Odwodnienie organizmu – objawy. Jak się nawadniać, ile wody pić?

Czy odwodnienie organizmu jest niebezpieczne? Najprostszą odpowiedzią będzie to, że dorosły człowiek może przeżyć bez jedzenia ponad miesiąc, ale bez wody (zależnie od tempa jej utraty) czas ten skraca się do maksymalnie kilku dni. Woda, zaraz po tlenie, to warunek naszego życia. Woda to główny składnik naszego ciała. Jej ilość w organizmie waha się w granicach 45–75 procent jego masy i zależy od płci, budowy ciała oraz wieku. Całkowita ilość wody w organizmie zmniejsza się wraz z upływem lat o mniej więcej 15 procent, co odpowiada ok. 6 litrom w okresie od 20. do 80. roku życia.

Osoby starsze nie odczuwają pragnienia tak silnie jak osoby młodsze, co powoduje, że piją mniej. W wyniku procesu starzenia się nerki mają zmniejszoną zdolność do zagęszczania moczu i zatrzymywania wody w przypadku braku regularnego dostarczania wody do organizmu.

Odwodnienie to stan, w którym zawartość wody oraz elektrolitów w organizmie spada poniżej wartości niezbędnej do jego prawidłowego funkcjonowania. Odwodnienie zagraża zdrowiu i życiu człowieka. Objawy bywają różne, dlatego warto znać normy spożywania wody i ich przestrzegać, aby nie narażać organizmu na destrukcję.

Ile wody należy pić?

Z informacji na stronie Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej wynika, że minimum płynów dziennie to:

• dla mężczyzn – 2,5 litra wody, czyli 10 szklanek dziennie,
• dla kobiet – 2 litry wody, czyli 8 szklanek dziennie.

Brytyjski NHS (National Health Service) zaleca z kolei picie co najmniej 6 szklanek wody dziennie.

Według zaleceń Europejskiej Agencji ds. Bezpieczeństwa i Żywności nastolatkowie w wieku 14–19 lat i dorośli powinni spożywać dziennie ok. 30 ml płynów na każdy kilogram ciała. Zapotrzebowanie wzrasta jednak wraz ze wzrostem temperatury. Latem, szczególnie w czasie upałów, zaleca się zwiększenie ilości spożywanych płynów – o 250 ml na każdy stopień powyżej 37 stopni Celsjusza. W upalne dni należy uzupełniać nie tylko samą wodę, ale także sole minerałów (głównie sód i potas). Ich niedobór również bywa szkodliwy dla organizmu, dlatego warto stosować odpowiednią suplementację i np. dodawać do wody elektrolity. Dzięki temu istnieje duża szansa, że odwodnienie organizmu nie nastąpi, a ponadto nie zostanie on pozbawiony niezbędnych mikroelementów.

Pożądany poziom przyjmowanych płynów zależy od wieku, budowy ciała, schorzeń, wykonywanych czynności i temperatury otoczenia. Ważne zatem, by obserwować niepokojące objawy i wiedzieć, kiedy zbliżamy się do niebezpiecznej granicy odwodnienia.

Jakie są objawy odwodnienia?

• Pragnienie to pierwszy sygnał, jaki organizm wysyła, gdy potrzebuje wody. Nawet niewielki jej brak może powodować nieprzyjemne konsekwencje. Uwaga! Pragnienie z wiekiem zanika, dlatego osoby starsze powinny regularnie pić wodę, nawet gdy nie odczuwają pragnienia.
• Zmiany w kolorze lub ilości oddawanego moczu – kolor moczu powinien być delikatnie żółty. Jeśli jest ciemnożółty lub pomarańczowy – pijemy za mało. Z kolei jeśli jest jasny – pijemy za dużo. Warto jednak pamiętać, że niektóre pokarmy i lekarstwa mogą wpływać na kolor i ilość moczu. Jeśli mocz zmienia swoją barwę, należy skonsultować się z lekarzem, ponieważ nie zawsze sprawcą będzie odwodnienie organizmu czy jego przepojenie.
• Zmęczenie lub senność – utrata płynów rzędu 1–3 proc. masy ciała (co uważane jest za łagodne odwodnienie) może powodować uczucie zmęczenia i senności podczas codziennych zajęć.
• Bóle głowy – utrata płynów o 1,4 proc. masy ciała powoduje bóle głowy oraz złe samopoczucie u zdrowych kobiet. Woda potrafi także zmniejszyć ból głowy w ciągu 30 minut.
• Zmiany elastyczności skóry – odwodnienie może powodować zmiany w wyglądzie i fakturze skóry. Zdrowa i dobrze nawilżona skóra będzie napięta i elastyczna.
• Rozdrażnienie – odwodnienie może mieć znaczący wpływ na funkcje mózgu. Nawet niewielkie odwodnienie może powodować podrażnienie i zaburzenia czynności mózgu.

Test na odwodnienie

Możemy w prosty sposób sprawdzić, czy nasz organizm jest dostatecznie nawodniony. Wystarczy uszczypnąć skórę z wierzchu dłoni i przytrzymać przez kilka sekund. Jeśli skóra, po wypuszczeniu z palców, szybko wraca do swojego kształtu, jesteś nawodniony. Jeśli trwa to dłużej, twojemu organizmowi przydałaby się kolejna szklanka wody.

Jak rozpoznać objawy odwodnienia u dziecka?

Objawy odwodnienia u dzieci to:

• apatia, osłabienie,
• zwolnienie reakcji na bodźce zewnętrzne,
• brak apetytu,
• nudności,
• wzdęty brzuch,
• spadek napięcia gałek ocznych,
• obniżenie napięcia mięśni szkieletowych – wiotkie ciało,
• sucha skóra i błony śluzowe w jamie ustnej,
• zmniejszenie ilości wydalanego moczu,
• brak łez,
• przyspieszona praca serca,
• spadek ciśnienia krwi,
• śpiączka.

W ocenie odwodnienia pomaga też wykonanie podstawowych badań, głównie stężeń elektrolitów oraz gazometrii.

Jakie są przyczyny odwodnienia?

Najczęstszą przyczyną odwodnienia u niemowląt i dzieci są biegunki lub wymioty występujące podczas zakażenia wirusami (rotawirusy) lub bakteriami (salmonella, gronkowce). U zdrowych niemowląt przyczyną odwodnienia latem może być niskie spożycie napojów.

Odwodnienie u osób starszych może być efektem:

• spożywania zbyt małej ilości płynów (głównie wody) w stosunku do zapotrzebowania (zmniejszenie odczuwania pragnienia);
• przyjmowania dużej ilości środków o działaniu odwadniającym, np. leki moczopędne czy napoje typu mocna kawa, mocna herbata, alkohol;
• spożywania zbyt dużej (hipernatremia) lub zbyt małej (hiponatremia) ilości soli kuchennej;
• zaburzeń takich jak biegunka, wymioty, gorączka;
• nieprawidłowego poziomu glukozy we krwi w przebiegu cukrzycy;
• przegrzania organizmu;
• szybkiej utraty masy ciała;
• stosowania diety bogatej w błonnik pokarmowy przy niewystarczającym spożyciu wody;
• stosowania diety wysokobiałkowej przy niewystarczającym spożyciu wody.

Czynniki ryzyka odwodnienia dotyczą w szczególności osób starszych, które:

• mają zaburzenia połykania w efekcie np. udaru mózgu, choroby Parkinsona, demencji;
• są otyłe;
• przekroczyły 85. rok życia;
• są długotrwale leżące;
• mają problem z biegunkami, wymiotami;
• nadmiernie się pocą;
• ograniczają picie płynów w obawie przed nietrzymaniem moczu;
• cierpią na choroby przewlekłe (np. choroby nerek).

Jak zapobiec odwodnieniu u seniorów?

Aby zapobiec odwodnieniu organizmu, bardzo ważne jest przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów w ciągu dnia.

Zgodnie z zaleceniami Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej należy:

• przyjmować płyny w formie małych porcji pitych regularnie w ciągu całego dnia (zamiast picia napojów jednorazowo w dużych ilościach);
• wypijać minimum 8 szklanek płynów dziennie;
• zwiększać ilość wypijanych płynów latem, uzupełniać również niedobory sodu i potasu;
• w okresach zwiększonego ryzyka odwodnienia zwrócić szczególną uwagę na dostępność płynów oraz ich odpowiednią ilość w diecie;
• wykluczyć napoje alkoholowe, ograniczyć mocną kawę i mocną herbatę oraz napoje o wysokiej zawartości białka, ponieważ mogą mieć działanie moczopędne;
• unikać napojów gazowanych, ponieważ pochodzący z nich dwutlenek węgla, poprzez drażnienie zakończeń nerwowych w ścianie żołądka, hamuje uczucie pragnienia;
• zachęcać osoby starsze do picia wody; niech ulubione płyny będą w łatwo dostępnym miejscu, pod ręką i na widoku, umieszczone w małych butelkach, kubkach lub pojemniczkach;
• zachęcać do popijania leków wyłącznie wodą;
• dokładnie obserwować zachowanie osób starszych, aby jak najszybciej rozpoznać wczesne objawy odwodnienia; znaki ostrzegawcze to zmęczenie, zawroty głowy, pragnienie, ciemny kolor moczu, bóle głowy, suchość w ustach/nosie, suchość skóry oraz skurcze mięśni;
• pamiętać, że pokarmy o dużej zawartości wody, takie jak świeże owoce, warzywa i niektóre produkty mleczne, mogą wspomóc organizm w dostarczeniu zalecanej dziennej ilości wody;
• pamiętać, że strach przed nietrzymaniem moczu może powodować celowe zmniejszenie ilości wypijanych płynów w ciągu dnia; w związku z tym zaleca się, aby osoby borykające się z tym problemem wypijały więcej płynów, kiedy są w domu, i zmniejszyły ich ilość bezpośrednio przed snem; dodatkowo picie małych ilości wody w ciągu dnia również może pomóc ograniczyć ten problem.

Jak zapobiegać odwodnieniu w przypadku biegunki u dorosłych?

Aby zapobiec odwodnieniu, należy podawać płyny w odpowiedniej objętości. W pierwszej fazie, przy odwodnieniu łagodnym, trzeba w ciągu 3–4 godzin podać choremu 50 ml płynu na kilogram masy ciała. Po oddaniu jednego biegunkowego stolca trzeba uzupełnić płyny w objętości 5–10 ml na kg masy ciała. Zazwyczaj osobie dorosłej podajemy 350–700 ml płynu po każdym luźnym stolcu. Osobom z wymiotami należy podać dodatkowo 2–5 ml płynu na kg masy ciała, zazwyczaj ok. 140–350 ml płynów po każdym epizodzie wymiotów.

Pojawienie się pragnienia w trakcie ostrej biegunki zwykle wskazuje na niedobór co najmniej 1000 ml płynów. Płyny najlepiej podawać drogą doustną.

W aptekach bez recepty dostępne są doustne płyny nawadniające, które zawierają glukozę i podstawowe elektrolity – sód, potas, chlor i jony wodorowęglanowe. Sprzedawane są w postaci proszku do rozpuszczenia w wodzie. Nie powinno się podawać chorym soków owocowych, soków warzywnych, napojów gazowanych oraz mleka, ponieważ mogą one nasilać biegunkę.

Jeśli płyny nawadniające nie są dostępne, można zamiast nich używać lekko posolonej wody, herbaty lub marchwianki. Najlepiej tolerowane są płyny chłodne. Płyny należy podawać często, w małych porcjach.

Jak zapobiegać odwodnieniu u dzieci?

Niemowlę, które cierpi na biegunkę, a jest karmione naturalnie, należy dostawiać do piersi, aby zapobiec odwodnieniu.

Dzieciom starszym oraz karmionym mlekiem modyfikowanym należy podawać przegotowaną wodę lub lekko osłodzoną herbatę w małych ilościach (po łyżeczce), ale często – co 5 minut. Dziecko wymiotujące powinno być często nawadniane preparatami doustnymi. W przypadku odwodnienia stopnia lekkiego i umiarkowanego podaje się preparaty nawadniające.

Uwaga! W przypadku przedłużającej się biegunki, trwającej dłużej niż jeden dzień, należy koniecznie skonsultować się z lekarzem.