Wprowadzenie szczepień ochronnych miało znaczący wpływ na drastyczne zmniejszenie liczby zachorowań na odrę w Europie. Niemniej jednak, mimo że znaczna część populacji przyjęła szczepienia, odra wciąż wywołuje częste epidemie. Na skalę globalną, odra wciąż pozostaje główną przyczyną śmierci dzieci, a około 160 000 z nich traci życie co roku z powodu powikłań związanych z tą chorobą.
Jak można zarazić się odrą?
Odra rozprzestrzenia się poprzez małe kropelki. Mogą one być wdychane lub bezpośredni kontakt z wydzieliną z nosa, gardła lub moczem zakażonej osoby. Wirus jest wydalany przez zakażoną osobę już 1-3 dni przed wystąpieniem gorączki i kaszlu.
W Polsce, głównym źródłem infekcji są przypadki przynoszone z innych krajów. Od kilku lat obserwuje się sporadyczne wystąpienia ognisk zachorowań na odrę w Polsce. Dotyczy to zwłaszcza grup osób, które nie przyjęły szczepienia. W takich sytuacjach podejmowane są działania mające na celu zaszczepienie osób, które nie przyjęły szczepionki przeciw odrze i miały kontakt z chorym lub podejrzanym o zachorowanie.
Osoby narażone na większe ryzyko zachorowania na odrę to niemowlęta, jednostki, które nie wytworzyły odporności po podaniu szczepionki oraz osoby, które ze względów medycznych, religijnych lub innych nie zostały zaszczepione.
Przebieg odry
Odra to choroba, która posiada trzy różne fazy:
- Faza pierwsza – prodromalna – wirus rozprzestrzenia się po całym organizmie, co objawia się silnym kaszlem, gorączką, a czasem biegunką, wymiotami lub zapaleniem spojówek. W tej fazie choroby wirus jest bardzo zakaźny.
- Faza druga – objawowa, która występuje około 11 dni po kontakcie z wirusem. Pojawia się wówczas charakterystyczna wysypka na skórze w postaci plam i grudek.
- Faza trzecia – zdrowienia – organizm zaczyna regenerować naskórek, a komórki zakażone wirusem są eliminowane przez limfocyty T. Nowe limfocyty są następnie rekrutowane, przywracając ogólną liczbę limfocytów do normalnego poziomu.
W przypadku odry u dzieci lub u pacjentów z osłabionym układem odpornościowym, na przykład przy zakażeniu wirusem HIV, mechanizm ten może być zaburzony. W takim przypadku nie występuje wysypka, a istnieje większe ryzyko poważnych powikłań układu nerwowego i oddechowego, które czasem mogą prowadzić do śmierci. Statystycznie, 1 na 1000 zakażonych dzieci może rozwinąć śmiertelną chorobę układu nerwowego po kilku latach.
Warto również zaznaczyć, że wirus pozostaje aktywny w zakażonych tkankach przez kilka miesięcy. Replikacja wirusa w tkance limfatycznej może wpływać na zmiany w składzie i funkcji komórek krwi, prowadząc do śmierci niektórych populacji komórek i ekspansji innych. To może sprawić, że przez miesiące lub lata po okresie rekonwalescencji pacjent będzie bardziej podatny na inne choroby zakaźne.
Ciąża jest również czynnikiem predysponującym do bardziej niekorzystnego przebiegu choroby. Statystyki wskazują, że od 10% do 40% zakażonych kobiet w ciąży rozwija zapalenie płuc, a śmiertelność w tej grupie wynosi od 3% do 15%, co jest co najmniej dwukrotnie wyższe niż u pacjentek niebędących w ciąży, zwłaszcza przy współistniejących chorobach, takich jak HIV. Dodatkowo, obecność wirusa w organizmie matki w ciągu 10 dni przed porodem może prowadzić do odry wrodzonej u noworodka. Dlatego zagraniczne wytyczne zalecają podawanie ludzkiej normalnej immunoglobuliny kobietom w ciąży, które miały kontakt z odrą, aby zapobiec zakażeniu dziecka.
Rozpoznanie odry
Lekarz może podejrzewać obecność odrę u pacjenta na podstawie jego historii choroby oraz wyników badania fizycznego. Aby potwierdzić to rozpoznanie, konieczne są specjalne badania laboratoryjne. Jeśli istnieje podejrzenie, że pacjent zakaził się odrą, lekarz jest zobowiązany do zgłoszenia tego przypadku do lokalnej jednostki sanitarno-epidemiologicznej (SANEPIDU) i zlecenia badań krwi w celu wykrycia obecności wirusa oraz zamrożenia próbek moczu do dalszych badań wirusologicznych.
Jeśli osoba miała kontakt z kimś, kto ma potwierdzone laboratoryjnie zakażenie odrą, lekarz może ustalić rozpoznanie na podstawie charakterystycznych objawów tej choroby.
Odra – objawy początkowe
Odra rozpoczyna się od kilkudniowego okresy, w którym pojawiają się ogólne, niespecyficzne objawy, takie jak:
- złe samopoczucie,
- kaszel,
- katar,
- zapalenie spojówek z łzawieniem,
- gorączka, która może sięgać nawet temperatury ponad 40 stopni Celsjusza.
W tym stadium odra często mylnie postrzegana jest jako przeziębienie lub grypa.
U około 80% chorych, 2-3 dni przed wystąpieniem charakterystycznej wysypki, na czerwonej błonie śluzowej policzków pojawiają się małe białe plamki zwane plamkami Koplika, które znikają po wystąpieniu wysypki.
Odra – wysypka i dalsze objawy
Następnie, w kolejnym stadium choroby pojawia się rumieniowa, nieswędząca, plamista wysypka, która nie tworzy pęcherzyków. Wysypka odry zaczyna się na linii włosów i za uszami, rozprzestrzeniając się w dół po tułowiu i kończynach, włączając dłonie i stopy. Często wykwity skórne łączą się ze sobą.
Gorączka zwykle ustępuje po 4-5 dniach od pojawienia się wysypki, a wysypka stopniowo zanika w takiej samej kolejności, w jakiej się pojawiła. Po zniknięciu wysypki mogą pozostać przebarwienia skórne, a także może wystąpić złuszczanie naskórka.
Inne objawy odry obserwowane w przebiegu choroby:
- powiększenie węzłów chłonnych,
- powiększona śledziona,
- biegunka i wymioty.
Jeśli gorączka utrzymuje się przez dłuższy czas, może to wskazywać na powikłania. Choroba zazwyczaj trwa około 10 dni.
Warto zaznaczyć, że u dorosłych odra może przebiegać znacznie poważniej niż u dzieci, charakteryzując się wyższą gorączką i bardziej nasiloną wysypką.
Jak odróżnić odrę od ospy wietrznej?
Odra i ospa wietrzna to dwie różne choroby, które mają swoje własne charakterystyczne cechy. Odra przebiega dłużej niż ospa wietrzna i zaczyna się od pewnych wczesnych objawów ostrzegawczych. W przypadku ospy wietrznej często pojawia się gorączka wraz z wysypką. Jednak nawet same zmiany skórne w tych dwóch chorobach są znacznie od siebie różne.
W ospie wietrznej pierwsze zmiany skórne to czerwone, małe plamki, które w ciągu kilku godzin przekształcają się w pęcherzyki wypełnione przezroczystym płynem. Po kilku dniach te pęcherzyki tworzą strupki, które w końcu odpadają. W przypadku odry można zauważyć zmiany skórne na każdym z tych etapów.
Jedną z charakterystycznych cech zmian skórnych jest to, że nie powoduje ona swędzenia, w przeciwieństwie do wysypki przy ospie wietrznej.
Powikłania po zachorowaniu na odrę
Powikłania odry mogą występować w różnych częściach ciała, takich jak:
- układ oddechowy,
- centralny układ nerwowy,
- przewód pokarmowy.
U dzieci najczęstszym problemem jest zapalenie ucha środkowego. U dorosłych często dochodzi do zapalenia płuc, które wymaga hospitalizacji. W zakresie przewodu pokarmowego mogą wystąpić:
- biegunki,
- zapalenie wątroby,
- zapalenie wyrostka robaczkowego,
- zapalenie jelita krętego,
- zapalenie okrężnicy,
- zapalenie węzłów chłonnych krezki.
Najbardziej niebezpieczne są powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie mózgu i/lub opon mózgowo-rdzeniowych. Ryzyko tych powikłań rośnie wraz z wiekiem, szczególnie po przekroczeniu 10 roku życia, gdzie jest 2-3 razy większe. Dodatkowo, odległym skutkiem odry może być podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE). Jego objawy pojawiają się po kilku lub kilkunastu latach od zakażenia i jest to bardzo poważna komplikacja.
Leczenie odry
Leczenie odry opiera się na łagodzeniu jej objawów, ponieważ nie istnieje jedno skuteczne lekarstwo na tę chorobę. Najważniejsze jest zapewnienie choremu odpowiedniej ilości płynów i wystarczającego odpoczynku. Jeśli wystąpi gorączka, można podać lek przeciwgorączkowy, na przykład ibuprofen lub paracetamol.
Trzeba unikać preparatów zawierających aspirynę, ponieważ może to zwiększyć ryzyko zespołu Reye’a w przypadku chorób wirusowych. Dodatkowo ważne jest częste wietrzenie pomieszczenia, w którym przebywa chory na co dzień i utrzymanie odpowiedniej wilgotności powietrza, aby uniknąć dodatkowego podrażniania błon śluzowych.
Profilaktyka odry
W sytuacji, gdy ktoś w najbliższym otoczeniu zachoruje na odrę, istnieje kilka ważnych kroków profilaktycznych, które można podjąć. Przede wszystkim, chore dziecko nie powinna uczęszczać do przedszkola, szkoły lub żłobka, a dorosła osoba nie powinna chodzić do pracy. Dodatkowo, wszyscy, którzy mieli kontakt z chorym, powinni zachować szczególną dbałość o higienę osobistą.
Aby zminimalizować ryzyko zakażenia osób opiekujących się chorym, można zastosować maseczki ochronne oraz rękawiczki lateksowe. Warto jednak zauważyć, że jeśli opiekun nie przyjął szczepienia przeciwko odrze i nie przeszedł tej choroby, istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że również się zarazi.
Odra – szczepienia ochronne
Szczepienia ochronne przeciw odrze są kluczowym elementem zapobiegania tej chorobie. Obecnie dostępna jest szczepionka MMR, która zawiera osłabione, niegroźne wirusy odry, świnki i różyczki. Zaleca się przyjęcie dwóch dawek szczepienia, zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia:
- pierwsza między 12 a 15 miesiącem życia,
- druga między 4 a 6 rokiem życia.
Po ukończeniu pełnego cyklu szczepienia przeciw odrze, skuteczność jest bardzo wysoka, wynosi około 97-98%. Jednak istnieją sytuacje, w których szczepienie jest niewskazane, takie jak:
- ciąża,
- poważne problemy z układem odpornościowym,
- leczenie immunosupresyjne,
- reakcje alergiczne na neomycynę lub po pierwszym szczepieniu.
Osoby z małopłytkowością lub historią napadów padaczkowych, zarówno w swoim osobistym, jak i rodzinnym wywiadzie, powinny szczególnie uważać i skonsultować się z lekarzem przed szczepieniem.
