewnym ciśnieniem, możliwe jest zaopatrywanie całego organizmu w tlen i substancje odżywcze. Kluczowa jest jednak wartość tego ciśnienia. Kiedy ciśnienie jest zbyt niskie, może dochodzić do niedotlenienia organizmu, natomiast za wysokie ciśnienie prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych i powikłań narządowych.

Na podwyższenie ciśnienia tętniczego mogą mieć wpływ takie czynniki, jak:

• duże ilości soli w diecie;
• otyłość;
• dziedziczna skłonność;
• starzenie się organizmu.

Czytaj także: Jak obniżyć ciśnienie? Skuteczne sposoby na nadciśnienie

Ciśnienie krwi – norma. Uwaga, są nowe wytyczne! 

Według najnowszych wytycznych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego prawidłowe wartości ciśnienia krwi to:

• 120–129/70–79 mmHg dla osób do 65. roku życia;
• 130–139/70–79 mmHg dla osób powyżej 65. roku życia;
• 130–149/70–79 mmHg dla osób powyżej 80. roku życia.

Specjaliści zdecydowali się zaostrzyć dotychczas obowiązujące normy, aby w jak największym stopniu móc ograniczyć ryzyko wystąpienia groźnych powikłań nadciśnienia. W nowych wytycznych uwzględniono też podział na grupy wiekowe.

Jak to wyglądało wcześniej? Do momentu zmiany norm za prawidłowe ciśnienie krwi uznawało się ciśnienie niższe niż 140/90 mmHg. Norma ta dotyczyła wszystkich osób bez względu na wiek. Ciśnienie tętnicze w zakresie normy dzieliło się na optymalne (poniżej 120/80 mmHg), prawidłowe (120–129 i/lub 80–84 mmHg) oraz wysokie prawidłowe (130–139 i/lub 85–89 mmHg).

Czytaj także: Wysokie ciśnienie w ciąży – kiedy staje się niebezpieczne i jak je leczyć?

Jak mierzyć ciśnienie?

Pamiętaj, by bezpośrednio przed pomiarem ciśnienia usiąść na chwilę i się zrelaksować. Ramię nie powinno być ściskane przez podwinięty rękaw, a mankiet ciśnieniomierza powinien ściśle przylegać do skóry.

Nadciśnienie tętnicze to choroba układu krążenia, która charakteryzuje się stale lub okresowo podwyższonym ciśnieniem tętniczym krwi. Aby rozpoznać nadciśnienie tętnicze, wystarcza przekroczenie normy w kilkukrotnych pomiarach. Nadciśnienie może polegać na zbyt dużych wartościach wyłącznie ciśnienia skurczowego lub wyłącznie ciśnienia rozkurczowego.

Jeśli pomiar wyjdzie nieprawidłowy, konieczne może być wykonanie dodatkowych badań, takich jak:

• morfologia krwi;
• USG tętnic;
• EKG;
• rezonans magnetyczny.

Rodzaje nadciśnienia

Ponad 90 proc. wszystkich przypadków nadciśnienia tętniczego to tzw. nadciśnienie pierwotne (idiopatyczne), czyli takie, w przypadku którego nie udaje się znaleźć przyczyny wystąpienia tej przypadłości. Często wskazuje się na udział diety, genów, środowiska, stresu. Coraz częściej samoistne nadciśnienie jest diagnozowane u dzieci i młodzieży, a ma to związek z narastającą epidemią otyłości w tych grupach wiekowych.

Drugim rodzajem nadciśnienia jest tzw. nadciśnienie wtórne (nazywane inaczej objawowym). W tym przypadku nadciśnienie jest objawem innego schorzenia, najczęściej choroby nerek, tarczycy, nadnerczy. Dzięki dobrej i wnikliwej diagnostyce można wykryć i usunąć przyczynę, a tym samym na stałe odzyskać prawidłowe ciśnienie krwi.

Objawy nadciśnienia tętniczego

Niemy przebieg nadciśnienia tętniczego, podobnie jak niemy przebieg rozwijającej się cukrzycy typu 2., sprawia, że pacjenci latami nie zgłaszają się do lekarza, a przez to nie mają szansy na postawienie diagnozy i szybkie wdrożenie leczenia.

Objawy nadciśnienia tętniczego zwykle pojawiają się dopiero wtedy, gdy ciśnienie krwi osiąga bardzo wysokie wartości, choć nie jest to zasadą. Zdarza się, że objawy nie pojawiają się nigdy. Dlatego tak istotne jest profilaktyczne kontrolowanie wartości ciśnienia tętniczego, np. przy okazji wizyt w gabinecie lekarza rodzinnego. Wśród dolegliwości, które powinny nas zaniepokoić i które mogą być związane z podwyższonym ciśnieniem tętniczym, wymienia się:

• zawroty głowy;
• bóle głowy (najczęściej występujące wcześnie rano i zlokalizowane w okolicach karku);
• uczucie kołatania serca;
• potliwość;
• zaburzenia snu;
• dzwonienie w uszach;
• krwotoki z nosa;
• drętwienie lub mrowienie w stopach i rękach;
• zaczerwienienie twarzy i uderzenia gorąca;
• obniżenie sprawności psychicznej i fizycznej.

Inne objawy świadczące o nadciśnieniu pojawiają się w późniejszych stadiach choroby i wynikają z uszkodzenia narządów spowodowanego przez nieprawidłowe wartości ciśnienia tętniczego. Są to zatem nie tyle objawy samego nadciśnienia tętniczego, ile powikłań spowodowanych brakiem leczenia nadciśnienia.

Powikłania nieleczonego nadciśnienia:

• zaburzenia widzenia;
• obniżenie sprawności intelektualnej;
• deficyty czuciowe lub ruchowe;
• obrzęki kończyn;
• zaburzenia funkcji nerek;
• upośledzenie tolerancji wysiłku.

Każdy z wymienionych powyżej objawów powinien skłonić nas do wizyty u lekarza, podczas której zostanie wykonany pomiar ciśnienia.

Nieleczone nadciśnienie może również prowadzić do wielu poważnych chorób, które opisujemy w dalszej części artykułu.

Jak często mierzyć ciśnienie?

Ponieważ nadciśnienie tętnicze nie daje objawów, należy kontrolować je profilaktycznie.

1. Dzieci powinny mieć wykonany pomiar ciśnienia co roku – w ramach bilansu pediatrycznego.
2. Osobom w wieku 18–40 lat zaleca się, by mierzyły ciśnienie w gabinecie lekarskim minimum raz na dwa lata.
3. Osoby powyżej 40. roku życia powinny kontrolować ciśnienie tętnicze minimum raz w roku.

O regularnym pomiarze ciśnienia krwi powinny pamiętać przede wszystkim osoby, które w rodzinie mają przypadki nadciśnienia tętniczego, cukrzycy lub choroby nerek. Warto też wiedzieć, że obecnie najważniejszym czynnikiem predysponującym do rozwoju nadciśnienia tętniczego jest otyłość. Szacuje się, że aż 80 proc. przypadków nadciśnienia tętniczego w Polsce ma związek z nadmierną masą ciała. Wszyscy, którzy mają nadwagę, powinni regularnie kontrolować ciśnienie tętnicze krwi.

Osoby z już zdiagnozowanym nadciśnieniem tętniczym powinny kontrolować je zgodnie z zaleceniami lekarza. Choroba ta nie daje objawów, może uszkadzać narządy, nierzadko prowadząc do bardzo ciężkich i zagrażających życiu powikłań. Dlatego tak ważne jest, by regularnie kontrolować ciśnienie krwi, a jeśli jest taka potrzeba – szybko rozpocząć leczenie hipotensyjne (obniżające ciśnienie).

Jak obniżyć ciśnienie tętnicze?

Leczenie nadciśnienia wymaga odpowiedniej modyfikacji diety i trybu życia, a jeśli to nie przynosi pożądanych efektów, konieczne staje się przyjmowanie leków hipotensyjnych, czyli leków obniżających ciśnienie. Leki przepisane przez lekarza należy przyjmować regularnie – wielu pacjentów ma z tym problem, zapomina o leczeniu, nie przywiązuje do niego należytej wagi. Wynika to po części z tego, że efekty przyjmowania leków obniżających ciśnienie nie są odczuwalne, nie niwelują one objawów nadciśnienia, bo takowych pacjent nie doświadcza.

Być może z tego też powodu osoby z nadciśnieniem znacznie chętniej próbują naturalnych sposobów na obniżenie ciśnienia. Warto je znać, mogą być bowiem uzupełnieniem terapii farmakologicznej. Są one w dużej mierze oparte na zdrowym trybie życia. 

1. Ogranicz ilość spożywanej soli. Staraj się nie dosalać potraw, ponieważ ilość soli w gotowych produktach (w pieczywie, przekąskach, wędlinach, serach) jest tak duża, że pokrywa dzienne zapotrzebowanie organizmu. Zastąp sól przyprawami i ziołami.
2. Zredukuj nadmierną masę ciała. Nadciśnienie tętnicze zdecydowanie częściej występuje u osób z nadwagą i otyłością.
3. Nie pal. Pod wpływem nikotyny naczynia krwionośne się zwężają, natomiast serce pracuje szybciej ze względu na wydzielające się podczas palenia hormony stresu – adrenalinę i noradrenalinę. Efektem przepływu zwiększonej ilości krwi przez węższe naczynia jest wzrost ciśnienia tętniczego.
4. Zadbaj o zdrową dietę. Poza ograniczeniem soli w profilaktyce nadciśnienia tętniczego ważne jest unikanie tłuszczów zwierzęcych, które sprzyjają miażdżycy (a im węższe światło żył i tętnic, tym wyższe ciśnienie krwi), odpowiednia podaż potasu (pacjenci z nadciśnieniem zwykle mają go za mało), błonnika oraz kwasów omega-3, które znajdują się w tłustych rybach.
5. Ogranicz alkohol.
6. Bądź aktywny fizycznie. Dzięki aktywności zwiększa się elastyczność naczyń krwionośnych, co sprzyja utrzymywaniu ciśnienia na prawidłowym poziomie. Najkorzystniejsze dla osób z nadciśnieniem są aktywności wytrzymałościowe, wykonywane regularnie przez 30–60 minut dziennie, 3–7 razy w tygodniu.

Jakie mogą być skutki nieleczonego nadciśnienia?

Wysokie ciśnienie tętnicze uszkadza nie tylko naczynia krwionośne, ale także różne organy. Im wyższe ciśnienie krwi, im dłużej pozostaje ono nieleczone, tym większe szkody dla organizmu. Do najgroźniejszych powikłań nadciśnienia zalicza się udar mózgu, zawał serca oraz niewydolność serca.

Wczesne rozpoznanie nadciśnienia tętniczego oraz szybkie wdrożenie leczenia pozwala uniknąć takich powikłań, jak:

• Zawał mięśnia sercowego – jest to martwica mięśnia sercowego, do której dochodzi w wyniku zamknięcia tętnicy wieńcowej (tętnicy odżywiającej komórki mięśniowe serca).
• Niewydolność serca – wysokie ciśnienie tętnicze sprawia, że opór, jaki stawiają sercu naczynia, jest wyższy. Serce musi pompować więcej krwi z większą siłą. Doprowadza to do pogrubienia ścian serca, które z czasem stają się gorzej odżywione. W konsekwencji serce nie jest w stanie wpompować wystarczającej ilości krwi do naczyń, by pokryć potrzeby całego organizmu. Objawy niewydolności serca to m.in. duszność i łatwe męczenie się.
• Udar mózgu – tak jak w przypadku zawału serca nadciśnienie może doprowadzić do uszkodzenia blaszki miażdżycowej i wytworzenia materiału zatorowego, który wraz ze strumieniem krwi może dostać się do naczyń dostarczających krew do mózgu. W przypadku zamknięcia tych naczyń dochodzi do martwicy tkanki mózgowej i wystąpienia objawów neurologicznych, które często są niestety nieodwracalne.
• Niewydolność nerek – wysokie ciśnienie krwi powoduje zmiany w budowie tętnic zaopatrujących nerki. Gorsze ukrwienie i mechaniczne uszkodzenie tych narządów prowadzi do gorszej ich funkcji, przez co z organizmu nie są wydalane szkodliwe produkty przemiany materii.
• Retinopatia nadciśnieniowa – jest to choroba siatkówki oka, w której wysokie ciśnienie uszkadza naczynia zaopatrujące tę ważną strukturę. W wyniku wspomnianych uszkodzeń dochodzi do wewnątrzsiatkówkowych krwotoków, które mogą znacznie i nieodwracalnie pogorszyć wzrok.
• Powstawanie tętniaków – w przypadku nadciśnienia największe ryzyko dotyczy powstania tętniaka rozwarstwiającego aorty. Jest to wada budowy najważniejszego naczynia ludzkiego organizmu – aorty. W przypadku jego uszkodzenia, np. poprzez nagły skok ciśnienia, szansa przeżycia jest niestety niewielka.

Skutki nadciśnienia tętniczego nie dotykają wbrew pozorom jedynie układu sercowo-naczyniowego – mogą przejawiać się także w chorobach oczu czy nerek. Nadciśnienie tętnicze samo w sobie rzadko jest bezpośrednią przyczyną zgonów. Do groźnych powikłań dochodzi w wyniku chorób będących następstwem nadciśnienia tętniczego.

Ważne jest mierzenie ciśnienia choćby raz na jakiś czas, nawet gdy nic nam nie dolega. Będziemy wtedy pewni, że układ krwionośny pracuje prawidłowo.

Autor: Krzysztof Piersiała