Salmonella: objawy, leczenie, zakaźność i profilaktyka 

Co to jest salmonella?  

Pod nazwą salmonella kryje się grupa Gram-ujemnych bakterii z rodzaju Salmonella, które należą do najczęstszych przyczyn bakteryjnych zatruć pokarmowych na świecie. Chorobę wywoływaną przez te drobnoustroje określa się w języku medycznym mianem salmonellozy. W praktyce klinicznej i epidemiologicznej termin salmonella niemal zawsze odnosi się do nie-tyfusowych pałeczek Salmonella, odpowiedzialnych za typowe zakażenia przewodu pokarmowego. Bakterie te są szeroko rozpowszechnione w środowisku i naturalnie bytują w przewodzie pokarmowym zwierząt – przede wszystkim drobiu, ale także m.in. gadów, bydła i trzody chlewnej. W trakcie uboju, przetwarzania lub przygotowywania żywności mogą przedostawać się na mięso, jaja lub inne produkty spożywcze. 

Salmonella – od czego można zachorować? 

Do zakażenia salmonellą dochodzi najczęściej drogą pokarmową, poprzez spożycie żywności lub wody skażonej bakteriami. Źródłem drobnoustrojów są przede wszystkim zwierzęta, u których Salmonella może bytować w przewodzie pokarmowym bez wywoływania objawów chorobowych. W efekcie bakterie mogą przedostawać się do żywności na różnych etapach – od produkcji, przez przetwarzanie, aż po przygotowanie posiłków w warunkach domowych. Zakażenia najczęściej wiąże się z: 

• surowym lub niedogotowanym mięsem, zwłaszcza drobiowym;
• jajami i potrawami z surowych jaj (np. domowy majonez, kremy, tiramisu);
• mlekiem niepasteryzowanym i produktami z niego wytwarzanymi;
• żywnością przygotowywaną bez zachowania zasad higieny;
• rzadziej – skażoną wodą. 

Istotną rolę odgrywa tzw. skażenie krzyżowe, gdy bakterie przenoszą się z surowych produktów (np. mięsa) na gotowe do spożycia potrawy za pośrednictwem rąk, noży, desek do krojenia lub blatów kuchennych. 

Znacznie rzadziej, do zakażenia może dojść także bezpośrednio po kontakcie ze zwierzętami będącymi nosicielami pałeczki Salmonella. Dotyczy to szczególnie gadów (np. żółwi, jaszczurek, węży), ptaków i młodych zwierząt hodowlanych. Zakażenie następuje wówczas drogą fekalno-oralną, poprzez brak odpowiedniej higieny rąk po kontakcie ze zwierzęciem lub jego otoczeniem. 

Objawy salmonelli – po jakim czasie się pojawiają i jak przebiega zakażenie? 

Objawy salmonellozy wynikają z zakażenia przewodu pokarmowego i reakcji zapalnej organizmu na obecność bakterii. Obraz kliniczny bywa zróżnicowany – od łagodnych dolegliwości jelitowych po ciężką biegunkę prowadzącą do odwodnienia, a w części przypadków do zakażenia inwazyjnego. 

Okres wylęgania (inkubacji) salmonellozy wynosi zazwyczaj od 6 do 72 godzin od spożycia skażonej żywności lub wody. Najczęściej pierwsze objawy występują w ciągu 12-36 godzin. Na czas pojawienia się objawów wpływa m.in. ilość bakterii, które dostały się do organizmu, wiek chorego, jego odporność, a także obecność chorób przewlekłych. Typowe objawy salmonellozy to: 

• biegunka (wodnista, czasem z domieszką śluzu lub krwi);
• bóle brzucha, często o charakterze skurczowym;
• gorączka;
• nudności i wymioty;
• osłabienie, bóle głowy, uczucie rozbicia. 

U większości chorych objawy mają charakter samoograniczający się, jednak ich nasilenie może być duże, zwłaszcza w pierwszych dniach choroby. 

Ile trwa salmonella? 

Ostra faza salmonellozy trwa zwykle od 2 do 7 dni. Biegunka i bóle brzucha ustępują stopniowo, choć uczucie osłabienia może utrzymywać się dłużej, nawet przez kilkanaście dni. U części osób bakterie mogą być jeszcze przez pewien czas wydalane z kałem mimo ustąpienia objawów. 

Cięższy lub powikłany przebieg salmonellozy częściej dotyczy: 

• niemowląt i małych dzieci, 
• osób w podeszłym wieku, 
• kobiet w ciąży, 
• pacjentów z obniżoną odpornością, 
• osób z chorobami przewlekłymi. 

W tych grupach istnieje większe ryzyko odwodnienia oraz (rzadziej) zakażenia inwazyjnego, w którym bakterie przedostają się poza przewód pokarmowy. 

Salmonella u dzieci – przebieg, objawy i sygnały alarmowe 

U dzieci salmonelloza może mieć bardziej gwałtowny przebieg niż u dorosłych, nawet jeśli początkowe objawy wydają się łagodne. Wynika to z niedojrzałych mechanizmów obronnych oraz mniejszej rezerwy płynowej, przez co do odwodnienia dochodzi szybciej i przy mniejszej liczbie biegunek czy wymiotów.  

Poza typowymi objawami ze strony przewodu pokarmowego, u dzieci częściej obserwuje się: 

• wysoką gorączkę, czasem jako pierwszy objaw zakażenia;
• nasilone wymioty, które mogą poprzedzać biegunkę;
• niepokój, rozdrażnienie lub przeciwnie – apatię;
• brak apetytu i niechęć do picia;
• przyspieszone tętno i oddech w przebiegu odwodnienia. 

Najczęstszym i najgroźniejszym powikłaniem salmonellozy u dzieci jest odwodnienie. Szczególną uwagę powinny zwrócić m.in. zmniejszona liczba mokrych pieluch lub brak oddawania moczu przez ponad 8 godzin, suche wargi i język, nasilona senność lub trudność w wybudzeniu dziecka. Objawy te są wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej, niezależnie od czasu trwania biegunki. 

Natychmiastowej konsultacji wymagają dzieci: 

• z cechami odwodnienia;
• poniżej 12. miesiąca życia; 
• z gorączką powyżej 39°C lub gorączką utrzymującą się > 48 godzin; 
• z krwią lub dużą ilością śluzu w stolcu;
• z uporczywymi wymiotami uniemożliwiającymi nawadnianie doustne;
• z chorobami przewlekłymi lub zaburzeniami odporności. 

U większości dzieci salmonelloza na szczęście ma przebieg samoograniczający się i ustępuje w ciągu kilku dni. Objawy ogólne mogą jednak utrzymywać się dłużej niż biegunka, a pełny powrót apetytu bywa opóźniony.  

Czy salmonella jest zaraźliwa? Zakaźność i nosicielstwo 

Salmonelloza jest chorobą zakaźną, a do przeniesienia bakterii dochodzi przede wszystkim drogą fekalno-oralną. Oznacza to, że źródłem zakażenia jest kał osoby chorej lub nosiciela, a bakterie trafiają do organizmu kolejnej osoby najczęściej poprzez skażone ręce, powierzchnie lub żywność. 

• Czy osoba chora na salmonellę zaraża innych? 

Tak – chory może zakażać innych, zwłaszcza w ostrej fazie choroby, gdy występuje biegunka. Ryzyko transmisji jest największe w warunkach domowych, wśród małych dzieci (żłobki, przedszkola) i w miejscach, gdzie trudno o rygorystyczne przestrzeganie higieny. By zmniejszyć ryzyko zakażenia,  należy dokładnie myć ręce po skorzystaniu z toalety, zmianie pieluchy czy przed przygotowywaniem posiłków. 

• Jak długo salmonella jest zakaźna? 

Zakaźność utrzymuje się tak długo, jak bakterie są wydalane z kałem. U większości osób trwa to kilka dni do kilku tygodni po ustąpieniu objawów i najczęściej kończy się samoistnie. U dzieci, szczególnie młodszych, okres wydalania bakterii bywa dłuższy niż u dorosłych. 

• Nosicielstwo salmonelli – co to znaczy? 

U części osób, mimo ustąpienia objawów, Salmonella może być nadal obecna w przewodzie pokarmowym. Taki stan określa się jako nosicielstwo. Zwykle ma ono charakter przejściowy, nie wiąże się z dolegliwościami i ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni. Przewlekłe nosicielstwo (utrzymujące się miesiącami) jest rzadkie i dotyczy głównie osób z chorobami współistniejącymi lub zaburzeniami odporności. 

Salmonella – leczenie 

Leczenie salmonellozy w większości przypadków ma charakter objawowy, ponieważ zakażenie u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym zwykle ustępuje samoistnie. Podstawowym celem postępowania jest zapobieganie odwodnieniu oraz łagodzenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. 

Najważniejszym elementem terapii jest odpowiednie nawadnianie, najlepiej z użyciem doustnych płynów nawadniających zawierających elektrolity. W przypadku nasilonych wymiotów, biegunki lub cech odwodnienia konieczne bywa leczenie dożylne. Uzupełniająco stosuje się leki przeciwgorączkowe oraz dba, by dieta w ostrej fazie choroby była lekkostrawna. 

W niepowikłanej salmonellozie antybiotyki nie są stosowane rutynowo, ponieważ nie skracają czasu trwania objawów, a mogą wydłużać okres wydalania bakterii z kałem. Ich zastosowanie ogranicza się do wybranych sytuacji, takich jak: 

• ciężki przebieg choroby,  
• podejrzenie zakażenia inwazyjnego  
• obecność czynników zwiększających ryzyko powikłań, m.in. bardzo młody wiek, podeszły wiek, obniżona odporność czy ciąża.  

Decyzję o antybiotykoterapii zawsze podejmuje lekarz na podstawie obrazu klinicznego. 

Czy salmonelloza jest śmiertelna? Możliwe powikłania zakażenia 

U większości osób salmonelloza ma przebieg łagodny lub umiarkowany i kończy się pełnym wyzdrowieniem bez trwałych następstw. Zgony z powodu salmonelli są rzadkie, jednak zakażenie nie jest całkowicie pozbawione ryzyka – w określonych sytuacjach może prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet stanowić zagrożenie życia. 

W przypadku niemowląt, seniorów, ciężarnych oraz pacjentów z niedoborem odporności lub chorobami przewlekłymi zakażenie częściej ma przebieg ciężki, a mechanizmy obronne organizmu mogą być niewystarczające do szybkiego opanowania infekcji. 

Najczęściej obserwowanym powikłaniem jest odwodnienie, będące konsekwencją nasilonej biegunki i wymiotów. Nieleczone lub zbyt późno leczone odwodnienie może prowadzić do zaburzeń elektrolitowych, spadku ciśnienia tętniczego oraz zaburzeń funkcji nerek. 

U części chorych bakterie mogą przeniknąć poza przewód pokarmowy, powodując tzw. zakażenie inwazyjne. Może ono prowadzić do: 

• bakteriemii, 
• sepsy, 
• zakażeń narządowych, np. kości, stawów lub układu moczowego. 

U niewielkiego odsetka pacjentów, już po ustąpieniu objawów jelitowych, mogą pojawić się powikłania o charakterze zapalnym, takie jak reaktywne zapalenie stawów i długotrwałe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Choć zdarzają się rzadko, mogą znacząco obniżać jakość życia i wymagają dalszej diagnostyki. 

Zgony z powodu salmonellozy występują sporadycznie i dotyczą głównie ciężkich zakażeń inwazyjnych u osób z grup wysokiego ryzyka lub przypadków, w których doszło do znacznego odwodnienia i opóźnienia leczenia. Przy właściwym postępowaniu rokowanie jest na ogół dobre.

Profilaktyka salmonellozy – jak zapobiegać zakażeniu? 

Profilaktyka salmonellozy opiera się przede wszystkim na bezpiecznym obchodzeniu się z żywnością oraz przestrzeganiu zasad higieny. Ponieważ Salmonella nie zmienia wyglądu ani zapachu produktów spożywczych, jedyną skuteczną ochroną jest właściwa obróbka i przechowywanie jedzenia. 

Ryzyko zakażenia znacząco zmniejszają: 

• dokładne mycie rąk przed przygotowywaniem posiłków i po kontakcie z surowym mięsem, jajami czy zwierzętami;
• oddzielanie surowych produktów od żywności gotowej do spożycia;
• używanie osobnych desek i noży do mięsa oraz innych produktów;
• dokładne mycie blatów i przyborów kuchennych;
• mycie jaj przed rozbiciem skorupki (oraz parzenie we wrzątku jaj używanych na surowo do wyrobu potraw i deserów);
• poddawanie żywności odpowiedniej obróbce termicznej – osiągnięcie temperatury co najmniej 70-74°C wewnątrz produktu, szczególnie w przypadku mięsa drobiowego, potraw z jaj oraz dań wieloskładnikowych;
• przechowywanie żywności w niskiej temperaturze (przechowywanie w lodówce spowalnia namnażanie bakterii).

Uwaga: Niskie temperatury nie zabijają salmonelli. Mrożenie nie eliminuje drobnoustrojów – po rozmrożeniu mogą one nadal stanowić zagrożenie i wymagają pełnej obróbki cieplnej.