Udar mózgu może w jednej chwili wywrócić życie do góry nogami: uniemożliwić pracę i samodzielne funkcjonowanie, pozbawić mowy, czasem wzroku. Czym właściwie jest udar? Jak mu zapobiec? Co robić, jeśli już do niego dojdzie?
Co to jest udar mózgu?
Według definicji WHO udar mózgu to zagrażający życiu i wymagający natychmiastowej pomocy stan, podczas którego nagle pojawiają się nieprzemijające po 24 godzinach zaburzenia czynności mózgu. Zaburzenia, o których mowa, mogą być ogniskowe (tzn. dotyczyć tylko niektórych obszarów mózgu) lub uogólnione (obejmujące cały mózg). Udar mózgu najczęściej dotyka osoby po 65. roku życia, zdarza się jednak także u ludzi młodych, a nawet dzieci.
Skutki udaru mózgu mogą być bardzo różne. Część chorych umiera, a większość tych, których udaje się uratować, jest w mniejszym lub większym stopniu niepełnosprawna, choć zdarza się też, że dotknięta udarem osoba wychodzi z niego niemal bez szwanku.
Najczęstsze skutki udaru mózgu to:
- niepełnosprawność ruchowa,
- zaburzenia mowy (trudności z mówieniem, rozumieniem tego, co mówi ktoś inny, a także z pisaniem i czytaniem),
- zaburzenia widzenia (np. niedowidzenie na jedno oko lub widzenie podwójne).
Chorym grozi także poudarowy zespół depresyjny.
Udar mózgu, wylew, miniudar – czym się różnią?
Podstawowe typy udaru to:
Udar niedokrwienny
To najczęściej spotykany (85 proc. przypadków) typ udaru. Nazywany jest także zawałem mózgu, ponieważ jego mechanizm jest podobny do zawału serca.
Udar niedokrwienny, jak sama nazwa sugeruje, ma miejsce wówczas, gdy do mózgu nagle przestaje dopływać krew, a wraz z nią tlen i substancje odżywcze. Krew zatrzymywana jest przez skrzeplinę blokującą naczynie, które powinno ją doprowadzać.
Przyczyną powstania zatoru może być:
- zakrzep dużej tętnicy, spowodowany najczęściej miażdżycą,
- uszkodzenie małych tętniczek, do którego dochodzi na skutek nadciśnienia lub cukrzycy,
- zator sercopochodny, powstały najczęściej na skutek migotania przedsionków.
Udar krwotoczny
Ten typ udaru nazywany jest potocznie wylewem lub wylewem krwi do mózgu. Udar krwotoczny polega na tym, że tkanka nerwowa jest niszczona przez krew, która dostaje się z pękniętego naczynia krwionośnego:
- do mózgu (krwotok śródmózgowy),
- do przestrzeni, która otacza mózg (krwotok podpajęczynówkowy).
Wylew krwi do mózgu jest trudniejszy w leczeniu niż udar niedokrwienny, częściej kończy się zgonem. W efekcie wycieku krwi z naczynia krwionośnego dochodzi do wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, co dodatkowo uszkadza struktury mózgu.
Miniudar (TIA – transient ischaemic attack)
To przejściowy atak niedokrwienny, który objawia się podobnie jak udar mózgu, jednak jego objawy ustępują w ciągu doby (zwykle dużo szybciej, nawet po 15 minutach do godziny).
Choć zablokowanie dopływu krwi do mózgu trwa krótko, miniudaru nie wolno lekceważyć; u co piątej osoby jest zapowiedzią dużego udaru, który może wystąpić w ciągu kilku dni lub tygodni. Można temu zapobiec, jednak konieczne jest wdrożenie odpowiedniego leczenia.
Udar mózgu – przyczyny
Przyczyny udaru mózgu i zawału serca są podobne. Polegają one na zmianach miażdżyco-zakrzepowych w naczyniach krwionośnych.
U osób starszych do udaru dochodzi na skutek:
- nadciśnienia tętniczego,
- chorób serca (zwłaszcza migotania przedsionków),
- cukrzycy,
- zaburzeń gospodarki lipidowej.
U osób młodych przyczyną udaru są najczęściej:
- wady serca,
- zaburzenia krzepnięcia krwi,
- niekiedy kontakt z amfetaminą i kokainą.
Do pośrednich przyczyn zwiększających ryzyko wystąpienia udaru mózgu zalicza się: palenie papierosów, dietę bogatą w tłuszcze nasycone, otyłość, nadwagę, mało aktywny tryb życia i nadużywanie alkoholu.
U kobiet, które cierpią na migrenę z aurą, do udaru może dojść na skutek stosowania antykoncepcji hormonalnej. Ryzyko wzrasta jeszcze bardziej, jeśli cierpiąca na migrenę z aurą i korzystająca z antykoncepcji hormonalnej kobieta pali papierosy.
Udar – objawy
Najczęściej spotykane objawy udaru mózgu to:
- nagłe osłabienie lub porażenie połowicze – kończyna lub obie kończyny po jednej stronie ciała drętwieją, są osłabione i niezdolne do skoordynowanego ruchu,
- nagłe wykrzywienie twarzy – jeden z kącików ust wyraźnie opada,
- zaburzenia czucia po jednej stronie ciała,
- zaburzenia mowy – chory nie jest w stanie mówić lub mówi niezrozumiale, może też mieć problemy z rozumieniem tego, co mówią do niego inni,
- zaburzenia widzenia – chory ma wrażenie, że świat wokół niego wiruje, może widzieć podwójnie albo stracić połowę pola widzenia,
- zawroty głowy – chory traci równowagę, ma nudności, może wymiotować,
- zaburzenia świadomości – chory jest zdezorientowany, nie wie, co się wokół niego dzieje.
Objawem zwiastującym wylew krwi do mózgu krwotoczny może być bardzo silny, nagły ból głowy.
Chory z objawami udaru powinien natychmiast znaleźć się w szpitalu (najlepiej na oddziale lub pododdziale udarowym), dlatego należy działać natychmiast, a nie czekać, „aż samo przejdzie”. Im szybciej pacjentowi z objawami udaru zostanie udzielona pomoc, tym większa szansa na powrót do zdrowia i sprawności. Przez kilka pierwszych godzin po udarze można zdziałać naprawdę wiele. Leczenie trzeba jednak wprowadzić bardzo szybko, by zmieścić się w tzw. oknie terapeutycznym.
Natychmiastowej hospitalizacji wymagają także pacjenci z przemijającym niedokrwieniem mózgu (miniudarem), ponieważ ryzyko wystąpienia udaru niedokrwiennego w pierwszych dniach po takim incydencie zwiększa się ok. 8-krotnie.
Udar mózgu – leczenie
To, co się dzieje z pacjentem po udarze, zależy od rodzaju udaru i od tego, który obszar mózgu został uszkodzony i jak rozległe są te uszkodzenia.
Przyszłość chorego zależy także od tego, jak szybko trafi na oddział lub pododdział udarowy szpitala, gdzie może liczyć na badanie tomografem lub rezonansem magnetycznym – takie badania pozwalają szybko ustalić, czy chory doznał udaru niedokrwiennego czy krwotocznego. To ważne, ponieważ każdy z nich leczy się inaczej. W przypadku udarów niedokrwiennych usuwa się skrzeplinę lekami, które ją rozpuszczają lub udrażnia się naczynie zabiegowo, a w przypadku udaru krwotocznego walczy się o to, by zahamować krwawienie.
Rehabilitacja po udarze
Każdy pacjent po udarze mózgu powinien zostać poddany rehabilitacji tak szybko, jak to tylko możliwe. Ludzie, którzy doznali udaru, często muszą od nowa uczyć się najprostszych ruchów: wstawania, siedzenia, sięgania po coś, chodzenia i innych zwykłych, codziennych czynności. To żmudne, ale przynosi efekty, choć nie zawsze takie, jakich oczekują chorzy.
Trzeba także zdawać sobie sprawę z tego, że rehabilitacja po udarze nie jest kwestią miesiąca czy dwóch; trwa długo, czasem całymi latami. Kluczowy jest pierwszy rok po udarze, a najwięcej można osiągnąć w ciągu pierwszych miesięcy.
Poza rehabilitacją ruchową ważna jest także rehabilitacja logopedyczna. Często potrzebna jest również pomoc psychologa.
Udar mózgu – jak zapobiegać
Czynnikiem ryzyka udaru mózgu jest wiek – im jesteśmy starsi, tym bardziej jesteśmy narażeni na incydenty kardiologiczne, takie jak udar czy zawał. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy wobec tej choroby zupełnie bezradni. By nie dopuścić do udaru mózgu, trzeba przede wszystkim skutecznie leczyć choroby, które zwiększają ryzyko jego wystąpienia. Należą do nich m.in.:
- nadciśnienie tętnicze,
- choroby układu krążenia (przede wszystkim migotanie przedsionków, ale nie tylko),
- cukrzyca,
- zaburzenia gospodarki lipidowej.
Wymienione schorzenia (które notabene często występują razem, co jeszcze bardziej zwiększa ryzyko udaru) z jednej strony osłabiają naczynia krwionośne (nadciśnienie tętnicze), z drugiej sprzyjają miażdżycy i niedrożności żył (zaburzenia lipidowe, cukrzyca).
Profilaktyka udaru mózgu – co jeszcze możemy zrobić?
- Nie dopuszczaj do otyłości, która prowadzi do wielu chorób zwiększających ryzyko udaru.
- Jeśli ważysz za dużo, zredukuj masę ciała pod opieką lekarza lub dietetyka.
- Jedz zdrowo – unikaj tłuszczów zwierzęcych, ogranicz sól, jedz dużo warzyw, a 2 razy w tygodniu jedz ryby.
- Nie pal papierosów – palenie znacząco zwiększa ryzyko zarówno udaru niedokrwiennego, jak i krwotocznego.
- Nie nadużywaj alkoholu.
- Trzymaj się z daleka od narkotyków.
- Jeśli jesteś kobietą i cierpisz na migrenę z aurą, nie stosuj antykoncepcji hormonalnej.
- Staraj się unikać zbyt silnego stresu.
- Ruszaj się – postaw na umiarkowany, ale regularny wysiłek aerobowy, np. energiczny spacer lub jazdę na rowerze.
Bibliografia:
