Układ pokarmowy można porównać do skomplikowanej maszynerii, w której istotna jest każda część. Jego rolą nie jest wyłącznie odżywianie naszego organizmu. To właśnie „w brzuchu” znajduje się bardzo ważny element układu odpornościowego – jelita są zasiedlone przez blisko 500 rożnych rodzajów bakterii, sprzymierzeńców układu immunologicznego.
Żeby zrozumieć, jak działa cały system, warto poznać jego najważniejsze elementy i funkcje.
Z czego składa się przewód pokarmowy – budowa
Naukowcy określili czas, jaki organizm potrzebuje na strawienie pokarmu, na podstawie testów ziarna kukurydzy oraz orzeszków ziemnych, które opierają się sokom trawiennym i w niezmienionym stanie wędrują przez cały układ pokarmowy. Wędrówka pokarmu trwa około 24 godzin, zaś cały układ ma około 9 metrów u dorosłego człowieka i składa się z:
- jamy ustnej;
- gardła;
- przełyku;
- żołądka;
- jelita cienkiego;
- jelita grubego;
- odbytu.
W tym również z trzech gruczołów pokarmowych:
- ślinianek;
- wątroby;
- trzustki.
Układ pokarmowy – funkcja jamy ustnej
W ustach pokarm jest nie tylko rozdrabniany i miażdżony – miesza się również ze śliną, która zmiękcza i zlepia go, formując kęsy, które dzięki temu mogą prześliznąć się do gardła i trafić do przełyku. Ślina ma właściwości bakteriobójcze; zawiera też enzymy, które rozpoczynają trawienie pokarmu.
Układ pokarmowy – rola gardła i przełyku
Jama ustna łączy się z gardłem, tworząc wspólny odcinek dróg oddechowych i pokarmowych. Pokarm nie dostaje się jednak do tchawicy, ponieważ podczas połykania jedna z kostek krtani zamyka wejście. Pokarm przesuwa się do żołądka dzięki ruchom perystaltycznym mięśni przełyku. W zależności od wielkości i konsystencji kęsa wędruje z szybkością od 2 do 4 cm na sekundę.
Z czego składa się żołądek?
Żołądek to elastyczny, mięśniowy worek o pojemności około 1,5 litra, który ma kilka funkcji – jego silne mięśnie rozdrabniają pokarm oraz mieszają i transportują go do kolejnego odcinka przewodu pokarmowego. Pokarm znajduje się w żołądku kilka godzin (nawet do 8 h), w tym czasie miesza się z sokami żołądkowymi – enzymami odpowiedzialnymi za trawienie białek – oraz kwasem solnym, niszczącym bakterie, wirusy i grzyby, który jednak nie działa na wszystkie patogeny. Ściany żołądka przed samostrawieniem i działaniem kwasu solnego chroni specjalny śluz.
Jelita – długość
Jelito cienkie to środkowa, najdłuższa część układu pokarmowego, licząca 4-8 metrów. Dwunastnica jest początkowym odcinkiem jelita cienkiego – uchodzą do niej przewody z trzustki i wątroby, którymi spływają enzymy trawienne oraz żółć. Sok trzustkowy rozkłada węglowodany, odpowiada za dalszy rozkład białek oraz tłuszczy, które rozbija żółć.
Za dwunastnicą znajdują się jelito czcze i jelito kręte. W obu wchłaniane są składniki pokarmu. Dzieje się tak za sprawą kosmków jelitowych, które pokrywają pofałdowane ściany jelit, tworząc ogromną powierzchnię wchłaniania, porównywaną w niektórych źródłach do powierzchni kortu tenisowego (nawet do ok. 300 metrów kwadratowych).
Jelito grube z odbytnicą
Niestrawione resztki pokarmowe wędrują do jelita grubego. Dochodzi w nim do wchłaniania wody oraz zagęszczania resztek pokarmu, formowania i wydalania w postaci kału. Proces wspomaga około 500 rodzajów bakterii żyjących w jelicie grubym. Te mikroorganizmy odpowiadają również za produkcję witamin B i K.
Warto wiedzieć! Gdy chorujemy i konieczna jest antybiotykoterapia, lek zabija nie tylko groźne bakterie, ale również mikroflorę jelita grubego. Z tego powodu lekarz lub farmaceuta zaleca suplementację probiotykami, które przyczynią się do odbudowy równowagi bakteryjnej w jelicie.
Jelita – filar układu odpornościowego
Układ pokarmowy odpowiada za odżywienie organizmu, ale to nie wszystko – jest też ważnym elementem układu odpornościowego. Kolejne badania naukowe dowodzą, że jelita stanowią jego filar. Błona śluzowa jelit odpowiada nie tylko za miejscową ochronę przed patogenami tej części układu pokarmowego, ale jest też zaporą dla toksyn oraz miejscem, w którym limfocyty uczą się rozpoznawać zagrożenia – ośrodkiem budowania odporności całego organizmu. Blisko 80 procent ciał odpornościowych powstaje właśnie w jelitach.
Choroby i dolegliwości układu pokarmowego
Układ pokarmowy jest narażony na wiele chorób, które mogą atakować każdą z jego części. W jamie ustnej, śliniankach, gardle, przełyku mogą to być:
- zapalenie dziąseł;
- zapalenie przyzębia;
- próchnica;
- grzybica jamy ustnej;
- afty;
- opryszczki;
- liszaje;
- nadżerki;
- nowotwory, np. rak języka;
- zapalenie ślinianek;
- rak ślinianek;
- gruczolak wielopostaciowy.
Do najpowszechniejszych chorób żołądka należą:
- zgaga, czyli uczucie pieczenia w przełyku, spowodowane cofaniem się soku żołądkowego do przełyku;
- choroba refluksowa, polegająca na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, która nieleczona może skutkować m.in. chorobą błony śluzowej przełyku;
- zapalenie błony śluzowej żołądka, spowodowane szkodliwym działaniem enzymów trawiennych żołądka na jego błonę;
- wrzody żołądka, czyli ubytek w błonie śluzowej żołądka, najczęściej wywołany infekcją bakterii Helicobacter pylori lub stosowaniem niesterydowych leków przeciwzapalnych.
Jelito cienkie z kolei narażone jest na takie choroby, jak:
- celiakia;
- zespół jelita drażliwego (zarówno jelito cienkie, jak i grube);
- przewlekłe zapalenie jelit – choroba Leśniowskiego-crohna;
- choroby pasożytnicze.
Choroby jelita grubego to:
- zapalenie wyrostka robaczkowego;
- choroby hemoroidalne;
- ropień odbytu;
- szczelina odbytu;
- nietrzymanie stolca;
- uchyłki jelita grubego;
- rak jelita grubego.
Wątroba z kolei cierpi na:
- wirusowe zapalenie wątroby typu A, B lub C;
- marskość wątroby;
- polekowe i alkoholowe uszkodzenie wątroby;
- nowotwory wątroby;
- zakrzepicę żył wątrobowych;
- stłuszczenie wątroby;
- autoimmunologiczne zapalenie wątroby.
Układ pokarmowy – jak dbać?
Nie ma przesady w sformułowaniu, że zdrowie zaczyna się w brzuchu. Nasze nawyki żywieniowe wpływają na nasze samopoczucie, a także na naszą odporność. Przetworzona żywność (np. dania instant z torebki, słodkie napoje), do tego ciągły pośpiech, stres – mają ogromny wpływ na nasz układ trawienny. Ważna jest nie tylko odpowiednia, a więc zróżnicowana dieta, bogata w owoce i warzywa, ale również codzienna dawka ruchu. Według lekarzy już 40 minut spaceru dziennie poprawia ogólne samopoczucie i wspomaga perystaltykę jelit, zapobiegając dolegliwym zaparciom.
Zaparcia to z pozoru niegroźna dolegliwość, która powinna zwrócić naszą uwagę. Inne objawy chorób układu pokarmowego to:
- zmiana częstotliwości wypróżnień, np. wyróżnienia zbyt częste (kilka razy dziennie) lub zbyt rzadkie, powiązane z częstymi zaparciami;
- luźne stolce;
- krew lub śluz w stolcu;
- nadmierne gazy.
Najlepiej skonsultować je z lekarzem specjalistą – gastrologiem, gastroenterologiem lub lekarzem internistą, który zleci odpowiednią diagnostykę i znajdzie przyczynę złego samopoczucia.
Warto też pamiętać o profilaktyce, np. regularnych wizytach u lekarza dentysty. Przynajmniej raz w roku warto wykonać badanie ultrasonograficzne, które jest jednym z najprostszych sposobów na kontrolowanie zmian w ważnych organach, np. wątrobie, drogach żółciowych, trzustce, nerkach. Podstawą jest również badanie krwi – morfologia pozwala rozpoznać stan zapalny, infekcje oraz wiele innych procesów chorobowych.
