Refluks, czyli choroba refluksowa przełyku (refluks żołądkowo-przełykowy, GERD), to przewlekłe, nawracające schorzenie, polegające na cofaniu się do przełyku treści żołądkowej, czyli połkniętego wcześniej jedzenia wraz z enzymami trawiennymi i kwasem solnym.
Choroba refluksowa przełyku jest jedną z najczęściej spotykanych chorób gastrologicznych – w krajach rozwiniętych cierpi na nią nawet 20–40 proc. dorosłych. Jak podają autorzy związanych z tym schorzeniem wytycznych dla lekarzy rodzinnych, w Polsce refluks rozpoznaje się u 34 proc. osób, które zgłaszają się do przychodni, także u tych, które przyszły w zupełnie innej sprawie.
Nieleczona lub nieprawidłowo leczona choroba refluksowa przełyku może prowadzić do poważnych powikłań. Leczyć się trzeba także dlatego, że refluks jest bardzo nieprzyjemny. Jak podkreśla dr n. med. Maria Korzonek z Samodzielnej Pracowni Opieki Długoterminowej PUM w Szczecinie, refluks to ogromne – zarówno fizyczne, jak i emocjonalne – obciążenie dla chorego.
– Przeprowadziłam badania dotyczące jakości życia osób cierpiących na chorobę refluksową przełyku – mówi dr Maria Korzonek. – Wynika z nich, że choć to schorzenie na ogół nie jest groźne, jakość życia zmagających się z nim osób jest niższa niż w przypadku osób cierpiących na inne choroby, na przykład potencjalnie zagrażającą życiu chorobą wieńcową. Dzieje się tak dlatego, że chorzy z chorobą wieńcową cierpią okresowo, na przykład po wysiłku albo w stresie, natomiast osoby z chorobą refluksową przełyku niemal nieustannie. Wielu z nich kwaśny posmak w ustach ma często tuż po obudzeniu. Mogą mieć także problemy z mówieniem i uczucie, że w ich gardle tkwi jakieś ciało obce.
Przyczyny refluksu
Przyczyny refluksu są złożone. W artykule „Choroba refluksowa przełyku (GERD) — problem wciąż aktualny” dr Maria Korzonek wymienia kilka czynników, które wyjaśniają mechanizm schorzenia:
- uszkodzenie tzw. bariery antryrefluksowej, na którą składają się: dolny zwieracz przełyku, włókna przepony oraz kąt Hisa, czyli odcinek brzuszny przełyku i więzadło połączenia żołądkowo-przełykowego;
- samoistna, zbyt częsta relaksacja (rozluźnienie) dolnego zwieracza przełyku;
- uszkodzenie mechanizmów obrony śluzówkowej przełyku i zaburzenia jego motoryki.
Refluks pojawia się także u kobiet w ciąży. Może również towarzyszyć cukrzycy, zaburzeniom hormonalnym i innym chorobom.
Wystąpieniu choroby sprzyja:
- nieprawidłowa, zbyt kaloryczna dieta;
- otyłość;
- siedzący tryb życia;
- palenie papierosów;
- picie alkoholu;
- stres.
Refluks – kto choruje najczęściej?
Kobiety zmagają się z refluksem równie często jak mężczyźni, jednak w przypadku mężczyzn częściej dochodzi do powikłań (piszemy o nich niżej).
Objawy refluksu
Typowe objawy choroby refluksowej przełyku (tzw. zespoły przełykowe GERD) to:
- zgaga, czyli uczucie palenia lub pieczenia za mostkiem, które może promieniować w stronę gardła;
- odbijanie;
- uczucie cofania się treści żołądkowej do przełyku (regurgitacja);
- ból albo uczucie dyskomfortu w nadbrzuszu.
Objawy mogą mieć różne natężenie, co oznacza, że niektórzy chorzy czują jedynie lekki dyskomfort, a inni nie są w stanie normalne funkcjonować. Refluks może także utrudniać sen.
Nieprzyjemne objawy nasilają się po zbyt obfitym posiłku, zjedzeniu czegoś zbyt tłustego lub pikantnego, a także po wpiciu napojów gazowanych i alkoholu. Najbardziej dają się we znaki, gdy chory leży lub się pochyla.
Chorobie refluksowej przełyku może towarzyszyć także:
- ból w klatce piersiowej, który może się kojarzyć z bólami wieńcowymi – to właśnie refluks jest najczęściej spotykaną niezwiązaną z chorobami serca przyczyną bólu w tym miejscu;
- nudności, wymioty i związane z nimi chudnięcie – właśnie w ten sposób może się objawiać choroba refluksowa przełyku u osób po 65. roku życia;
- czkawka.
Z chorobą refluksową przełyku mogą się także wiązać objawy, które mniej się kojarzą z cofaniem treści pokarmowej (tzw. zespoły pozaprzełykowe GERD):
- przewlekły kaszel (tzw. refluksowy zespół kaszlowy), który nie wynika z innych przyczyn (np. ze spływania kataru po tylnej ścianie gardła albo z astmy) i pojawia się najczęściej w czasie jedzenia lub po nim, podczas pochylania, rozmowy, śmiechu, śpiewania;
- zespół refluksowego zapalenia krtani;
- refluksowy zespół astmatyczny;
- uszkodzenia szkliwa zębów, spowodowane niższym pH w ustach.
Związek z refluksem może mieć również:
- zapalenie gardła, zatok przynosowych i ucha środkowego;
- idiopatyczne (nie dające się wyjaśnić) zapalenie płuc.
Uwaga, objawy alarmowe! Pilnie zgłoś się do lekarza, jeśli objawy choroby refluksowej przełyku się nasilają, przyjmowanie leków nie pomaga lub jeśli pojawi się choć jeden z poniższych objawów:
- narastające trudności z przełykaniem;
- anemia;
- wymioty;
- wymioty z domieszką krwi;
- smoliste stolce;
- chudnięcie;
- guz w nadbrzuszu.
Takie objawy wymagają pilnej gastroskopii, czyli badania, które pozwala dokładnie ocenić górny odcinek przewodu pokarmowego.
Refluks – powikłania
Jeśli treść pokarmowa wraca do przełyku raz na jakiś czas, np. po przejedzeniu, nie dzieje się nic szczególnego. Jeśli jednak choroba refluksowa przełyku trwa długo i nie jest prawidłowo leczona, mogą pojawić się powikłania. Dr Korzonek wymienia wśród nich:
- nadżerki, czyli ubytki błony śluzowej wyścielającej przełyk, i w efekcie stan zapalny – nadżerkowe zapalenie przełyku;
- owrzodzenie, czyli głębsze niż nadżerka uszkodzenie przełyku i zwężenie przełyku, do którego dochodzi na skutek powstania blizn i które objawia się postępującymi problemami z połykaniem – problem na początku dotyczy tylko pokarmów stałych, później także półpłynnych i płynnych;
- tzw. przełyk Barretta – wymagający stałej kontroli stan przedrakowy przełyku;
- rak przełyku.
Diagnostyka choroby refluksowej przełyku
Objawy choroby refluksowej przełyku – zwłaszcza zgaga i cofanie treści pokarmowej do przełyku – są tak charakterystyczne, że w celu rozpoznania choroby lekarzowi wystarczy na ogół dokładnie przeprowadzony wywiad lekarski. W przypadku bólów w klatce piersiowej lekarz zleca także badania wykluczające problemy z sercem.
Pomocne mogą być także inne badania, między innymi:
- badanie przy pomocy endoskopu, pozwalające wykluczyć ewentualne powikłania;
- test farmakologiczny z PPI, czyli próba leczenia lekami z grupy PPI (inhibitory pompy protonowej);
- badanie endoskopowe górnego odcinka przewodu pokarmowego, które pozwala ocenić stopień
- zaawansowania choroby;
- pomiar pH w przełyku;
- manometria przełyku, która pozwala ocenić pracę zwieraczy przełyku.
Leczenie refluksu
Choroby refluksowej przełyku nie wolno pozostawiać samej sobie. Leczenie nie tylko pozwala poprawić jakość życia (bo dzięki niemu objawy ustępują), ale także prowadzi do wygojenia się zmian zapalnych śluzówki przełyku i zapobiega powikłaniom. Trzeba jednak pamiętać, że same leki nie pomogą.
– Warunkiem sukcesu w leczeniu choroby refluksowej przełyku jest podejście kompleksowe. To oznacza, że konieczne jest nie tylko regularne przyjmowanie leków, ale także zmiana stylu życia i nawyków żywieniowych – mówi dr Maria Korzonek. – Chorym zaleca się także redukcję masy ciała, co pozwala – jak wykazały badania – zmniejszyć objawy refluksu nawet o 40 proc.
Oprócz przejścia na dietę o obniżonej kaloryczności warto wykluczyć z jadłospisu produkty, które mogą nasilać refluks. Należą do nich:
- cytrusy;
- soki owocowe;
- napoje gazowane;
- alkohol;
- napoje gazowane;
- tłuste i pikantne potrawy.
– Trzeba także rzucić palenie papierosów, bo i one mogą zaostrzać objawy refluksu – przypomina dr Korzonek.
Pomóc może także:
- uniesienie materaca o 15–20 cm i spanie na większej poduszce;
- przyjmowanie pozycji leżącej dopiero po 2–3 godzinach od ostatniego posiłku;
- zrezygnowanie z jedzenia tuż przed snem;
- noszenie ubrań luźnych w talii;
- spanie na lewym boku.
Jakie leki na refluks?
Wśród leków stosowanych w leczeniu refluksu autorzy rekomendacji dla lekarzy rodzinnych wymieniają:
Leki działające miejscowo w przełyku i żołądku
Wśród nich są:
- Preparaty zobojętniające (alkalia), które – jak wskazuje nazwa – zobojętniają wytwarzany w żołądku kwas solny. Są skuteczne, jednak nie przyspieszają gojenia nadżerek w przełyku i nie zapobiegają powikłaniom.
- Alginiany, zmniejszające ryzyko wystąpienia objawów po posiłku poprzez utworzenie w żołądku rodzaju bariery ochronnej (tzw. tratwy), która zapobiega cofaniu się treści żołądkowej do przełyku.
- Leki działające już w przełyku – pokrywają go warstwą ochronną i przyspieszają gojenie.
Leki hamujące wydzielanie kwasu solnego za pomocą PPI (inhibitory pompy protonowej)
Uważa się je za podstawę leczenia. Pozwalają zlikwidować objawy i wygoić zmiany zapalne w przełyku.
„U większości chorych 8-tygodniowe leczenie PPI przynosi ulgę w postaci zmniejszenia natężenia objawów oraz gojenia zmian zapalnych przełyku” – piszą autorzy wytycznych.
Refluks – nawrót choroby
Zła wiadomość jest taka, że – jak ostrzegają autorzy wytycznych – u 80 proc. pacjentów po 6–12 miesiącach od zakończenia terapii nieprzyjemne objawy wracają i konieczne jest powtarzanie leczenia ściśle według zaleceń lekarza. „Obecnie nie zaleca się leczenia »na żądanie«, czyli stosowania PPI w przypadku wystąpienia objawów klinicznych, ze względu na czas potrzebny do uzyskania efektu działania leku, który wynosi ponad 24 godziny”.
Leków stosowanych w przypadku refluksu jest oczywiście więcej. Ich wybór powinien należeć do lekarza.
Leczenie alternatywne
U osób, z zaawansowaną chorobą refluksową przełyku i powikłaniami, np. zwężeniem przełyku, może być konieczne leczenie chirurgiczne lub endoskopowe.
Zapobieganie chorobie refluksowej przełyku
Jeśli chcesz uniknąć refluksu:
- nie przejadaj się, ogranicz czerwone mięso i postaw na dietę śródziemnomorską, a więc dużą ilość warzyw, produkty pełnoziarniste, ryby, oliwę z oliwek;
- jedz posiłki o niewielkiej objętości;
- nie spiesz się przy jedzeniu;
- nie kładź się po obfitym posiłku – pozycja leżąca sprzyja pojawieniu się refluksu;
- nie jedz tuż przed snem;
- nie pal i ogranicz spożycie alkoholu – jedno i drugie sprzyja powstawaniu nadżerek w przełyku;
- staraj się wysypiać;
- żyj aktywnie – siedzący tryb życia jest jednym z czynników ryzyka wystąpienia refluksu, jednak uwaga: przesada także nie jest dobra, bo zbyt intensywny trening również może doprowadzić do pojawienia się nieprzyjemnych objawów.
Bibliografia:
