Ostre zapalenie ucha środkowego jest określane jako zakażenie wstępujące z części nosowej gardła poprzez trąbkę słuchową. Dzieje się tak na skutek infekcji przebiegających z nieżytem nosa. Bakterie bytujące w nosie i gardle przedostają się przez trąbkę słuchową do ucha i powodują zakażenie, które przebiega z bólem, wysiękiem ropnym oraz wysoką gorączką. Stan zapalny rozwija się nagle, a stan pacjenta, który mógł już doleczyć infekcję wirusową odpowiedzialną na chorobę dróg oddechowych, pogarsza się. Duża rzadziej ostre zapalenie ucha środkowego rozwija się od strony przewodu słuchowego zewnętrznego poprzez przerwanie błony bębenkowej (jej perforację) lub poprzez dreny wentylacyjne.
Przyczyny ostrego zapalenia ucha środkowego
Należy mieć świadomość, że w większości przypadków przyczyna rozwoju stanu zapalnego w uchu środkowym jest mieszana, co oznacza, że odpowiadają za nie zarówno wirusy, jak i bakterie. Wirusy, które najczęściej powodują ostre zapalenie ucha środkowego:
- wirus RSV,
- wirusy grypy typu A,
- wirusy paragrypy,
- rynowirusy,
- adenowirusy.
Czytaj także: Grypa u dzieci i niemowląt – objawy, leczenie. Ile trwa i kiedy iść do szpitala?
Z kolei bakterie odpowiedzialne za rozwój stanu zapalnego:
- dwoinka zapalenia płuc (Streptococcus pneumoniae),
- haemophilus influenzae,
- moraxella catarrhalis.
Najczęściej za infekcje ucha odpowiada dwoinka zapalenia płuc.
Wśród przyczyn zapalenia ucha środkowego należy wymienić także budowę anatomiczną oraz czynności trąbki słuchowej. W grupie ryzyka rozwoju ostrego zapalenia ucha środkowego są szczególnie dzieci, u których często mamy do czynienia z zaburzeniami czynności trąbki słuchowej, łączącej część nosową gardła i ucho środkowe oraz częste infekcje, a także przerost migdałka gardłowego, który nie zawsze może być usunięty (lub jego przerost nie został wykryty). Na częstość zachorowań wpływ ma także niedojrzały układ immunologiczny u dziecka oraz brak karmienia piersią i występujące alergie.
Nawracające ostre zapalenie ucha środkowego zostaje rozpoznane w sytuacji, kiedy u pacjenta występuje 3 lub więcej zachorowań w ciągu 6 miesięcy lub 4 i więcej zachorowań w ciągu całego roku.
Czytaj także: Ucho pływaka – objawy, przyczyny, leczenie. Ile trwa ucho pływaka?
Ostre zapalenie ucha środkowego – czynniki zachorowania
Do czynników wpływających na zwiększenie prawdopodobieństwa wystąpienia tej choroby należą:
- przerost migdałka gardłowego i migdałków podniebiennych;
- zaburzenia czynnościowe trąbki słuchowej;
- wady twarzoczaszki (także wady zgryzu);
- płeć męska;
- niedojrzały układ immunologiczny;
- brak karmienia piersią;
- alergie;
- predyspozycje genetyczne;
- uczęszczanie do żłobków i przedszkoli lub innych dużych skupisk dzieci;
- okres jesienno-zimowy.
Czytaj więcej: Przeziębienie u dzieci – objawy, przebieg, leczenie i domowe sposoby. Ile trwa przeziębienie u dzieci?
Objawy ostrego zapalenia ucha środkowego u dzieci
Jak już wspominaliśmy, ostre zapalenie ucha środkowego występuje najczęściej u dzieci. Objawy choroby poprzedza u nich infekcja wirusowa lub bakteryjna górnych dróg oddechowych, połączona z nieżytem nosa. Jeśli dziecko jest na tyle małe, że nie potrafi samodzielnie oczyszczać nosa, ryzyko infekcji ucha wzrasta – zalegająca wydzielina sprzyja namnażaniu bakterii.
Typowym objawem ostrego zapalenia ucha środkowego jest silny ból ucha. U dzieci, które nie są w stanie powiedzieć, co je boli, obserwuje się niepokój, rozdrażnienie, dotykanie bolącego ucha, płaczliwość, problemy ze snem. U dzieci, które są w stanie opisać rodzaj bólu, jest to ból tętniący, połączony z upośledzeniem słuchu i uczuciem pełności w uchu oraz nasilający się nocą.
Ból ucha może nie występować u około 20 proc. chorych. U małych dzieci objawami dodatkowymi mogą być:
- nudności,
- brak apetytu,
- wymioty,
- biegunka,
- bóle brzucha.
Można przyjąć, że często im młodsze dziecko, tym wyraźniejsze objawy ogólne, a mniejsze miejscowe – bezpośrednio związane z uchem.
Zobacz także: Ból ucha u dziecka i zapalenie ucha środkowego
Objawy ostrego zapalenia ucha środkowego u dorosłych
U dorosłych, podobnie jak u dzieci, ostre zapalenie ucha środkowego rozwija się na skutek infekcji górnych dróg oddechowych albo na skutek zaostrzenia alergicznego nieżytu nosa. Stan zapalny rozwija się na ogół jednostronnie, nagle pojawia się ból, upośledzenie słuchu oraz uczucie pełności w uchu. Jeśli dojdzie do pęknięcia błony bębenkowej ból ucha ustępuje, ale pojawia się ropny wyciek z ucha. U dorosłych dość często pojawiają się zaburzenia równowagi, jednak inne symptomy takie jak gorączka, silny ból za uchem czy porażenie nerwu twarzowego są efektem powikłania zapalenia ucha, a nie jego objawami.
Ostre zapalenie ucha środkowego – pęknięcie błony bębenkowej
W wyniku OZUŚ w jamie bębenkowej zbiera się wysięk surowiczy, a potem wydzielina ropna. Ból ucha bardzo często ustępuje na skutek samoistnej perforacji błony bębenkowej – ubytek błony jest zwykle niewielki i goi się samoistnie.
W przypadku wysięku z ucha należy udać się do laryngologa, nawet jeśli ból ustąpił. W przypadku uszkodzenia błony bębenkowej ważne jest odpowiednia higiena (m. in. zakaz moczenia ucha).
Rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego
Rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego stawia lekarz rodzinny lub pediatra na podstawie objawów oraz badania otokopowego. Na ogół ostre zapalenie ucha środkowego mija samoistnie, przy czym w zależności od wieku pacjenta zalecane jest inne postępowanie.
Leczenie ostrego zapalenia ucha środkowego
W zależności od rodzaju zapalenia stosuje się antybiotykoterapię (w przypadku bakteryjnego zapalenia ucha) lub leki przeciwzapalne, przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Pediatrzy zalecają także stosowanie leków miejscowo obkurczających błonę śluzową nosa, celem poprawy drożności trąbki słuchowej. Należy jednak pamiętać, że leki obkurczające mogą być stosowane jedynie przez kilka dni. W przeciwnym razie mogą podrażniać błonę śluzową nosa i wywołać efekt odwrotny do zamierzonego.
Dziecku powyżej 2. roku życia należy podawać leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (np. ibuprofen), natomiast młodsze dzieci oraz dzieci z ciężkim przebiegiem choroby i wysoką gorączką powinny zostać jak najszybciej, najlepiej tego samego dnia, skonsultowane z pediatrą. W rzadkich wypadkach lekarz może podjąć decyzję o hospitalizacji.
Antybiotyk jest wdrażany każdorazowo u dzieci poniżej 6. miesiąca życia, z występującymi wymiotami, wysoką gorączką, wysiękiem ucha oraz u dzieci poniżej 2. roku życia z obustronnym zapaleniem ucha, u chorych z wrodzonymi wadami twarzoczaszki (m. in. z zespołem Downa).
U pozostałych chorych antybiotykoterapię wdraża się, jeśli nie nastąpiła samoistna poprawa po około 2 dobach.
W przypadku dzieci bardzo ważne jest także nawadnianie małego pacjenta, zwłaszcza jeśli nie ma apetytu lub gdy występuje wysoka gorączka.
Nacięcie błony bębenkowej przy ostrym zapalenia ucha środkowego
Bardzo rzadko lekarz decyduje o nacięciu błony bębenkowej i założeniu drenu. Drenaż przeprowadza się u chorych z wysiękowym zapaleniem ucha trwającym powyżej 3 miesięcy. Wskazaniami do nacięcia błony bębenkowej są na ogół:
- silne dolegliwości bólowe oraz ciężki stan ogólny pacjenta,
- brak reakcji organizmu na antybiotykoterapię,
- potencjalne potwierdzone powikłania w postaci porażenia nerwu lub zapalenia błędnika.
Usunięcie migdałka gardłowego
W leczeniu nawracającego zapalenia ucha środkowego pomocne może być usunięcie migdałka gardłowego (adenoidektomia) u dzieci z jego przerostem.
Powikłania ostrego zapalenia ucha środkowego
Na ogół choroba ustępuje i nie pozostawia po sobie powikłań. U około 40 proc. chorych może utrzymywać się w uchu wysięk powodujący czasowy niedosłuch. Nie wymaga on jednak leczenia i ustępuje samoistnie.
Jak często występuje ostre zapalenie ucha środkowego?
Uważa się, że każdy, przynajmniej raz w życiu, chorował na ostre zapalenie ucha środkowego (OZUŚ). Szczyt zachorowań przypada na wiek między 6. a 18. miesiącem życia. Po ukończeniu 7. roku życia częstość zachorowań wyraźnie się zmniejsza – jedynie u 10 proc. nastolatków ostre zapalenie ucha środkowego występuje po 15. roku życia. Nawracające zapalenia ucha środkowego dotyczą głównie dzieci do 2. roku życia.
Czy można zapobiegać zapaleniom ucha środkowego u dzieci?
Podczas infekcji górnych dróg oddechowych należy pamiętać o właściwej higienie nosa u maluszków. Zalegająca wydzielina sprzyja namnażaniu się bakterii, które potem przedostają się do ucha. W tym celu zaleca się częste płukanie nosa solą fizjologiczną (zwykłą lub hipertoniczną), inhalacje z soli morskiej (nigdy z olejków eterycznych), odciąganie wydzieliny specjalnym urządzeniem – gruszką lub odciągaczem podłączanym do odkurzacza. Można stosować także odpowiednie do wieku dziecka krople obkurczające błonę śluzową i zmniejszające katar, nie udowodniono jednak ich skuteczności w zmniejszaniu ryzyka zapalenia ucha środkowego.
W przypadku dolegliwości bólowych lub przy stwierdzonym stanie zapalnym ucha bez dolegliwości bólowych niezwykle ważne jest stosowanie leków przeciwzapalnych. Na ogół podaje się je minimum przez 3 doby w dawce zaleconej przez pediatrę (lub u starszych dzieci w dawce zalecanej przez producenta leku). Stosowanie leków przeciwzapalnych pomaga ograniczyć rozwój choroby.
Czytaj także: Powikłania po przeziębieniu – jak poznać powikłania niewyleczonego przeziębienia?
