Szkarlatyna u dzieci – objawy, leczenie i jak rozpoznać płonicę?

Czym jest szkarlatyna?

Szkarlatyna to ostra zakaźna choroba bakteryjna, która dotyka głównie dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Wbrew obiegowej opinii nie jest to wyłącznie choroba dermatologiczna, lecz uogólniona infekcja bakteryjna, ściśle powiązana z anginą. Płonica stanowi specyficzną postać zakażenia, w której oprócz zapalenia migdałków rozwija się reakcja ogólnoustrojowa.

Co wywołuje szkarlatynę?

Bezpośrednim czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój płonicy jest paciorkowiec ropotwórczy (Streptococcus pyogenes), zaliczany do grupy paciorkowców typu A. Bakterie wywołujące szkarlatynę posiadają zdolność do kolonizacji ludzkiej błony śluzowej oraz skóry. W przypadku szkarlatyny, za powstanie charakterystycznego odczynu zapalnego i osutki odpowiadają toksyny erytrogenne, uwalniane przez patogen do krwiobiegu.

Jak dochodzi do zakażenia?

Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z wydzieliną z gardła chorego, kichanie, kaszel. Źródłem infekcji mogą być także bakteria znajdujące się na przedmiotach. Warto podkreślić, że paciorkowiec grupy A charakteryzuje się bardzo wysoką zakaźnością, zwłaszcza u dzieci między 3-15 rokiem życia. Aby zapobiec zarażeniu, należy unikać kontaktu z osobą chorą.

Pierwsze objawy płonicy u dzieci

Choroba rozpoczyna się zazwyczaj nagle, a pierwszym objawem szkarlatyny jest wystąpienie gorączki, przekraczającej często 39-40°C. Dziecko czuje ogólne osłabienie organizmu, silne dreszcze, bóle głowy oraz silny ból gardła.

W przebiegu choroby (w niektórych przypadkach, zwłaszcza u młodszych dzieci), pojawiają się inne objawy, głównie ze strony układu pokarmowego, takie jak:

• ostry, kurczowy ból brzucha,
• nasilone nudności oraz wymioty,
• brak apetytu połączony z apatią.

Rodzic powinien niezwłocznie skonsultować się z pediatrą, jeśli u dziecka występuje wysoka gorączka połączona z bolesnością węzłów chłonnych i brakiem kaszlu.

Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają sytuacje, gdy pojawiają się trudności w połykaniu płynów, duszność lub objawy odwodnienia.

Jak wygląda wysypka przy szkarlatynie i gdzie się pojawia?

Charakterystyczne zmiany skórne pojawiają się zazwyczaj w drugiej dobie choroby. Na ciele pacjenta rozwija się wysypka drobnoplamista, którą tworzą bardzo gęsto rozsiane, jasnoczerwone wykwity wielkości łebka od szpilki. Efektem jest szorstka skóra, która w dotyku przypomina papier ścierny.

Osutka lokalizuje się w ściśle określonych obszarach ciała, wykazując typowe cechy:

• rozpoczyna się na tułowiu, klatce piersiowej i w pachwinach, po czym szybko rozprzestrzenia się na kończyny;
• w naturalnych zgięciach skóry, pod pachami i w łokciach tworzy ciemnoczerwone linie naczyniowe, określane jako objaw Pastii;
• całkowicie omija dłonie i stopy, a na twarzy pozostawia wolny, blady obszar wokół ust, czyli tak zwany trójkąt Fiłatowa.

Po ustąpieniu fazy ostrej, zazwyczaj po 7-10 dniach, rozpoczyna się charakterystyczne złuszczanie skóry. Proces ten ma charakter otrębiasty na twarzy oraz tułowiu, natomiast na dłoniach i podeszwach stóp naskórek schodzi dużymi, suchymi płatami. Trwa to nawet przez kilka tygodni i wymaga odpowiedniej pielęgnacji i nawilżania.

Malinowy język i inne charakterystyczne objawy szkarlatyny

Jednym z najbardziej specyficznych objawów szkarlatyny są zmiany zachodzące na błonie śluzowej jamy ustnej. Na samym początku infekcji na powierzchni narządu mowy pojawia się gruby, obfity biały nalot na języku. Spod tej jasnej warstwy zaczynają jednak wyraźnie wystawać obrzęknięte, czerwone brodawki smakowe.

Około trzeciej lub czwartej doby choroby biały nalot ulega złuszczeniu, a jego miejsce zajmuje tzw. malinowy język. Narząd staje się intensywnie czerwony, lśniący, z mocno uwypuklonymi brodawkami, co wyglądem przypomina owoc maliny. Stan ten utrzymuje się przez kilka dni i jest bardzo charakterystycznym objawem szkarlatyny.

W przebiegu szkarlatyny równolegle stwierdza się silne zmiany zapalne obejmujące migdałki podniebienne oraz łuki podniebienne. Cała błona śluzowa jest mocno rozogniona, a na migdałkach mogą pojawić się białawe lub żółtawe naloty włóknikowe. Towarzyszy temu bolesne powiększenie węzłów chłonnych szyjnych przednich.

Jak wygląda diagnostyka szkarlatyny u dzieci?

Podstawą rozpoznania szkarlatyny jest wywiad lekarski połączony z dokładnym badaniem pediatrycznym. Lekarz ocenia stan gardła, obecność gorączki, powiększone węzły chłonne oraz typ wysypki.

Aby potwierdzić, że przyczyną dolegliwości są bakterie Streptococcus pyogenes, wykonuje się celowane badania mikrobiologiczne:

• szybki test antygenowy Strep A (RADT), który pozwala na wykrycie antygenu paciorkowca z wymazu z gardła w ciągu zaledwie kilkunastu minut;
• klasyczny wymaz z gardła z posiewem bakteriologicznym, stanowiący złoty standard, zalecany zwłaszcza u dzieci przy ujemnym wyniku testu Strep A, jeśli objawy kliniczne są niejednoznaczne;
• ogólne badania laboratoryjne krwi, w których stwierdza się leukocytozę z wyraźną neutrofilią oraz podwyższone parametry zapalne.

Niezbędnym elementem procesu diagnostycznego jest diagnostyka różnicowa, mająca na celu wykluczenie innych jednostek chorobowych o podobnym przebiegu. Lekarz musi odróżnić płonicę od licznych infekcji wirusowych oraz odczynów alergicznych.

Jak przebiega leczenie szkarlatyny u dzieci?

Podstawowym i jedynym skutecznym sposobem leczenia przyczynowego płonicy jest antybiotykoterapia. Ponieważ chorobę wywołują bakterie, samodzielne podawanie preparatów bez konsultacji medycznej jest bezwzględnie przeciwwskazane.

Lekiem z wyboru, na który paciorkowce grupy A zachowują stuprocentową wrażliwość, jest penicylina.

Jasno określone wytyczne obejmują również kompleksowe leczenie objawowe, które ma na celu poprawę komfortu pacjenta. Podaje się leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, dba o właściwe nawadnianie chłodnymi płynami oraz zaleca bezwzględny odpoczynek w łóżku w fazie ostrej.

Jak długo dziecko zaraża?

Szybkość eliminacji zakaźności u pacjenta jest bezpośrednio powiązana z momentem wdrożenia właściwego antybiotyku. Pacjent, który nie otrzymał leczenia celowanego, może stanowić aktywne źródło zakażenia drogą kropelkową przez okres nawet 2-3 tygodni.

Sytuacja zmienia się diametralnie po rozpoczęciu właściwej terapii. Dziecko przestaje być zakaźne dla otoczenia już po 12-24 godzinach od przyjęcia pierwszej dany skutecznego antybiotyku. Zgodnie z wytycznymi American Academy of Pediatrics powrót do przedszkola lub szkoły jest możliwy po upływie doby od rozpoczęcia antybiotykoterapii, pod warunkiem, że dziecko nie gorączkuje i czuje się dobrze.

Mimo szybkiej utraty zakaźności, lekarze zalecają wydłużenie izolacji domowej do 7-10 dni. Organizm dziecka po przejściu ostrej infekcji i w trakcie intensywnej kuracji jest osłabiony, a jego układ odpornościowy wymaga czasu na pełną regenerację, co chroni przed szybkim nadkażeniem innymi drobnoustrojami.

Jakie mogą być powikłania nieleczonej szkarlatyny u dziecka?

Nierozpoznana lub niewłaściwie leczona szkarlatyna u dzieci stwarza ogromne zagrożenie dla zdrowia, a w skrajnych przypadkach wiąże się z wysoką śmiertelnością. Powikłania szkarlatyny dzielimy na wczesne (powikłania ropne), wynikające z bezpośredniego szerzenia się bakterii, oraz późne (immunologiczne).

Do powikłań szkarlatyny o charakterze ropnym zaliczamy:

• bolesny ropień okołomigdałkowy lub zagardłowy, utrudniający drożność dróg oddechowych;
• ostre zapalenie ucha środkowego mogące prowadzić do przejściowego ubytku słuchu;
• ropne zapalenie zatok przynosowych oraz ropne zapalenie węzłów chłonnych szyjnych.

Znacznie bardziej podstępne są groźne powikłania szkarlatyny o podłożu autoimmunologicznym, będące efektem nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego na przebyte zakażenie. Należą do nich:

• gorączka reumatyczna, która u blisko sześćdziesięciu procent pacjentów rozwija się w zapalenie mięśnia sercowego;
• ostre kłębuszkowe zapalenie nerek;
• zapalenie płuc;
• zapalenie stawów;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• paciorkowcowy zespół wstrząsu toksycznego (STSS), przebiegający z nagłym spadkiem ciśnienia i niewydolnością wielonarządową.

Szkarlatyna a inne choroby z wysypką – jak je odróżnić?

Płonica bywa mylona nie tylko z infekcjami wirusowymi, ale również z odczynami polekowymi czy silną alergią. Poniższa tabela przedstawia zestawienie najważniejszych różnic.

Cecha różnicująca	Szkarlatyna (płonica)	Ospa wietrzna	Różyczka
Rodzaj wysypki	Drobnoplamista, szorstka jak papier ścierny	Polimorficzna: plamki, pęcherzyki, strupki	Drobnoplamista, płaska, jasnoróżowa
Główna lokalizacja	Tułów, pachwiny, zgięcia stawów; brak wokół ust	Całe ciało, owłosiona skóra głowy, błony śluzowe	Zaczyna się na twarzy, szybko schodzi na tułów
Objawy w jamie ustnej	Silna angina, malinowy język, białe naloty	Pęcherzyki i bolesne nadżerki na śluzówkach	Brak specyficznych zmian, lekkie zaczerwienienie
Gorączka i stan ogólny	Nagła, bardzo wysoka gorączka; ból brzucha	Umiarkowana gorączka, wybitnie silny świąd	Niska gorączka, powiększone węzły potyliczne

Lekarz badający pacjenta musi również wziąć pod uwagę inne choroby, takie jak odra, w której wysypka jest gruboplamista, zlewna, a pacjent cierpi na silny światłowstręt i suchy, męczący kaszel.

Różnicowanie powinno obejmować także takie jednostki jak trzydniówka (rumień nagły, gdzie charakterystyczna wysypka pojawia się dopiero po nagłym spadku temperatury ciała) oraz mononukleoza zakaźna, w której podanie ampicyliny lub amoksycyliny wywołuje silną, swędzącą osutkę odropodobną.

5 najważniejszych faktów o szkarlatynie do zapamiętania

1. Szkarlatyna, znana również jako płonica, to ostra bakteryjna choroba zakaźna wywoływana przez paciorkowca grupy A (Streptococcus pyogenes), która rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową.
2. Infekcja ta dotyczy najczęściej dzieci w wieku od 3 do 15 lat.
3. Do jej charakterystycznych objawów należą wysoka gorączka, bolesne zapalenie gardła, szorstka w dotyku wysypka drobnoplamista oraz język, który po zejściu białego nalotu staje się intensywnie czerwony (tzw. malinowy język).
4. Leczenie szkarlatyny polega na podawaniu antybiotyku z grupy penicylin przez 10 dni, dzięki któremu dziecko przestaje zarażać innych już po 12–24 godzinach od przyjęcia pierwszej dawki.
5. Szybkie rozpoczęcie kuracji jest niezbędne, aby zapobiec groźnym powikłaniom choroby.