Zespół policystycznych jajników – objawy, leczenie, dieta. PCOS a ciąża

Zespół policystycznych jajników – co to jest?

PCOS (ang. polycystic ovary syndrome) jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń endokrynologicznych u kobiet w wieku rozrodczym. Zespół ten rozpoznaje się u pacjentek, które spełniają 2 z 3 następujących kryteriów:

1. Rzadkie owulacje lub ich brak.
2. Występowanie objawów związanych z hiperandrogenizmem (nadmiarem androgenów – męskich hormonów płciowych).
3. Policystyczny obraz jajników w USG, niespowodowany innymi schorzeniami.

Zespołowi policystycznych jajników często towarzyszą zaburzenia metaboliczne: otyłość, insulinooporność oraz nieprawidłowości gospodarki węglowodanowej i lipidowej.

Sprawdź: Hiperandrogenizm – przyczyny, objawy, badania. Jak wygląda leczenie?

Przyczyny PCOS

Nie można jednoznacznie stwierdzić, co odpowiada za rozwój zespołu policystycznych jajników. Mechanizm powstawania zaburzenia jest złożony; mają w nim udział czynniki genetyczne, hormonalne i środowiskowe. U części pacjentek cechy PCOS występują rodzinnie, jednak dotychczas nie udało się wskazać konkretnych genów, których zmiany strukturalne byłyby odpowiedzialne za wystąpienie pełnoobjawowego zespołu. Wśród środowiskowych czynników ryzyka zachorowania wymienia się głównie nieprawidłowy tryb życia i związaną z nim otyłość.

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Główne objawy PCOS to:

• zaburzenia miesiączkowania i owulacji – rzadkie i skąpe miesiączki, brak miesiączki, przedłużające się krwawienia, cykle bezowulacyjne;
• objawy skórne – hirsutyzm, trądzik, nadmierne przetłuszczanie się skóry i włosów, łysienie androgenowe, rogowacenie ciemne;
• niepłodność – problemy z zajściem w ciążę;
• otyłość typu androidalnego (tkanka tłuszczowa gromadzi się w okolicy brzucha).

Polecamy artykuł: Nieregularne miesiączki – przyczyny i leczenie. Kiedy okres jest za krótki lub za długi?

Objawy skórne PCOS

Nadmiar androgenów w organizmie w wielu przypadkach wpływa na stan skóry i włosów. Aż u 70% kobiet z zespołem policystycznych jajników występuje hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie w miejscach typowych dla mężczyzn. Pacjentki mogą zauważyć grube, ciemne włosy w takich miejscach, jak:

• górna warga;
• podbródek;
• bokobrody;
• okolica brodawek sutkowych i mostka;
• kresa biała;
• okolica krzyżowo-lędźwiowa.

Ok. 20% pacjentek z wielotorbielowatością jajników zmaga się z trądzikiem, a ok. 5% – z łysieniem typu męskiego (łysieniem androgenowym – u kobiet objawia się przerzedzeniem włosów na czubku głowy). Może występować też związane z insulinoopornością rogowacenie ciemne w formie ciemnobrązowych, brodawkowatych zmian na skórze, najczęściej w okolicy pach, okolicy podsutkowej oraz na karku.

Czytaj także: Choroby ginekologiczne a ból kręgosłupa – jak rozpoznać źródło bólu pleców u kobiet?

Objawy psychiczne PCOS

U kobiet z zespołem policystycznych jajników stwierdzono zwiększone ryzyko występowania zaburzeń psychicznych, m.in. zaburzeń depresyjnych, uogólnionego zaburzenia lękowego, zaburzenia osobowości czy fobii społecznej. Objawy skórne hiperandrogenizmu w postaci nadmiernego owłosienia, trądziku lub łysienia mogą ponadto powodować trudności z akceptacją własnego wyglądu.

PCOS – do jakiego lekarza się zgłosić?

Zespół policystycznych jajników jest złożonym zaburzeniem, którego diagnostyka i leczenie wymagają współpracy lekarzy kilku specjalizacji. Ze względu na charakter objawów specjalistami, którzy najczęściej spotykają się z problemem wielotorbielowatości jajników u swoich pacjentek, są ginekolodzy, endokrynolodzy oraz dermatolodzy.

Jak wykryć zespół policystycznych jajników? Najważniejsze badania

W przypadku PCOS nie ma jednego badania, które pozwalałoby na postawienie diagnozy. Rozpoznanie opiera się na ocenie objawów – zwłaszcza zaburzeń miesiączkowania i hirsutyzmu. Z badań laboratoryjnych zaleca się oznaczenie poziomu wolnego testosteronu we krwi. Należy przy tym pamiętać, że jego poziom obniżają doustne tabletki antykoncepcyjne, co może zafałszować wyniki.

Więcej: Testosteron – norma, rola w organizmie, nadmiar i niedobór

Inne wykonywane badania hormonalne to pomiar stężenia SHBG (białka wiążącego hormony płciowe), dehydroepiandrosteronu (DHEA-s), androstendionu, hormonu AMH, hormonu luteinizującego (LH) oraz hormonu folikulotropowego (FSH). Wszystkie badania hormonalne powinno się wykonywać w pierwszej fazie cyklu miesiączkowego, między 3. a 5. dniem. W drugiej fazie cyklu oznacza się stężenie progesteronu – pozwala to ustalić, czy u kobiety zachodzą cykle owulacyjne.

U 20–40 proc. chorych wyniki badań hormonalnych są prawidłowe, dlatego nie można rozpoznać ani wykluczyć zespołu policystycznych jajników wyłącznie na ich podstawie.

W diagnostyce PCOS istotna jest również ocena jajników w obrazie USG. Kryterium rozpoznania choroby stanowi stwierdzenie w jednym jajniku lub obu jajnikach obecności więcej niż 12 pęcherzyków o średnicy 2–9 mm lub objętości jajników powyżej 10 ml. Kryterium to nie ma zastosowania w przypadku kobiet stosujących dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, ponieważ leki te zmieniają morfologię jajników. Badanie USG należy przeprowadzić w pierwszych dniach cyklu miesiączkowego.

U pacjentek ze stwierdzoną wielotorbielowatością jajników warto wykonać badania w kierunku czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Powinno się też oznaczyć glikemię na czczo i przeprowadzić doustny test tolerancji glukozy.

Czytaj także: Czy suplementy diety działają? Definicja, wskazania, bezpieczeństwo, naturalne suplementy

PCOS a szanse na ciążę. Leczenie niepłodności

Ze względu na występowanie cykli bezowulacyjnych zespół policystycznych jajników utrudnia zajście w ciążę; uznaje się go za najczęstszą przyczynę niepłodności związanej z zaburzeniami owulacji. Wiele kobiet, które otrzymały diagnozę, zadaje sobie pytanie, czy można zajść w ciążę przy PCOS. Są na to stosunkowo duże szanse, pod warunkiem że zostanie wdrożone prawidłowe leczenie. U pacjentek z otyłością duże znaczenie ma unormowanie masy ciała. Redukcja tkanki tłuszczowej może przywrócić prawidłową owulację.

W leczeniu niepłodności u kobiet z PCOS stosuje się leki pobudzające jajeczkowanie. Lekiem pierwszego wyboru jest cytrynian klomifenu. Owulacja następuje u 70–90% leczonych nim kobiet; w ciążę zachodzi 40–50%. Jeśli leczenie nie przynosi skutków, do cytrynianu klomifenu można dołączyć metforminę (zwłaszcza u pacjentek z nadwagą lub otyłością). Alternatywą dla cytrynianu klomifenu są inhibitory aromatazy – letrozol, anastrozol. Część specjalistów, opierając się na aktualnych wynikach badań, postuluje zastąpienie cytrynianu klomifenu jako leku pierwszego rzutu letrozolem.

Jeśli stymulacja owulacji cytrynianem klomifenu i letrozolem okazuje się nieskuteczna, stosuje się podskórne wstrzykiwanie preparatów gonadotropin (FSH, LH). W sytuacji gdy podjęte metody nie przynoszą rezultatów, należy rozważyć leczenie operacyjne. Podczas laparoskopii u pacjentek wykonuje się elektrokauteryzację, laserowy drilling lub klinową resekcję jajników.

U niektórych kobiet z PCOS, które chcą mieć dziecko, konieczne jest zapłodnienie pozaustrojowe. Warto mieć świadomość, że z zespołem policystycznych jajników wiąże się zwiększone ryzyko wystąpienia powikłań ciąży, wśród których najczęstsze są poronienia.

Leczenie zespołu policystycznych jajników

Leczenie PCOS ma charakter objawowy i trwa właściwie przez całe życie kobiety. W przypadku nadwagi lub otyłości postępowanie niefarmakologiczne obejmuje obniżenie masy ciała poprzez zwiększenie aktywności fizycznej (minimum 30 minut umiarkowanego wysiłku dziennie) i stosowanie diety redukcyjnej.

Przeczytaj: Otyłość – przyczyny, skutki i leczenie. Jak zapobiegać otyłości?

W leczeniu zaburzeń miesiączkowania i hiperandrogenizmu w pierwszej kolejności zaleca się dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne (u kobiet, które nie planują ciąży). Inne leki zmniejszające wytwarzanie androgenów lub hamujące ich działanie to:

• octan cyproteronu;
• spironolakton;
• drospirenon;
• flutamid.

U osób otyłych stosuje się metforminę, która zmniejsza insulinooporność, a ponadto może przywrócić regularne miesiączki oraz cykle owulacyjne.

Niepodjęcie terapii może skutkować zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych, bezdechu sennego i raka endometrium.

Dieta przy PCOS

U pacjentek z zespołem policystycznych jajników i nadmierną masą ciała zaleca się modyfikację diety polegającą na:

• ograniczeniu spożycia tłuszczów (zwłaszcza nasyconych kwasów tłuszczowych);
• ograniczeniu spożycia produktów o wysokim indeksie glikemicznym;
• zmniejszeniu ilości węglowodanów;
• zwiększeniu ilości błonnika;
• zredukowaniu liczby przyjmowanych kalorii o ok. 500 kcal.

Warto też zadbać o odpowiednią podaż potasu, magnezu, wapnia i selenu. Spożycie alkoholu najlepiej ograniczyć do minimum.

Dietoterapia, zwłaszcza w połączeniu ze zwiększeniem aktywności fizycznej, poprawia skuteczność leczenia farmakologicznego, pomaga uzyskać redukcję masy ciała, poprawę parametrów lipidowych i zwiększenie wrażliwości komórek na insulinę. Przy ustalaniu odpowiedniej diety warto skorzystać ze wsparcia dietetyka.

Bibliografia:

1. Drosdzol-cop A., Kopicz H., Stymulacja owulacji u kobiet z zespołem policystycznych jajników, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2019, nr 49.
2. Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna praktyczna, Kraków 2020.
3. Jakiel G., Robak-chołubek D., Tkaczuk-włach J., Zespół policystycznych jajników, „Przegląd Menopauzalny” 2006, nr 4, s. 265–269.
4. Kłósek P., Grosicki S., Całyniuk B., Dietoterapia w zespole policystycznych jajników ― zalecenia praktyczne, „Forum Zaburzeń Metabolicznych” 2017, t. 8, nr 4.
5. Stojko R. i in., Zespół policystycznych jajników – standardy postępowania, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2020, nr 54.
6. Wender-ożegowska E., Ożegowska K., Zespół policystycznych jajników. Schorzenie nie tylko ginekologiczne – aktualny stan wiedzy, „Choroby Cywilizacyjne w Praktyce Lekarskiej. Kardiologia i Diabetologia” 2017, nr 11.