Antybiotyki – czym są i jak działają? Rodzaje, skutki uboczne, nazwy 

Czym są antybiotyki? 

Antybiotyki to szeroka grupa substancji – zarówno naturalnych, jak i półsyntetycznych oraz syntetycznych, które stosowane są w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Działają bakteriobójczo lub bakteriostatycznie. Nie leczą chorób wywołanych wirusami (przeziębienie, grypa, ostre zapalenie gardła).

Najważniejsze informacje o antybiotykach: 

• można uznać, że odkrycie penicyliny zapoczątkowało antybiotykoterapię,
• antybiotyki działają selektywnie – tylko na bakterie, nie działają na wirusy,
• kluczowe jest rozpoznanie bakteryjne zakażenia – i dobór antybiotyku do danej infekcji,
• istnieją różne rodzaje i podgrupy antybiotyków – mają różny mechanizm działania,
• mogą mieć wąskie lub szerokie spektrum działania, każdy inaczej może tolerować dany antybiotyk.

Wskazówka: antybiotyki stosuj tylko po konsultacji z lekarzem – najlepiej stosować antybiotyk tylko na potwierdzone zakażenia bakteryjne (dzięki temu można dobrać konkretny preparat, działający selektywnie i na konkretną grupę bakterii). 

Antybiotyki – działanie. Jak działają i po ilu dniach? 

Mechanizm działania antybiotyków polega na niszczeniu ścian komórkowych konkretnych bakterii. Antybiotyki mogą jednocześnie hamować namnażanie się bakterii i wybijać bakterie już obecne w organizmie. Warto wiedzieć, że większość antybiotyków nie działa na wszystkie bakterie. Na rynku dostępne są antybiotyki o szerokim spektrum działania (działają na wiele rodzajów bakterii) oraz o wąskim spektrum (wykorzystywane na wybrane rodzaje bakterii). 

Mechanizm działania antybiotyków – krok po kroku: 

1. Antybiotyki po zastosowaniu wiążą się ze ścianą komórkową (lub enzymami bakterii).
2. Następnie mogą powodować rozpad lub zahamowanie wzrostu bakterii (niszczy mikroorganizm).
3. Układ odpornościowy z czasem usuwa uszkodzone bakterie.
4. Antybiotyki bakteriostatyczne dodatkowo hamują namnażanie się kolejnych bakterii.
5. Leczenie antybiotykami trwa zazwyczaj 5–14 dni (to uśredniony czas, zależnie od zakażenia).

Po ilu dniach antybiotyk zaczyna działać? Zwykle pierwszą poprawę widać po 2–3 dniach stosowania – nie ma na to jednak jednej zasady, dużo zależy od rodzaju infekcji i wybranego antybiotyku. 

Czytaj także: Mykoplazma – choroby, objawy, leczenie

Jakie są rodzaje antybiotyków? 

Antybiotyki można klasyfikować na różne sposoby. Każdy z nich wykorzystywany jest w określonych sytuacjach i na dany rodzaj bakterii.

Poniżej częsty podział na różne rodzaje antybiotyków: 

Podział ze względu na pochodzenie:

• naturalne (np. penicylina).
• półsyntetyczne (np. ampicylina)
• syntetyczne (np. fluorochinolony)

Podział według grup chemicznych:

• beta‑laktamowe (penicyliny, cefalosporyny)
• aminoglikozydy (np. gentamycyna)
• tetracykliny (np. doksycyklina)
• makrolidy (np. azytromycyna)
• chinolony (np. cyprofloksacyna)
• sulfonamidy

Podział ze względu na formę podania:

• doustne
• dożylne/domięśniowe
• miejscowe (kremy, maści z antybiotykami)

Podział ze względu na zakres działania:

• wąskie spektrum działania (np. penicylina G)
• szerokie spektrum działaniu (np. ampicylina)

Podział ze względu na drogi wydalania:

• przez nerki (np. aminoglikozydy)
• przez wątrobę/bilirubinę (np. makrolidy)

Podział ze względu na penetrację tkanek:

• dobre przenikanie do OUN (np. chinolony)
• słabe przenikanie – powierzchniowe zakażenia skóry

Nazwy i przykłady antybiotyków

Oto podział przykładowych antybiotyków według grup chemicznych – każda grupa zawiera inne substancje czynne, które lekarz dobiera w zależności od rodzaju zakażenia:

• penicyliny: amoksycylina, penicylina G, ampicylina, piperacylina,
• cefalosporyny: cefaleksyna, cefuroksym, ceftriakson, cefepim,
• makrolidy: azytromycyna, klarytromycyna, erytromycyna, roksytromycyna,
• tetracykliny: doksycyklina, tetracyklina, minocyklina,
• chinolony/fluorochinolony: cyprofloksacyna, lewofloksacyna, ofloksacyna, norfloksacyna,
• aminoglikozydy: gentamycyna, amikacyna, streptomycyna, tobramycyna,
• sulfonamidy: sulfametoksazol z trimetoprimem,
• karbapenemy: meropenem, imipenem, ertapenem,
• glikopeptydy: wankomycyna, teikoplanina,
• oksazolidynony: linezolid.

Najczęściej stosowane antybiotyki w stomatologii​

W stomatologii antybiotyki lekarz przepisuje tylko w konkretnych przypadkach i na konkretne schorzenie (lub komplikacje związane z daną dolegliwością). Przykładem są zakażenia przyzębia, ropnie, zapalenia miazgi zęba. Czasami antybiotyki w stomatologii podaje się po zabiegach chirurgicznych. Przykłady stosowanych w stomatologii antybiotyków: 

• amoksycylina – najczęściej stosowana w ropniach zębopochodnych i zapaleniach,
• amoksycylina z kwasem klawulanowym – stosowana, gdy lekarz podejrzewa oporność bakterii,
• klindamycyna – alternatywa dla osób uczulonych na penicyliny,
• metronidazol – w leczeniu zakażeń beztlenowcami, często łączony z penicyliną,
• cefaleksyna – stosowana w stanach zapalnych tkanek miękkich jamy ustnej,
• doksycyklina – używana rzadziej, np. w leczeniu zaawansowanej choroby przyzębia.

Czytaj także: Spuchnięte dziąsło – co oznacza? Przyczyny i leczenie

Najczęściej stosowane antybiotyki na grypę 

Na początek ważna informacja: grypa jest infekcją wirusową, więc antybiotyki jej nie leczą. Dlaczego czasami są zapisywane? Mogą być zalecane przez lekarza w przypadku wtórnych zakażeń bakteryjnych. Takie zakażenia mogą wystąpić np. po grypie lub w trakcie trwania – jako powikłanie. Jaki antybiotyk w takich sytuacjach może przepisać lekarz? Może to być:

• azytromycyna – stosowana przy wtórnym zapaleniu oskrzeli, ucha środkowego, zatok,
• amoksycylina z kwasem klawulanowym – przy wtórnym zapaleniu płuc,
• doksycyklina – jako opcja alternatywna dla alergików na penicyliny,
• klarytromycyna – w powikłanych zakażeniach górnych dróg oddechowych,
• lewofloksacyna lub moksyfloksacyna – w ciężkich przypadkach zapalenia płuc.

Antybiotyki – skutki uboczne i działania niepożądane 

Nasilenie skutków ubocznych i wystąpienia działań niepożądanych zależy od rodzaju antybiotyku, konkretnej substancji, dawki i indywidualnej predyspozycji pacjenta. Skutki uboczne można podzielić na trzy podgrupy: 

1. Bezpośrednie toksyczne działanie antybiotyków:

• uszkodzenie układu pokarmowego
• uszkodzenie nerek (np. gentamycyna, tobramycyna)
• hepatotoksyczność (np. ryfampicyna, izoniazyd)
• neurotoksyczność (np. wysokie dawki penicyliny lub imipenem)
• uszkodzenie słuchu (np. streptomycyna)

2. Reakcje uczuleniowe jako skutki uboczne antybiotyów:

• pokrzywka
• świąd
• wysypka
• obrzęk naczynioruchowy
• wstrząs anafilaktyczny 
• Zespół Stevensa-Johnsona (bardzo rzadki, ale groźny)

Czytaj więcej: Wysypka po antybiotyku – czy powinna niepokoić?

3. Dysbakteriozy i zaburzenia flory bakteryjnej:

• biegunka (najczęściej np. po amoksycylinie i klindamycynie)
• grzybica jamy ustnej 
• kandydoza pochwy
• rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego (Clostridioides difficile)
• wzdęcia
• bóle brzucha

Jeśli w czasie antybiotykoterapii występują skutki uboczne – skonsultuj się z lekarzem. Nie przerywaj leczenia samodzielnie. W aptece można zapytać o preparaty osłonowe.

Antybiotyki a probiotyki i prebiotyki 

Bardzo często przy antybiotykoterapii polecane są probiotyki, synbiotyki i prebiotyki, które chronią przewód pokarmowy.

5 ważnych informacji o przyjmowaniu probiotyków i odpowiednim doborze: 

1. Probiotyki przepisuje się przy antybiotykoterapii – najlepiej z grupy Saccharomyces boulardii lub Lactobacillus.
2. Bakterie probiotyczne przede wszystkim mogą zmniejszać ryzyko biegunki po antybiotyku (i powikłań żołądkowych).
3. Zazwyczaj probiotyki zaleca się przyjmować oddzielnie od antybiotyku (np. 2 godziny różnicy lub np. probiotyki na noc).
4. Naturalne prebiotyki (błonnik, cebula, czosnek) wspierają ponowny rozwój flory jelitowej i mogą uzupełniać antybiotykoterapię.
5. Dobór szczepu bakterii probiotycznych zależy od rodzaju infekcji – warto skonsultować się z farmaceutą i dobrać odpowiedni probiotyk. 

Sprawdź: Probiotyki i synbiotyki w antybiotykoterapii

Antybiotyki – najważniejsze zasady 

Jak stosować antybiotyki? Jakie są najważniejsze zasady antybiotykoterapii? Oto 10 ważnych zasad:

1. Antybiotyki stosuj tylko w przypadku zalecenia lekarza.
   Samodzielne leczenie za pomocą antybiotyków (np. stosowanych w czasie poprzedniej infekcji) zwiększa ryzyko oporności i może być nieskuteczne.
2. Nie pomijaj dawek w antybiotykoterapii.
   Bardzo ważna jest regularność przyjmowania leków – to właściwie klucz do skutecznego działania.
3. Nie przerywaj antybiotykoterapii przed czasem.
   Zazwyczaj objawy mogą ustąpić szybciej niż infekcja (nawet po 2-3 dniach) – w większości przypadków należy dokończyć terapię – działaj zgodnie z zaleceniami lekarza.
4. Nie stosuj antybiotyku na wirusy.
   Grypa i przeziębienie nie wymagają antybiotyku – to infekcje wirusowe, antybiotykoterapia może być zalecona, aby leczyć zakażenia wtórne. 
5. Nie używaj leków z poprzednich kuracji lub z podejrzanych źródeł.
   Nie odkupuj leków, nie kupuj ich na forach, nie stosuj po poprzednich infekcjach – bakterie się zmieniają. Leczenie musi być dopasowane do aktualnej infekcji, a leki muszą być odpowiednio przechowywane.
6. Unikaj alkoholu podczas terapii.
   Alkohol może zwiększać działania niepożądane lub osłabiać skuteczność antybiotyków – zdecydowanie warto całkowicie zrezygnować z picia alkoholu, przyjmując lek.
7. Przyjmuj lek o stałej porze.
   Zachowanie stałego poziomu leku w organizmie zwiększa jego skuteczność. Ważne są nawet te same godziny przyjmowania leków każdego dnia. Przyjmuj je w ściśle określonych odstępach czasu. Zwróć również uwagę, na wskazania dotyczące godziny po posiłku.
8. Zapytaj o probiotyk i preparaty osłonowe.
   W ten sposób możesz wspierać organizm w minimalizowaniu skutków ubocznych związanych z zaburzeniami flory jelitowej.
9. Zgłaszaj działania niepożądane na bieżąco.
   Reakcje uczuleniowe czy biegunki warto jak najszybciej skonsultować, a wszelkie niepokojące i groźnie przebiegające objawy – zgłosić natychmiast lekarzowi. 
10. Nie dziel się lekami z innymi, nawet jeśli chorują na to samo.
    Antybiotyk dobrany jest indywidualnie – może zaszkodzić komuś innemu.

Oporność na antybiotyki – 5 ważnych informacji 

Na czym polega oporność na antybiotyki? To prosty mechanizm obronny bakterii, które „uczą się” walczyć z kolejnymi antybiotykami, dzięki czemu leki mogą nie działać tak skutecznie na kolejne infekcje tego samego typu. 

4 ważne informacje o oporności: 

1. Oporność może pojawiać się szczególnie przy przerwanych kuracjach.
2. Może prowadzić do braku skuteczności standardowej terapii i kolejnych terapii.
3. Bakterie oporne mogą wymagać silniejszych lub kosztownych leków.
4. Oporność na antybiotyki wynika nie tylko z danej terapii, wpływ ma powszechne stosowanie tych leków (w ten sposób powstają superbakterie).

Odpowiedzi na często zadawane pytania: 

Antybiotyki a szczepienia – co warto wiedzieć? ​

Antybiotyki nie osłabiają skuteczności szczepień i nie wpływają na działanie szczepionki. Zalecane jest za to zazwyczaj przerwanie przyjmowania leku w dniu szczepienia doustnego, by nie zakłócić działania preparatu. Warto wiedzieć: 

• antybiotyk nie wpływa na działanie szczepionki,
• w stanach zapalnych lub gorączce szczepienie może być przełożone.

W Świecie Zdrowia zaplanujesz szczepienia i leczenie tak, by obie terapie były skuteczne i bezpieczne.

Sprawdź: Szczepienia w Świecie Zdrowia

Czym są antybiotyki bakteriostatyczne​? 

To rodzaj antybiotyków, które hamują wzrost i namnażanie się bakterii w organizmie, ale nie zabijają ich bezpośrednio. Jednocześnie ich mechanizm działania polega na wspomaganiu pracy układu odpornościowego, tak aby jeszcze radził sobie w walce z bakteriami. 

Jak działają bakteriostatyczne antybiotyki? 

1. Hamują syntezę białek lub enzymów bakterii.
2. Skuteczne są zazwyczaj tylko przy prawidłowym funkcjonowaniu odporności.
3. Przykłady leków tego typu: tetracykliny, makrolidy, sulfonamidy.

Antybiotyki na Helicobacter pylori – czy istnieją?

W większości przypadków zakażenie Helicobacter pylori leczy się terapią łączoną – nie jest stosowany jeden lek, tylko co najmniej dwa antybiotyki na helicobacter. Do tego w terapii najczęściej lekarz przepisuje lek zmniejszający kwas żołądkowy (inhibitory pompy protonowej).

Jak usunąć z organizmu Helicobacter pylori? 

1. Najczęściej stosowane: amoksycylina, klarytromycyna, metronidazol.
2. Usuwanie Helicobacter pylori trwa zazwyczaj 10–14 dni.

Jakie antybiotyki na zapalenie ślinianek​? 

Lekarz dobiera antybiotyki na zapalenie ślinianek, ale ogólnie można uznać, że wywołane bakteriami zapalenia leczy się antybiotykami działającymi przeciwko pałeczkom Gram‑dodatnim i beztlenowcom.

Co może być zalecone w takim przypadku? 

• amoksycylina z kwasem klawulanowym
• klindamycyna
• cefalosporyny (np. cefaleksyna)

Czy antybiotyki opóźniają okres​? 

Co prawda antybiotyki w większości przypadków nie wpływają na cykl miesiączkowy, ale opóźnienie miesiączki może wynikać z samego przebiegu infekcji, które mają wpływ na organizm. Dodatkowo ciężka choroba i stres w czasie infekcji, wizyt u lekarza itp. mogą opóźnić miesiączkę w trakcie antybiotykoterapii. 

Antybiotyki w ciąży – czy są bezpieczne?

Przyjmowanie antybiotyków w ciąży jest bezpieczne, ale powinno być stosowane tylko w przypadku bezwzględnych wskazań i zgodnie z zaleceniami lekarza. W miarę możliwości powinno się unikać ich podawania w I trymestrze.

Należy dobrać antybiotyki o najmniejszym ryzyku działań niepożądanych i udokumentowanym bezpieczeństwie w trakcie ciąży (penicylina, cefalosporyny) oraz stosować możliwie najmniejsza, skuteczną dawkę.

Czytaj także: Kalendarz ciąży – przebieg ciąży tydzień po tygodniu

Czy można brać dwa antybiotyki na raz​?

Tak, ale pod warunkiem, że tak zalecił lekarz. Dwa antybiotyki to tzw. terapia skojarzona – pomaga to zwalczyć oporne, skomplikowane lub mieszane zakażenia. Przykłady stosowania dwóch antybiotyków: 

• w terapii Helicobacter pylori, 
• poważne zakażenia dróg oddechowych,
• zakażenia beztlenowe i tlenowe,
• często niezbędne przy zakażeniu opornymi bakteriami.

Dlaczego antybiotyki nie działają na wirusy​?

Bakterie i wirusy mają zupełnie inną strukturę i mechanizm działania. Antybiotyki działają selektywnie na strukturę komórek bakteryjnych (np. ściana komórek, enzymy). Z kolei wirusy – w ogóle nie mają tych struktur. Z tego powodu antybiotyki są nieskuteczne w infekcjach wirusowych.

Czy antybiotyki osłabiają włosy​?

To zależy – co prawda antybiotyki same bardzo rzadko prowadzą do utraty włosów czy całkowitego wyłysienia, ale warto wiedzieć, że długotrwała terapia i osłabienie organizmu mogą wpłynąć również na włosy. Warto wiedzieć, że spadek odporności w przebiegu infekcji, objawy towarzyszące i stres – to czynniki, które mogą powodować wypadanie włosów. 

Czytaj także: Wypadanie włosów – przyczyny. Z czego może wynikać nadmierne wypadanie włosów u kobiet?

Czy antybiotyki osłabiają antykoncepcję?

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi dla wszystkich antybiotyków. Większość leków nie wpływa na skuteczność hormonalnej antykoncepcji, natomiast są na rynku antybiotyki, które mogą ją osłabiać – zwłaszcza rifampicyna (przyspiesza metabolizm hormonów) i rifabutyna. 

Czy antybiotyki wypłukują magnez?

Tak, niektóre antybiotyki (np. tetracykliny, chinolony) mogą utrudniać wchłanianie magnezu, co wymaga jego uzupełniania. Warto rozważyć suplementację lub dietę bogatą w magnez, ale tylko w sytuacji, gdy zaleca to lekarz lub wskazują na to badanie magnezu we krwi. 

Czy antybiotyki działają na grzyby​?

Nie, antybiotyki nie działają na grzyby z uwagi na inne mechanizmy oddziaływania (tak jak w przypadku wirusów). Do zwalczania grzybicy potrzebne są leki przeciwgrzybicze (antymikotyki).

Warto wiedzieć: 

• antybiotyki mogą zaburzać florę i sprzyjać infekcjom grzybiczym, np. kandydozie,
• przy objawach grzybiczych stosuje się leki miejscowe lub ogólne.

Antybiotyki a alkohol – co warto wiedzieć? 

Większość antybiotyków wchodzi w niebezpieczne interakcje z alkoholem. Skutki i powikłania mogą być bardzo poważne – może dochodzić nie tylko do nasilenia skutków ubocznych antybiotyków, ale też do upośledzenia działania leków. 

Ponadto niektóre antybiotyki (np. metronidazol lub cefalosporyny) wywołują reakcję disulfiramową, czyli ostrą nietolerancję alkoholu. Objawy mogą pojawić się nawet chwilę po spożyciu alkoholu (duszności, nudności, wymioty, zaburzenia widzenia, spadki lub wzrost ciśnienia krwi, kołatanie serca, a nawet niewydolność oddechowa, utrata przytomności, drgawki). 

Może Cię również zainteresować: