Wysiękowe zapalenie ucha środkowego u dorosłych i dzieci – objawy, leczenie, przyczyny

Czym jest wysiękowe zapalenie ucha środkowego?

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME, otitis media with effusion) jest chorobą zapalną ucha środkowego, polegającą na gromadzeniu się płynu w jamie bębenkowej bez jednoczesnych objawów ostrego zakażenia, takich jak silny ból, gorączka czy wyciek ropny.

Choroba w większości przypadków ma charakter łagodny i ustępuje samoistnie, ale czasami przechodzi w stan przewlekły lub nawraca.

Czytaj także: Zapalenie ucha – objawy, przyczyny, leczenie zapalenia ucha środkowego i zewnętrznego 

Wysiękowe zapalenie ucha u dziecka i dorosłego

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego występuje najczęściej u dzieci w wieku przedszkolnym. W pierwszych czterech latach życia przynajmniej raz choruje około 80% dzieci. Chorobę najczęściej rozpoznaje się u maluchów pomiędzy 6. miesiącem a 5. rokiem życia. Po 7. roku życia zauważalny jest wyraźny spadek zachorowań.

Wysiękowe zapalenie ucha u osób dorosłych również się zdarza, ale stanowi zaledwie 10% wszystkich przypadków. Może wystąpić zwłaszcza u dorosłych z refluksem przełykowo-gardłowym oraz cierpiących na przewlekłe alergie.

Przyczyny wysiękowego zapalenia ucha 

Trąbka słuchowa (trąbka Eustachiusza) odpowiada za wentylację ucha środkowego i drenaż wydzieliny. Jej dysfunkcja – czy to z powodu przerostu migdałka gardłowego u dzieci, czy zapalenia alergicznego śluzówki u dorosłych – prowadzi do obniżenia ciśnienia w jamie bębenkowej. Ujemne ciśnienie „zasysa” płyn z błony śluzowej, a z czasem wysięk ulega zagęszczeniu, tworząc tzw. „ucho kleiste” (ang. glue ear to potoczna nazwa OME). To właśnie on odpowiada za uczucie przytkania i postępujący niedosłuch.

Przedłużająca się dysfunkcja trąbki Eustachiusza uniemożliwia samooczyszczanie jamy bębenkowej z płynu, a podciśnienie predysponuje do powstania refluksu trąbkowego, a co za tym idzie – przemieszczanie się patogenów z nosogardła do ucha środkowego. 

Czynniki sprzyjające rozwojowi choroby

Do rozwoju wysiękowego zapalenia ucha środkowego może przyczynić się:

• infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych – katar lub grypa powodują obrzęk ujścia trąbki słuchowej, blokując wentylację ucha środkowego i sprzyjając gromadzeniu się płynu,
• przerost migdałka gardłowego – powiększony „trzeci migdał” uciska ujście trąbki, tworząc stałą przeszkodę mechaniczną i utrzymujące się podciśnienie w jamie bębenkowej, a także zaburza prawidłową obronę immunologiczną zarówno w obrębie gardła, jak i połączonego z nim ucha,
• alergiczny nieżyt nosa – przewlekły stan zapalny błony śluzowej nosa i nosogardła powoduje obrzęk oraz zwiększoną produkcję wydzieliny, co utrudnia odpływ z ucha,
• refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – kwaśna treść cofająca się do nosogardła drażni trąbkę słuchową, prowadząc do jej przewlekłego obrzęku i dysfunkcji. Inna budowa anatomiczna trąbki u dzieci (szersze ujście gardłowe) sprawia, że są one szczególnie narażone,
• dym tytoniowy (w tym bierne palenie) i zanieczyszczenia powietrza – toksyny uszkadzają nabłonek rzęskowy, upośledzając oczyszczanie śluzowo-rzęskowe i zwiększając ryzyko wysięku,
• basen, nurkowanie, nagłe zmiany ciśnienia – woda lub gwałtowna różnica ciśnień może chwilowo zamknąć trąbkę słuchową; przy częstych ekspozycjach sprzyja to przewlekłemu WZU,
• wady twarzoczaszki (np. rozszczep podniebienia, zespół Downa) – anatomicznie krótsza i bardziej pozioma trąbka słuchowa łatwiej się zamyka, zwiększając podatność na wysięk,
• potencjalnie szkodliwe nawyki związane ze ssaniem (np. ssanie palca lub smoczka i karmienie butelką) oraz oddychanie przez usta,
• niedobory odporności i częste antybiotykoterapie – osłabienie naturalnej bariery immunologicznej nasila skłonność do nawracających infekcji i przewlekłego stanu zapalnego w uchu.

Wysiękowe zapalenie ucha – objawy u dzieci i dorosłych

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego zwykle rozwija się w ukryciu. W odróżnieniu od ostrego zapalenia – nie alarmuje o problemie silnym bólem ucha i wysoką gorączką. Pierwszym i najczęstszym sygnałem jest stopniowe pogorszenie słuchu wynikające z obecności płynu za błoną bębenkową. Objawy te mogą przez długi czas pozostawać niezauważone. Szczególnie u dzieci, które stopniowo przyzwyczajają się do obecności wysięku i nie zgłaszają niedosłuchu. Jak rozpoznać objawy wysiękowego zapalenia ucha?

Objawy u dzieci

Jednym z pierwszych sygnałów, które mogą zauważyć rodzice są zmiany zachowania dziecka lub pogorszenie reakcji słuchowych. Mali pacjenci mogą również skarżyć się na uczucie „przeszkadzania” w uchu.

U dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha może występować:

• słabszy słuch wiążący się z głośniejszą mową, obniżoną reakcją na polecenia i koniecznością pogłaśniania telewizora,
• opóźnienie lub zniekształcenie rozwoju mowy (np. pomijanie spółgłosek, zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne),
• przewlekły katar, częste infekcje górnych dróg oddechowych,
• zaburzenia koncentracji, rozdrażnienie, gorsze wyniki w nauce, 
• w badaniu otoskopowym: matowa, zaciągnięta błona bębenkowa, widoczny poziom płynu lub pęcherzyków gazu.

Czytaj także: Ucho pływaka – objawy, przyczyny, leczenie. Ile trwa ucho pływaka? 

Objawy u dorosłych

U osób dorosłych na wysiękowe zapalenie ucha może wskazywać:

• uczucie „zatkanego” ucha, autofonia (własny głos odbierany jako głośniejszy), niskotonowe szumy uszne,
• przewodzeniowy niedosłuch rzędu 20–40 dB utrudniający np. rozmowy telefoniczne,
• okresowe nasilenie dyskomfortu podczas lotu samolotem, szybkiej jazdy windą, nurkowania,
• incydentalny ból wynikający z gwałtownej zmiany ciśnienia,
• w badaniu: ograniczona ruchomość błony bębenkowej, krzywa tympanometryczna typu B lub C.

Czytaj także: Ból ucha – przyczyny i leczenie. Co pomaga na ból ucha u dorosłych?

Wysiękowe zapalenie ucha – diagnostyka

Dziecko z podejrzeniem wysiękowego zapalenia ucha zazwyczaj trafia do gabinetu otolaryngologicznego, ale wstępne badania zwykle przeprowadzane są w gabinecie lekarza rodzinnego.

Podczas diagnostyki wysiękowego zapalenia ucha środkowego wykonywane są:

• ocena drożności nosa,  
• badanie otoskopowe,
• badanie słuchu – próba szeptu (możliwa do przeprowadzenia u dzieci powyżej 3. roku życia).

Skierowanie do specjalisty jest rekomendowane w większości przypadków przewlekłego utrzymywania się objawów, znacznego niedosłuchu, przerostu migdałka gardłowego czy przewlekłych infekcji górnych dróg oddechowych.

Podczas rozpoznania lekarz kładzie nacisk na znalezienie przyczyny wysiękowego zapalenia ucha oraz na określenie ubytku słuchu u dziecka. Odpowiednie badania pozwalają nie tylko potwierdzić obecność wysięku, lecz także monitorować jego wchłanianie i dokumentować wpływ na funkcję słuchu. Standardowe postępowanie diagnostyczne przy podejrzeniu wysiękowego zapalenia ucha środkowego to:

1. Otoskopia pneumatyczna (pneumootoskopia) pozwalająca na ocenę ruchomości błony bębenkowej i stwierdzenie zalegania płynu w jamie bębenkowej. Czasami konieczne jest wykonanie mikrootoskopii.
2. Tympanometria oceniająca funkcjonowanie ucha jako mechanizmu przewodzącego energię akustyczną. Mierzy odbicia fali dźwiękowej od błony bębenkowej podczas zmiany ciśnienia w przewodzie słuchowym zewnętrznym.
3. Badanie audiometryczne określające próg słyszenia (audiometria tonalna) – możliwe do przeprowadzenia u dzieci powyżej 3-4 roku życia. U młodszych dzieci badanie to zastępowane jest otoemisja o nieco węższym zakresie diagnostycznym.

Dokładne badanie laryngologiczne ma na celu również wykluczenie ostrego procesu zapalnego ucha oraz ewentualne powikłania, takie jak retrakcja błony bębenkowej czy perlak.

Wysiękowe zapalenie ucha – leczenie

Leczenie wysiękowego zapalenia ucha środkowego zależy od wielu czynników. Lekarz bierze pod uwagę nasilenie objawów, czas trwania choroby, wiek pacjenta i choroby współistniejące, a także wyniki badań ucha.

Stosowanie leków na wysiękowe zapalenie ucha lub leczenia fizjoterapeutycznego ma na celu przyspieszenie tego procesu, ograniczenie ryzyka przewlekłości oraz poprawę komfortu słuchowego w okresie obserwacji.

Główne metody postępowania z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego:

1. Obserwacja aktywna – wskazana, gdy zmiany otoskopowe są niewielkie, niedosłuch nie przekracza 25 dB i nie występują powikłania. Polega na leczeniu nawracających infekcji, zabiegach poprawiających drożność trąbek słuchowych (np. autoinflacja, czyli przedmuchiwanie trąbek słuchowych za pomocą manewru baloników nadmuchiwanych nosem) i kontroli stanu uszu. Kontrola laryngologiczna wskazana co 6-8 tygodni (z tympanometrią).
2. Leczenie zachowawcze – leczenie chorób mogących mieć wpływ na stan uszu. Przede wszystkim nadzorowane i planowane leczenie nawracających infekcji górnych dróg oddechowych i ostrych procesów zapalnych uszu. W tym celu m.in. stosuje się leki przeciwzapalne, mukolityczne czy antybiotyki, jednak nie mają one bezpośredniego wpływu leczenie wysiękowego zapalenia ucha.
3. Leczenie chirurgiczne przywracające wentylację jamy bębenkowej – wskazane, jeśli wysięk utrzymuje się powyżej trzech miesięcy, powoduje niedosłuch przekraczający 30 dB lub wywołuje zmiany wtórne w uchu środkowym. Procedury te cechują się wysoką skutecznością i niskim ryzykiem powikłań. Najczęstsza metoda polega na nacięciu błony bębenkowej, odessaniu wysięku i założeniu drenu wentylacyjnego (tympanostomijnego). Pomocniczo zalecana bywa adenoidektomia (usunięcie migdałka gardłowego) w sytuacji, gdy stwierdza się przewlekły stan zapalny lub spowodowaną powiększonym znacznie migdałkiem niedrożność ujść gardłowych trąbek słuchowych.

Czytaj także: Płukanie uszu – wskazania. Czy można samodzielnie płukać uszy?

Antybiotyk na wysiękowe zapalenie ucha

W Polsce wysiękowe zapalenie ucha środkowego wciąż jeszcze bywa leczone farmakologicznie m.in. przy pomocy antybiotyków. Jednak najnowsze wytyczne National Instutite for Clinical Excellence (NICE) nie zalecają żadnej formy leczenia farmakologicznego (ani żadnych metod alternatywnych) wysiękowego zapalenia ucha środkowego, w tym:

• antybiotyków doustnych ani miejscowych – potencjalne niewielkie korzyści nie przeważają nad zagrożeniami w postaci rozwoju antybiotykooporności, reakcji nadwrażliwości oraz biegunki,
• glikokortykosteroidów doustnych i donosowych – niekorzystny bilans potencjalnych korzyści oraz ryzyka,
• leków przeciwhistaminowych, antagonistów receptora leukotrienowego, mukolityków, inhibitorów pompy protonowej, leków przeciwrefluksowych i zmniejszających przekrwienie błony śluzowej nosa – aktualne dane naukowe wskazują, że wymienione leki mają minimalny wpływ na klinicznie istotne parametry,
• homeopatii, osteopatii czaszkowej, akupunktury, modyfikacji diety (w tym probiotyków) i masażu – nie znaleziono danych wskazujących na skuteczność którejkolwiek z wymienionych interwencji.

Najczęstsze pytania pacjentów dotyczące wysiękowego zapalenia ucha (FAQ)

Czy wysiękowe zapalenie ucha jest zaraźliwe? 

Nie. Płyn w jamie bębenkowej nie zawiera aktywnych patogenów. Zaraźliwe mogą być jedynie infekcje górnych dróg oddechowych, które zaburzają drożność trąbki słuchowej.

Czytaj także: Angina – objawy i leczenie. Czy angina jest zaraźliwa?

Wysiękowe zapalenie ucha – ile trwa?  

U ok. 70 % dzieci i 60 % dorosłych wysięk wchłania się w ciągu 4–12 tygodni. Przetrwanie płynu powyżej 3 miesięcy definiuje postać przewlekłą zapalenia ucha środkowego.

Co na wysiękowe zapalenie ucha – jak leczyć?

Podstawą jest aktywna obserwacja do 12 tyg. Jeżeli w tym czasie nie wystąpi ostre zapalenie ucha środkowego (AOM), nie stosuje się antybiotyku ani steroidów doustnych ani donosowych. Leczy się jedynie choroby współistniejące (np. alergię) zgodnie z osobnymi wytycznymi. Wysięk powodujący niedosłuch ≥ 30 dB lub utrzymujący się powyżej 3 miesięcy jest wskazaniem do leczenia chirurgicznego z wykorzystaniem drenażu wentylacyjnego.

Czytaj także: Co stosować na przeziębienie? Leki i domowe sposoby

Czy można chodzić na basen z wysiękowym zapaleniem ucha?

Tak, jeżeli tympanogram wrócił do typu A. Nurkowanie z akwalungiem i skoki z wysokości wolno wznowić dopiero po decyzji laryngologa.

Jak rozpoznać, że wysięk wrócił?

Objawem nawrotu jest nagłe uczucie zatkania ucha lub pogorszenie słuchu i potwierdzająca to tympanometria typu B/C.

Może Cię również zainteresować: