Co to są ślinianki?
Ślinianki to gruczoły wydzielania zewnętrznego, których podstawową funkcją jest produkcja śliny. W organizmie człowieka znajdują się trzy podstawowe, duże i parzyste ślinianki, wydzielające do 90% całej śliny. Są to ślinianki:
- przyuszne,
- podżuchwowe i
- podjęzykowe.
Dodatkowo występuje także kilkaset mikrogruczołów zlokalizowanych w błonie śluzowej jamy ustnej i gardła, odpowiadających za pozostałe 10%.
Ślinianki zdrowego człowieka wytwarzają w ciągu doby od 1 do 2 litrów śliny, niezbędnej organizmowi do:
- przeżuwania i trawienia pokarmu,
- artykulacji dźwięków,
- nawilżania śluzówki jamy ustnej i gardła,
- ochrony przeciwbakteryjnej zębów i dziąseł,
- zapobieganiu demineralizacji zębów.
Wydzielanie śliny może się zmniejszać wraz wiekiem. Na jej produkcję wpływ może mieć też dieta, nawodnienie organizmu, przyjmowanie niektórych leków, terapie onkologiczne, ale też choroby prowadzące do stanów zapalnych ślinianek.
Czytaj także: Zapalenie dziąseł: objawy, przyczyny i skuteczne leczenie
Zapalenie ślinianek – przyczyny
Zapalenie gruczołów ślinowych (sialadenitis) to jedna z najczęstszych przyczyn upośledzenia wydzielania śliny. Stan zapalny może dotyczyć:
- Pojedynczej dużej ślinianki przyusznej lub podżuchwowej – w takich przypadkach przyczyną zazwyczaj są infekcje bakteryjne,
- wszystkich dużych gruczołów ślinowych, co świadczy na ogół o etiologii wirusowej.
Stany zapalne dużych gruczołów ślinowych można podzielić na zapalenie miąższu lub przewodów wyprowadzających. Tak jak w przypadku wszystkich stanów zapalnych, choroba może mieć postać ostrą, przewlekłą lub nawracającą. Inne, pozabakteryjne i pozawirusowe przyczyny powstawania stanów zapalnych ślinianek to m.in.:
- Kamica ślinianek – schorzenie dużych gruczołów ślinowych, występujące zazwyczaj jednostronnie i polegające na tworzeniu się twardych złogów w przewodach wyprowadzających ślinianek. Złogi (kamienie) mogą blokować przewody ślinowe i w rezultacie wywoływać stan zapalny ślinianki – najczęściej podżuchwowej, rzadziej przyusznej.
- Zapalenie lub zwężenie przewodu ślinianki – np. jako powikłanie pooperacyjne.
- Nowotwory ślinianek – nowotwory gruczołów ślinowych występują rzadko (stanowią mniej niż 2% wszystkich rodzajów nowotworów u człowieka) i aż w 80% są to zmiany łagodne, najczęściej gruczolaki wielopostaciowe. Guzy złośliwe (rak ślinianki) mogą mieć niski lub wysoki stopień złośliwości. Zdecydowana ich większość rozwija się w obrębie ślinianek przyusznych, ale mogą być zlokalizowane w każdym z gruczołów ślinowych.
- Zespół Sjögrena – choroba autoimmunologiczna atakująca gruczoły wydzielania zewnętrznego, w tym ślinianki. Objawy gruczołowe to niedostateczna ilość produkowanej przez ślinianki powodująca m.in. suchość w ustach i szybko postępująca próchnicę zębów.
- Choroby ziarniniakowe, w tym zespół Wegenera czy sarkoidoza.
- Ciało obce w obrębie gruczołu ślinowego – sytuacja zdarzająca się bardzo rzadko i wymagająca postępowania chirurgicznego.
Objawy zapalenia ślinianek
Objawy zapalenia ślinianek mogą różnić się w zależności od lokalizacji stanu zapalnego oraz przyczyny patologii. Pacjenci najczęściej skarżą się na:
- obrzęk w okolicy zajętych stanem zapalnym ślinianek,
- ból podczas połykania lub uciskania chorego miejsca,
- ból głowy,
- złe samopoczucie,
- podwyższona temperatura,
- nieprzyjemny posmak w ustach,
- suchość w jamie ustnej,
- w niektórych przypadkach wyczuwalny pod skórą guz i ropa sącząca się z przewodu po uciśnięciu chorego gruczołu.
Zapalenie ślinianek na tle bakteryjnym
Infekcje bakteryjne dotyczą zazwyczaj tylko jednego gruczołu. Wśród patogenów możemy wymienić m.in. m.in. paciorkowiec zieleniejący (Streptococcus viridans), gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), Peptostreptococcus anaerobius, Fusobacterium nucleatum, Haemophilus influenzae, Escherichia coli czy prątek gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis).
Zakażenia mają z reguły charakter wstępujący od strony jamy ustnej przez przewody odprowadzające ślinianek, a stan zapalny ślinianek może być jednym z objawów takich chorób o podłożu bakteryjnym, jak np. ropowica szyi. Objawy bakteryjnego zajęcia ślinianek to najczęściej:
- nagłe powiększenie pojedynczej ślinianki,
- ból, gorączka i złe samopoczucie,
- zaczerwienienie skóry w okolicy chorej ślinianki,
- treść ropna wydobywająca się z przewodów odprowadzających.
Zapalenie ślinianek na tle wirusowym
Ostre wirusowe zapalenie przyusznicy wywołane przez paramyksowirusy to wciąż jedna z najczęstszych ostrych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, ograniczona w ostatnich latach dzięki powszechnym szczepieniom przeciwko śwince.
Świnka (nagminne zapalenie przyusznic) najczęściej dotyka dzieci między 5 a 18 rokiem życia (i sporadycznie dorosłych), do infekcji dochodzi drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z zakażoną śliną. Pacjenci ze świnką najczęściej skarżą się na:
- początkowe nieswoiste objawy zwiastunowe (gorączka, złe samopoczucie),
- nagłe, najczęściej obustronne powiększenia ślinianek przyusznych, któremu towarzyszy ból podczas przełykania,
- sporadycznie zajęcie ślinianek podżuchwowych i podjęzykowych.
Szczepienia przeciwko śwince (a konkretnie przeciwko wywołującemu ją wirusowi RNA z rodziny paramyksowirusów), są w Polsce obowiązkowe od 2004 roku, dzięki czemu choruje coraz mniej dzieci. Inne wirusy odpowiedzialne za stany zapalne ślinianek to m.in. wirus Epsteina-Barr, wirus cytomegalii, wirus Coxsackie, wirus grypy i para grypy, a także wirus HIV. Zmiany obejmują zazwyczaj wszystkie gruczoły ślinowe, ale najwyraźniejszy jest obrzęk ślinianki przyusznej.
Jak wygląda świnka? Poniższe zdjęcie ukazuje opuchnięte ślinianki w przebiegu świnki:
Polecamy: Co to jest szczepionka MMR? Szczepionka MMR a autyzm
Przewlekłe zapalenie ślinianek
Najczęstszym rozpoznaniem w przypadku długotrwałych problemów ze śliniankami (zwłaszcza u dzieci) jest przewlekłe zapalenie ślinianek przyusznych, manifestujące się jako okresowy, nawracający i bolesny obrzęk okolicy przedusznej, któremu często towarzyszy treść ropna wydobywająca się z ujścia naturalnego przewodu przyuszniczego (przewodu Stetona).
W rzadziej diagnozowanym przewlekłym zapaleniu ślinianek podżuchwowych objawy obejmują zwykle ból i obrzęk w dolnej części twarzy, trudności w jedzeniu i gorączkę.
Czynniki ryzyka zapaleń przewlekłych to m.in.:
- rozwijająca się kamica ślinianek,
- autonomiczne choroby układowe,
- stosowanie niektórych leków (powodujących nadmierną suchość w ustach),
- odwodnienie organizmu,
- nadużywanie alkoholu,
- palenie papierosów.
Do szczególnej grupy ryzyka rozwoju przewlekłych stanów zapalnych ślinianek należą muzycy grający na instrumentach dętych.
Leczenie zapalenia ślinianek
Pacjent z podejrzeniem stanów zapalnych ślinianek kierowany jest do poradni laryngologicznej, gdzie lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad dotyczący dolegliwości i objawów, chorób towarzyszących i przyjmowanych leków, a także ocenia stan błony śluzowej jamy ustnej i gardła, ujścia ślinianek i okoliczne węzły chłonne. Badania wspomagające diagnostykę stanów zapalnych to m.in. USG gruczołów ślinowych, tomografia komputerowa, sialografia (kontrastowe badanie radiologiczne obrazujące ślinianki, ich przewody i proces ich wypełniania), rzadziej zgłębnikowanie przewodów ślinianek.
W zależności od rozpoznania, terapia stanów zapalnych ślinianek może obejmować:
- antybiotyki podawane zgodnie z antybiogramem,
- leki przeciwbólowe i przeciwzapalne,
- masaż manualny okolic zmienionej ślinianki,
- leczenie choroby podstawowej, przyczyniającej się do rozwoju zapalenia ślinianek,
- leczenie chirurgiczne, np. usunięcie złogu (kamienia), podwiązanie przewodu wyprowadzającego ślinianki, plastyka przewodu, czasem również całkowite usunięcie ślinianki.
Zapalenie ślinianek – leczenie domowe
Przywrócenie właściwego wydzielania śliny wspomóc można nawadniając odpowiednio organizm, pijąc kwaśne soki pobudzające pracę ślinianek (np. sok z cytryny), pomocne bywa również ssanie kwaskowatych cukierków. Pacjent z zapaleniem ślinianek zazwyczaj otrzymuje zalecenie zadbania o higienę jamy ustnej, rzucenia palenia, prawidłowego nawadniania organizmu i stosowania urozmaiconej diety.
