Uchyłki jelita grubego – objawy, dieta, leczenie i profilaktyka

Co to są uchyłki jelita grubego?

Uchyłki jelita to niewielkie, workowate uwypuklenia ściany jelita, które powstają w miejscach fizjologicznie słabszych – zazwyczaj tam, gdzie przez mięśniówkę jelita przechodzą naczynia krwionośne.

W jelicie grubym są to niemal zawsze tzw. pseudouchyłki, czyli uwypuklenia obejmujące jedynie błonę śluzową i podśluzową, bez warstwy mięśniowej. Powstają na skutek zwiększonego ciśnienia w świetle jelita, najczęściej w esicy – końcowym odcinku jelita grubego. W większości przypadków uchyłki te nie dają objawów, a ich obecność wykrywa się przypadkowo podczas badań, takich jak kolonoskopia czy tomografia komputerowa.

Znacznie rzadziej występują tzw. uchyłki prawdziwe, które zawierają wszystkie warstwy ściany jelita – od błony śluzowej aż po mięśniówkę. Mają one zazwyczaj charakter wrodzony i najczęściej lokalizują się w jelicie cienkim, np. jako uchyłek Meckela. W odróżnieniu od pseudouchyłków, prawdziwe uchyłki nie są związane z ciśnieniem wewnątrzjelitowym ani stylem życia.

Klasyfikacja ICD-10 – choroba uchyłkowa jelita grubego

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób (ICD-10), uchyłki jelita grubego klasyfikowane są pod kodem K57 – „Choroba uchyłkowa jelita grubego”. Obejmuje to zarówno przypadki bezobjawowe, jak i powikłane, np. z zapaleniem lub perforacją. Przykładowe rozszerzenia kodu to:

• K57.3 – uchyłki jelita grubego z perforacją i ropniem,
• K57.5 – uchyłki jelita grubego bez perforacji i ropnia.

W praktyce klinicznej kodowanie zależy od rodzaju uchyłków i obecności powikłań.

Czytaj także: Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – objawy zapalenia jelita grubego

Objawy uchyłków jelita grubego

Uchyłki jelita grubego w większości przypadków nie powodują żadnych objawów i przez wiele lat mogą pozostawać niezauważone. Mówimy wówczas o tzw. bezobjawowej uchyłkowatości jelita grubego, która nie wymaga leczenia ani nadzoru.

Sytuacja zmienia się, gdy pojawiają się dolegliwości – wówczas mamy do czynienia z objawową chorobą uchyłkową. Objawy mogą mieć charakter łagodny, przewlekły lub pojawiać się okresowo. Czasem mogą przypominać inne schorzenia przewodu pokarmowego, co utrudnia diagnostykę. Typowe symptomy obejmują:

• dolegliwości bólowe brzucha, najczęściej w lewym dolnym kwadrancie (okolica esicy),
• wzdęty brzuch i uczucie pełności,
• zmiana rytmu wypróżnień – zaparcia, biegunki lub naprzemiennie,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• nadmierne gazy, przelewania,
• niekiedy obecność śluzu lub domieszki krwi w stolcu.

Ból może być tępy, narastający i występować po posiłkach lub w godzinach wieczornych. W przypadku niepowikłanej choroby uchyłkowej ból zazwyczaj ustępuje samoistnie, ale może nawracać. Niektórzy pacjenci zauważają u siebie również mniej typowe objawy, takie jak uczucie parcia na stolec bez efektu, promieniowanie bólu do pleców (błędnie interpretowane jako dolegliwości od strony kręgosłupa) oraz ogólne osłabienie i zmniejszenie apetytu.

Czytaj także: Skurcze brzucha – czy skurczowy ból brzucha jest niebezpieczny? 

Przyczyny i czynniki ryzyka powstawania uchyłków jelita grubego

Uchyłki jelita grubego powstają na skutek złożonego działania wielu czynników – zarówno związanych ze stylem życia, jak i predyspozycjami biologicznymi. Choć nie wszystkie mechanizmy ich powstawania zostały w pełni poznane, dobrze udokumentowano wpływ diety, wieku i ciśnienia wewnątrz jelita. Choroba uchyłkowa, czyli sytuacja, w której uchyłki dają objawy lub prowadzą do powikłań, może rozwinąć się nawet u 25% osób z uchyłkami jelita.

Zwiększone ciśnienie wewnątrzjelitowe

Najczęstszą przyczyną tworzenia się uchyłków w jelicie grubym jest zwiększone ciśnienie wewnątrzjelitowe, powodujące wypychanie błony śluzowej przez słabe punkty w ścianie jelita. Takie warunki powstają najczęściej przy twardym, zalegającym stolcu i przewlekłych zaparciach. Do najważniejszych czynników ryzyka powstawania uchyłków jelita grubego należą:

• wiek powyżej 50 lat – wraz z wiekiem spada elastyczność ściany jelita i zmienia się skład kolagenu,
• dieta uboga w błonnik – powoduje twardy stolec i zwiększa ciśnienie w jelicie,
• otyłość i nadwaga – szczególnie brzuszna,
• palenie tytoniu i spożywanie alkoholu – wpływ udokumentowany w wielu badaniach,
• brak aktywności fizycznej – siedzący tryb życia sprzyja zaparciom i zaburzeniom motoryki jelita,
• płeć męska – w niektórych populacjach stwierdzono wyższe ryzyko u mężczyzn,
• stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej,
• przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) – zwłaszcza przewlekle.

Mikroflora jelitowa a uchyłki jelita

Coraz więcej badań wskazuje też na rolę mikrobioty jelitowej i stanu zapalnego niskiego stopnia. Zaburzenia w składzie flory jelitowej (dysbioza) mogą zwiększać podatność na rozwój zapalenia uchyłków. Szczególne znaczenie mają tu zmniejszona liczba bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i przewaga szczepów o działaniu prozapalnym.

Czytaj więcej: Zdrowe jelita – wsparcie mikroflory jelitowej kluczem do zdrowia

Zmiany neurologiczno-mięśniowe

Innym czynnikiem są zmiany neurologiczno-mięśniowe w obrębie ściany jelita. Przerost mięśniówki okrężnicy, zwany myochosis coli, może prowadzić do nieprawidłowego rozkładu napięcia i sprzyjać formowaniu się uchyłków. Dochodzi również do zmian w strukturze kolagenu i podwyższonej aktywności enzymów degradujących tkankę łączną.

Czynniki genetyczne

Nie można też pominąć znaczenia czynników genetycznych – niektóre osoby są bardziej podatne na tworzenie się uchyłków z powodu odziedziczonej budowy tkanki łącznej lub zaburzeń regulacji motoryki jelit.

Diagnostyka uchyłków jelita grubego

Rozpoznanie uchyłków jelita grubego jest zazwyczaj przypadkowe – wiele osób dowiaduje się o ich istnieniu dopiero podczas rutynowej kolonoskopii lub tomografii komputerowej jamy brzusznej. Uchyłki przez długi czas mogą nie dawać objawów, dlatego nie wykonuje się badań przesiewowych wyłącznie w ich kierunku. Jeśli jednak pojawią się dolegliwości, takie jak ból brzucha, wzdęcia, zmiana rytmu wypróżnień czy objawy stanu zapalnego, konieczna jest dokładna diagnostyka różnicowa, aby wykluczyć inne choroby jelit.

Do najczęściej stosowanych metod diagnostycznych należą:

• tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej i miednicy z kontrastem – metoda z wyboru przy podejrzeniu zapalenia uchyłków; 
• kolonoskopia – wykonywana po ustąpieniu ostrego stanu zapalnego (zwykle 6–8 tygodni później). Pozwala na ocenę całego jelita i wykluczenie nowotworu jelita grubego lub innych schorzeń;
• USG jamy brzusznej – bezpieczna i nieinwazyjna metoda;
• badania laboratoryjne – w przypadku objawów zapalenia: CRP, morfologia, parametry stanu zapalnego.

Leczenie uchyłków jelita i ich powikłań

Leczenie uchyłków jelita grubego zależy od tego, czy mają one charakter bezobjawowy, objawowy czy powikłany.

Uchyłki bezobjawowe nie wymagają leczenia farmakologicznego. Zaleca się jedynie modyfikację stylu życia, a przede wszystkim:

• wprowadzenie do diety błonnika,
• unikanie zaparć,
• nawadnianie organizmu,
• regularna aktywność fizyczna.

Objawowa, niepowikłana choroba uchyłkowa – czyli występowanie np. wzdęć, bólu brzucha lub nieregularnych wypróżnień bez cech stanu zapalnego jest leczona zachowawczo. W takich przypadkach zaleca się:

• czasową dietę lekkostrawną z ograniczeniem błonnika podczas nasilenia objawów,
• leki bez recepty, takie jak paracetamol wraz z lekami rozkurczowymi w razie bólu,
• unikanie NLPZ (niesteroidowych leków przeciwzapalnych), które mogą zwiększać ryzyko powikłań.

Sprawdź: Paracetamol – działanie, wskazania, opis

Obecnie nie zaleca się rutynowego stosowania mesalazyny w leczeniu objawowej choroby uchyłkowej jelita grubego ani w profilaktyce nawrotów zapalenia uchyłków. Choć część badań sugerowała możliwe korzyści u wybranych pacjentów z przewlekłym stanem zapalnym, najnowsze wytyczne amerykańskie i europejskie nie potwierdzają skuteczności tego leczenia. Terapia mesalazyną może być rozważana jedynie w indywidualnych przypadkach, po konsultacji z gastroenterologiem. W wybranych przypadkach rozważa się też antybiotykoterapię, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku, z obniżoną odpornością lub poważnymi chorobami towarzyszącymi.

W przypadku powikłań, takich jak:

• ropień,
• perforacja jelita,
• przetoka,
• niedrożność jelita,

leczenie może wymagać hospitalizacji, a nawet zabiegu operacyjnego. Rodzaj leczenia zależy od typu powikłania. 

Uchyłki jelita grubego – co najlepiej jeść, a czego unikać?

Odpowiednia dieta odgrywa kluczową rolę zarówno w leczeniu objawowej choroby uchyłkowej, jak i w profilaktyce powikłań oraz dalszego rozwoju uchyłków. Zaleca się przede wszystkim dietę bogatą w błonnik pokarmowy, która reguluje rytm wypróżnień, zapobiega zaparciom, zmniejsza ciśnienie w świetle jelita, redukuje ryzyko stanów zapalnych i bólu. Dieta bogata w błonnik (>25 g/dobę) może zmniejszać ryzyko hospitalizacji nawet o 40%.

Co jeść, a czego unikać przy uchyłkach jelita grubego?

Czytaj także: Dieta przed kolonoskopią – lekkostrawna, płynna i ubogoresztkowa. Przykładowy jadłospis

Uchyłki jelita grubego – jak ich uniknąć?  

Profilaktyka choroby uchyłkowej opiera się na codziennych wyborach – zarówno dietetycznych, jak i związanych ze stylem życia. Zmiany wprowadzane odpowiednio wcześnie mogą skutecznie zahamować rozwój uchyłków lub zmniejszyć ryzyko ich zapalenia i innych powikłań. Oto najważniejsze zasady:

• dieta bogata w błonnik (min. 25–30 g dziennie),
• regularna aktywność fizyczna (minimum 30 minut dziennie),
• prawidłowa masa ciała – szczególnie unikanie otyłości brzusznej,
• unikanie palenia papierosów i ograniczenie alkoholu,
• nawadnianie organizmu – min. 1,5–2 litry płynów dziennie,
• unikanie przewlekłego stresu i wspieranie mikrobiomu jelitowego.

Dodatkowo zaleca się ograniczenie stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), które mogą zwiększać ryzyko powikłań choroby uchyłkowej, zwłaszcza zapalenia i perforacji.

Dbając o zdrowie jelit, dbasz o cały organizm.

Czytaj także: Jak rzucić palenie? Objawy nałogu i sprawdzone sposoby radzenia sobie z nim

Może Cię również zainteresować: