Otyłość – co to jest?
Otyłość jest jednostką chorobową uwzględnioną w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD). Charakteryzuje się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej, stwarzającym zagrożenie dla zdrowia [1, 5]. Problem otyłości dotyczy każdej grupy wiekowej, bez względu na płeć i rasę [2].
Otyłość w Polsce
Podobnie jak w innych krajach w Polsce obserwuje się wzrost częstości występowania nadwagi i otyłości. Ze względu na duże rozpowszechnienie choroby, a także jej negatywne skutki zdrowotne, społeczne i gospodarcze stanowi ona problem wymagający wzmożonej uwagi [5]. Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest coraz częstsze występowanie otyłości u dzieci i nastolatków [2].
NCD Risk Factor Collaboration podaje, że w 2016 roku w Polsce wśród osób w wieku 20 lat lub więcej aż 53% kobiet i 68% mężczyzn miało nadwagę, a 23% kobiet i 25% mężczyzn było otyłych [4].
Rozpoznanie otyłości
Wartość wskaźnika masy ciała (BMI)
Najprostszym, powszechnie stosowanym wskaźnikiem umożliwiającym rozpoznanie otyłości u dorosłych jest wskaźnik masy ciała (BMI), który obliczamy, dzieląc masę ciała w kilogramach przez podniesiony do kwadratu wzrost w metrach. Według WHO o otyłości mówimy, gdy BMI wynosi 30 kg/m² lub więcej. Wadą wskaźnika masy ciała jest to, że nie pozwala ocenić zawartości tłuszczu w organizmie ani rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, w związku z czym ma ograniczone zastosowanie [1, 4].
Polecamy: Oblicz swoje BMI online: kalkulator BMI
Zawartość tłuszczu w organizmie
Otyłość rozpoznaje się również w sytuacji, gdy zawartość tłuszczu w organizmie, mierzona metodą bioimpedancji przez analizatory składu ciała, wynosi więcej niż 25% u mężczyzn i 35% u kobiet. Metoda ta podobnie jak BMI nie pozwala jednak na ocenę rozmieszczenia tkanki tłuszczowej [1].
Wartość wskaźnika WHR
Wskaźnikiem, który pozwala na określenie dystrybucji tkanki tłuszczowej w ciele, jest wskaźnik WHR, czyli stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Na jego podstawie można określić, czy mamy do czynienia z otyłością brzuszną (inaczej: centralną, trzewną, androidalną), czy pośladkowo-udową (gynoidalną) [4].
Nadwaga a otyłość
Nadwaga to stan poprzedzający otyłość, nazywany czasami przedotyłością. Powinno się traktować go jako sygnał ostrzegawczy skłaniający do podjęcia działań mających na celu redukcję masy ciała. Nadwagę rozpoznaje się przy BMI mieszczącym się w zakresie 25–29,9 kg/m² bądź zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie wynoszącej 20–24,9% u mężczyzn lub 30–34,9% u kobiet [1].
Stopnie otyłości
Na podstawie BMI określa się również stopnie otyłości:
- 30–34,9 kg/m² – otyłość I stopnia;
- 35–39,9 kg/m² – otyłość II stopnia (otyłość kliniczna);
- 40 kg/m² lub więcej – otyłość III stopnia (otyłość olbrzymia).
Ze względu na zwiększone ryzyko zgonu otyłość olbrzymia bywa nazywana też śmiertelną [1, 3].
Jakie są przyczyny otyłości?
Bezpośrednią przyczyną otyłości jest długotrwałe zaburzenie bilansu energetycznego – przyjmowanie więcej kalorii, niż zużywa organizm (tzw. dodatni bilans energetyczny). Obserwowana współcześnie rosnąca częstość występowania choroby jest ściśle związana z prowadzonym przez nas stylem życia. Z tego względu możemy mówić o otyłości jako o chorobie cywilizacyjnej [4, 5].
Na rozwój otyłości mają wpływ czynniki środowiskowe, genetyczne, zaburzenia emocjonalne, zaburzenia hormonalne oraz przyjmowane leki [1].
Czynniki środowiskowe
Do czynników środowiskowych, odgrywających zasadniczą rolę w rozwoju otyłości, zaliczamy:
- zwiększone spożycie tłuszczów i cukru oraz wysokoprzetworzonej, wysokokalorycznej żywności;
- małą aktywność fizyczną – związaną z przemianami technologicznymi oraz popularnością form spędzenia wolnego czasu, które nie wymagają ruchu;
- czynniki związane ze środowiskiem pracy – brak warunków do regularnego spożywania posiłków, spożywanie obfitych posiłków wieczorem lub w nocy, zaburzony rytm snu, praca siedząca;
- przewlekły stres [1, 5].
Czynniki genetyczne
Zidentyfikowano wiele genów mogących sprzyjać rozwojowi otyłości. Podkreśla się jednak, że w większości przypadków rodzinnego występowania otyłości przyczyną są przede wszystkim powielane przez dzieci niezdrowe nawyki żywieniowe i bierne sposoby spędzania czasu wolnego zaobserwowane u rodziców [1, 4].
Zaburzenia emocjonalne
Obniżenie nastroju, niezaspokojenie potrzeb psychicznych, a także zaburzenia takie jak zespół nocnego jedzenia, zespół kompulsywnego jedzenia czy uzależnienie od jedzenia mogą być przyczyną zwiększonego apetytu i powodować spożywanie pokarmów pomimo odczuwania sytości [1].
Zaburzenia hormonalne
Występowanie otyłości tylko w niewielkim odsetku przypadków (według szacunków: mniej niż 2%) stanowi rezultat zaburzeń endokrynnych. Niemniej niedoczynność przysadki i niedoczynność tarczycy powodują zmniejszenie wydatku energetycznego, co sprzyja przybieraniu na wadze. Przyrost tkanki tłuszczowej często obserwuje się również w przebiegu zespołu Cushinga i zespołu policystycznych jajników [1, 5].
Przyjmowane leki
Jako jedną z przyczyn otyłości wskazuje się także przyjmowanie leków pobudzających łaknienie lub zmniejszających wydatek energetyczny. Leki mogące mieć takie działanie to:
- octan medroksyprogesteronu;
- glikokortykosteroidy;
- leki przeciwdepresyjne (z wyjątkiem SSRI i SNRI);
- neuroleptyki klasyczne i atypowe;
- insulina;
- pochodne sulfonylomocznika;
- beta-blokery [1].
Skutki otyłości
Otyłość znacząco podnosi ryzyko rozwoju innych chorób. Ryzyko to jest różne u poszczególnych pacjentów i zależy od ilości nadmiaru tkanki tłuszczowej, jej rozmieszczenia oraz czasu trwania otyłości. Zwiększona umieralność osób otyłych wynika z częstszego występowania u nich groźnych chorób układu sercowo-naczyniowego, m.in.:
- nadciśnienia tętniczego;
- niewydolności serca;
- choroby niedokrwiennej serca;
- zatorowości płucnej;
- udaru mózgu.
Otyłości często towarzyszą też: insulinooporność, stan przedcukrzycowy, cukrzyca typu 2, zaburzenia lipidowe, choroby zwyrodnieniowe stawów, choroby układu pokarmowego (np. kamica żółciowa, stłuszczenie wątroby), obturacyjny bezdech senny, zaburzenia płodności. Wśród chorób związanych z otyłością wymienia się również nowotwory [1, 2, 4, 5].
Oprócz tego otyłość może pociągać za sobą konsekwencje psychospołeczne, takie jak niska samoocena, depresja, lęk czy zaburzenia odżywiania [5].
Leczenie otyłości
Otyłość nie ma niestety tendencji do samoistnego ustępowania, a jej skuteczne leczenie wymaga kompleksowego podejścia oraz dużego zaangażowania pacjenta. O sukcesie leczenia świadczy nie tyle liczba utraconych kilogramów, co trwałość uzyskanych efektów i poprawa stanu zdrowia [1].
Podstawą terapii zawsze jest zmiana nawyków żywieniowych i zwiększenie aktywności fizycznej, tak aby uzyskać ujemny bilans energetyczny. W niektórych przypadkach stosuje się leki bądź zabiegi operacyjne (operacje bariatryczne). Jeśli występują problemy psychologiczne związane z odżywianiem, pomocne może być podjęcie psychoterapii [1, 2].
Zalecane leczenie to:
- u osób z nadwagą bez powikłań – modyfikacja stylu życia;
- u osób z otyłością I stopnia lub z nadwagą i innymi chorobami – modyfikacja stylu życia i farmakoterapia;
- u osób z otyłością olbrzymią lub z otyłością II stopnia i innymi chorobami – modyfikacja stylu życia, do rozważenia leczenie operacyjne [1, 2].
Redukcja masy ciała przynosi poprawę jakości życia i duże korzyści zdrowotne, m.in. zmniejszenie wartości cholesterolu LDL oraz obniżenie ciśnienia tętniczego i poziomu cukru we krwi [2].
Dieta w otyłości
W leczeniu otyłości zasadnicze znaczenie ma zmiana zwyczajów żywieniowych. Niezmiernie ważne, aby wypracowane zdrowe nawyki były utrzymywane do końca życia – stosowanie restrykcyjnej diety i powrót „do normalności” po osiągnięciu prawidłowej wagi najczęściej kończą się nawrotami choroby [1].
Zamiast radykalnie ograniczać ilość jedzenia i wykluczać ulubione potrawy, należy zmniejszyć częstość spożywania niezalecanych produktów i wybierać ich mniej kaloryczne, wartościowsze odpowiedniki (np. chudy twaróg zamiast tłustego, jogurt zamiast śmietany, mięso pieczone zamiast smażonego). Żaden produkt nie jest bezwzględnie zakazany, jednak zaleca się ograniczenie tłustych mięs i wędlin, słodyczy, napojów gazowanych i dań typu fast-food. Jednocześnie warto zwiększyć spożycie pełnoziarnistego pieczywa, kaszy, brązowego ryżu, razowych makaronów, roślin strączkowych, warzyw oraz ryb [1].
Warto również zadbać o miejsce, w którym jadane są posiłki, oraz o sposób ich podania. Posiłki warto jadać przy stole; należy unikać nakładania jedzenia na duże talerze (mniejszy talerz zapewnia wrażenie obfitości). Potrawę powinno się jeść powoli, dzieląc ją na małe kawałki – wówczas wydaje nam się, że jemy więcej niż w rzeczywistości. Po posiłku dobrze jest uprzątnąć stół, by uniknąć dokładek i kolejnych przekąsek.
Posiłki powinny być spożywane regularnie. Istotne, aby dieta była urozmaicona, dobrze zbilansowana (dostarczająca makroskładników we właściwych proporcjach – 55% węglowodanów, 25% tłuszczów i 20% białka) i zapewniała odpowiednią ilość błonnika pokarmowego [1, 2].
Trwałości efektów sprzyja powolna utrata masy ciała, ok. 0,5–1 kg na tydzień. Aby ją uzyskać, należy od wyliczonego zapotrzebowania kalorycznego odjąć 500–1000 kcal. Nie zaleca się głodówek ani tzw. diet cud [1].
Planując zmianę nawyków żywieniowych, warto skorzystać z pomocy dietetyka oraz wskazań Instytutu Żywności i Żywienia lub Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (np. talerz zdrowego żywienia, piramida żywienia).
Aktywność fizyczna. Jakie ćwiczenia dla osoby otyłej?
Zmianie nawyków żywieniowych powinno towarzyszyć zwiększenie aktywności fizycznej. Należy stopniowo wydłużać czas jej trwania – celem jest 150–300 minut tygodniowo, ale nawet parę minut wysiłku fizycznego w ciągu dnia jest lepsze niż brak ruchu. Osobom otyłym zaleca się aktywność aerobową (tlenową) o umiarkowanej intensywności [1].
Zalecane formy ruchu to:
- szybki marsz;
- jazda na rowerze;
- pływanie i ćwiczenia w wodzie;
- nordic walking;
- ćwiczenia wzmacniające poszczególne partie mięśni.
Warto zadbać też o aktywność spontaniczną, np. korzystanie ze schodów zamiast z windy, chodzenie w czasie rozmawiania przez telefon czy przemieszczanie się pieszo. Ze względu na ryzyko nadmiernego obciążania stawów skokowych i kolanowych należy unikać biegania i ćwiczeń ze skokami [1].
Leki na otyłość
Leczenie farmakologiczne otyłości stosuje się w sytuacjach, gdy modyfikacja stylu życia nie przynosi pożądanych rezultatów, a lekarz uzna, że potencjalne korzyści dla pacjenta związane z przyjmowaniem leku przewyższają możliwe negatywne skutki. Farmakoterapia musi trwać przez dłuższy czas (więcej niż 6 miesięcy), inaczej nie przynosi długotrwałych korzyści zdrowotnych. Należy mieć świadomość, że stosowanie leków nie zastępuje zmiany nawyków – traktuje się je wyłącznie jako leczenie wspomagające [1].
Czytaj także: Berberyna – co to jest i na co działa? Właściwości i skutki uboczne
Leczenie operacyjne
Najskuteczniejszą metodą leczenia otyłości są operacje bariatryczne, przeprowadzane u osób z otyłością II lub III stopnia z powikłaniami, które pozytywnie przeszły kwalifikację przez zespół lekarzy. Podczas przygotowania do leczenia oraz po operacji obowiązuje modyfikacja stylu życia [1, 2].
Zabiegi zwykle są przeprowadzane metodą laparoskopową. Wykonuje się operacje ograniczające możliwość przyjmowania pokarmu (restrykcyjne) oraz operacje powodujące zmniejszenie wchłaniania przyjętych pokarmów (wyłączające) [1].
Profilaktyka otyłości
Chcąc uniknąć problemów z nadmiarem tkanki tłuszczowej w organizmie, należy przede wszystkim:
- pielęgnować zdrowe nawyki żywieniowe (regularne spożywanie posiłków, jedzenie dużej ilości warzyw i owoców, unikanie produktów wysokoprzetworzonych i z dużą zawartością dodanego cukru);
- regularnie podejmować aktywność fizyczną;
- zadbać o odpowiednią ilość snu;
- nauczyć się w zdrowy sposób radzić sobie ze stresem.
Bibliografia:
1. Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna praktyczna, Kraków 2020.
2. Kłosiewicz-latoszek L., Otyłość jako problem społeczny, zdrowotny i leczniczy, „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2010, nr 91(3), s. 339–343.
3. Narodowy Fundusz Zdrowia, Cukier, otyłość – konsekwencje. Przegląd literatury, szacunki dla Polski, 2019.
4. Wąsowski M., Walicka M., Marcinowska-suchowierska E., Otyłość – definicja, epidemiologia, patogeneza, „Postępy Nauk Medycznych” 2013, t. 26, nr 4, s. 301–306.
5. Zgliczyński W.S., Nadwaga i otyłość w Polsce, „Infos” 2017, nr 4(227), s. 1–4.
