Odra u dzieci – objawy, przebieg, leczenie i jak rozpoznać chorobę?

Czym jest odra u dzieci?

Odra to ostra, ogólnoustrojowa infekcja wirusowa należąca do klasycznych chorób wieku dziecięcego. Wirus odry zakaża przede wszystkim nabłonek dróg oddechowych i komórki układu odpornościowego (w tym limfocyty T i B), następnie rozprzestrzenia się drogą krwionośną do całego organizmu, wywołując objawy ogólnoustrojowe – w tym charakterystyczną wysypkę i zmiany na błonie śluzowej jamy ustnej. W cięższych przypadkach zakażenie może obejmować również układ nerwowy.

Co wywołuje odrę i jak dochodzi do zakażenia?

Czynnikiem etiologicznym jest paramyksowirus z rodzaju Morbillivirus. Wirus odry przenosi się drogą kropelkową oraz przez aerozole. Jego cząstki utrzymują się w powietrzu nawet do dwóch godzin po wyjściu chorego z pomieszczenia.

Sprawia to, że odra jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób u człowieka. Podstawowa liczba reprodukcyjna (R0, czyli średnia liczba osób, które zarazi jeden chory w populacji bez odporności) wynosi 12-18, a po kontakcie z osobą chorą zachoruje około 90% osób nieuodpornionych. Okres wylęgania trwa 10-14 dni. Szczególnie narażone są małe dzieci, niemowlęta, osoby nieszczepione i pacjenci z niedoborami odporności.

Pierwsze objawy odry

Choroba zaczyna się od fazy nieżytowej, łatwej do pomylenia ze zwykłą infekcją górnych dróg oddechowych. Pojawia się:

• wysoka gorączka (często powyżej 39°C);
• męczący, suchy kaszel;
• obfity katar;
• zapalenie spojówek ze światłowstrętem i łzawieniem;
• osłabienie, brak apetytu i złe samopoczucie.

Plamki Koplika i wysypka – charakterystyczne objawy odry

Objawem, który występuje praktycznie tylko w odrze, są plamki Koplika – drobne, białawe wykwity z czerwoną obwódką na błonie śluzowej policzków, najczęściej naprzeciw zębów trzonowych. Pojawiają się 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki i są ważnym wczesnym sygnałem diagnostycznym.

Charakterystyczna wysypka plamisto-grudkowa pojawia się w 3.-5. dniu choroby. Zaczyna się za uszami i na granicy włosów na czole, następnie schodzi na twarz, szyję, tułów i kończyny, obejmując dłonie i stopy. Początkowo jest drobnoplamista, potem zlewa się w większe ogniska i blednie w tej samej kolejności, w jakiej się pojawiła, pozostawiając brunatne przebarwienia.

Jak przebiega odra u dzieci?

W przebiegu choroby wyróżnia się trzy fazy:

1. nieżytowa – trwa 2-4 dni i przypomina infekcję dróg oddechowych;
2. wysypkowa – zaczyna się ponownym wzrostem gorączki i pojawieniem wysypki utrzymującej się 5-6 dni; u większości dzieci stan ogólny jest wtedy najcięższy;
3. zdrowienia – stopniowe ustępowanie wysypki i powrót sił, choć osłabienie i zaburzenia odporności mogą utrzymywać się jeszcze wiele tygodni po przechorowaniu odry.

Jak długo dziecko zaraża?

Okres zakaźności rozpoczyna się ok. 4 dni przed wystąpieniem wysypki i utrzymuje do 4 dni po jej pojawieniu się. Najbardziej zaraźliwa jest faza nieżytowa, kiedy choroba przypomina przeziębienie, a rozpoznanie bywa opóźnione. Dlatego istotna jest izolacja chorego dziecka, a w cięższych przypadkach – izolacja powietrzno-kropelkowa w szpitalu.

Szczególnie ważne jest ograniczenie kontaktu z osobami nieszczepionymi, niemowlętami, kobietami w ciąży i osobami z obniżoną odpornością.

Jak wygląda diagnostyka?

Rozpoznanie opiera się na połączeniu wywiadu lekarskiego, badania pediatrycznego i diagnostyki laboratoryjnej. Istotne są informacje o kontakcie z osobą chorą, statusie szczepień i podróżach do regionów z aktywną transmisją wirusa.

Każde podejrzenie odry podlega obowiązkowemu zgłoszeniu do stacji sanitarno-epidemiologicznej i wymaga potwierdzenia laboratoryjnego. Standardem są badania serologiczne – wykrycie swoistych przeciwciał IgM, a w wybranych sytuacjach również oznaczenie IgG. Wykonuje się także test wykrywający materiał genetyczny wirusa (RT-PCR) z wymazu z gardła lub moczu, szczególnie czuły w pierwszych dniach od wystąpienia wysypki.

Leczenie odry u dzieci

Nie istnieje swoiste leczenie przyczynowe – stosuje się leczenie objawowe. Obejmuje ono leki przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen), nawadnianie, odpoczynek, lekkostrawną dietę oraz pielęgnację błon śluzowych i skóry. Antybiotyki stosuje się wyłącznie w przypadku nadkażeń bakteryjnych. WHO zaleca podanie witaminy A dzieciom z ciężkim przebiegiem odry wymagającym hospitalizacji oraz w populacjach o zwiększonym ryzyku niedoboru. Postępowanie to zmniejsza śmiertelność z powodu odry w grupach ryzyka.

Możliwe powikłania odry

Odra jest szczególnie niebezpieczna ze względu na ryzyko powikłań, które mogą wystąpić nawet u wcześniej zdrowych dzieci. Najczęściej obserwuje się:

• zapalenie ucha środkowego,
• zapalenie płuc (najczęstszą przyczynę zgonu z powodu odry),
• biegunkę z odwodnieniem,
• zapalenie krtani.

Do groźnych (rzadkich) powikłań neurologicznych należy zapalenie mózgu. U części dzieci w fazie wysypkowej mogą również wystąpić drgawki gorączkowe związane z bardzo wysoką temperaturą.

Odległym powikłaniem odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) – rzadka, postępująca i niemal zawsze śmiertelna choroba ośrodkowego układu nerwowego, ujawniająca się średnio 7-10 lat po przechorowaniu odry. Ryzyko jest najwyższe u dzieci, które przebyły odrę przed 2. rokiem życia – a więc w wieku, w którym schemat szczepienia MMR nie jest jeszcze zakończony. Dlatego tak istotna jest odporność zbiorowiskowa w ich otoczeniu.

Szczepienia przeciw odrze – jak chronić dziecko?

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepionka MMR – skojarzony preparat przeciwko odrze, śwince i różyczce. W Polsce szczepienie jest obowiązkowe i bezpłatne w ramach Programu Szczepień Ochronnych (nazywanego „kalendarzem szczepień”). Pierwszą dawkę podaje się między 13. a 15. miesiącem życia, a drugą w 6. roku życia.

Dwie dawki zapewniają trwałą odporność u około 97% zaszczepionych. Wysoki poziom wyszczepialności (≥95%) zapewnia odporność zbiorowiskową. Chroni ona również tych, którzy nie mogą być zaszczepieni. Spadek wyszczepialności przeciw odrze w okresie pandemii COVID-19 doprowadził do ponownego wzrostu zachorowań w Europie, dlatego utrzymanie szczepień obowiązkowych pozostaje priorytetem zdrowia publicznego.

Odra a inne choroby z wysypką – jak odróżnić?

Wysypka u dziecka może mieć wiele przyczyn. Najczęstsze choroby wymagające różnicowania z odrą to:

• różyczka przebiega łagodniej, bez wyraźnej fazy nieżytowej, z powiększeniem węzłów chłonnych zausznych i potylicznych;
• szkarlatyna zaczyna się od bólu gardła, daje drobnoplamistą wysypkę „papieru ściernego” z malinowym językiem, bez kaszlu i kataru;
• trzydniówka dotyczy najmłodszych dzieci – wysypka pojawia się dopiero po nagłym ustąpieniu kilkudniowej gorączki;
• ospa wietrzna daje wysypkę pęcherzykową w różnych etapach rozwoju.

Mononukleoza zakaźna oraz choroba dłoni, stóp i jamy ustnej (zwykle wywołana wirusami Coxsackie) również mogą imitować odrę, jednak ta druga daje typowo wysypkę pęcherzykową ograniczoną do dłoni, stóp i błony śluzowej jamy ustnej, bez plamek Koplika i bez zstępującego przebiegu charakterystycznego dla odry.