Potworniaki to zmiany nowotworowe, które powstają z wielopotencjalnych komórek zarodkowych, czyli takich tkanek, które mogą dawać początek wszystkim innym rodzajom tkanek w organizmie. Uważa się, że mogą się składać z ektodermy, mezodermy i endodermy. Wiążę się to z nietypową budową potworniaka, w którym można znaleźć zdeformowane zęby, kości, włosy, paznokcie i skórę lub gruczoły łojowe, a także tanki przypominające inne narządy.
Co więcej – jeśli w potworniaku znajdują się komórki, które w prawidłowych warunkach byłyby budulcem nadnerczy lub tarczycy, to zmiana może wpływać na gospodarkę hormonalną.
Dokładna przyczyna rozwoju potworniaków nie jest znana, przy czym najczęściej występują potworniaki jąder lub jajników i pojawiają się one w stosunkowo młodym wieku.
Potworniaki jajnika mogą wystąpić już u dziewcząt powyżej 12. roku życia, jednak najwięcej przypadków diagnoz i zabiegów chirurgicznych wykonywanych z ich powodów przypada na okolice 20. roku życia. Może zdarzyć się, że potworniak jajnika wykryty zostanie przypadkiem. Występowanie łagodnych zmian na jajnikach nie utrudnia zajścia w ciążę i utrzymania jej.
Czytaj także: Potworniak – co to za nowotwór? Potworniaki u kobiet i mężczyzn
Rodzaje potworniaków
Potworniaki dzieli się na trzy typy:
- potworniaki dojrzałe, które zbudowane są z tkanek dojrzałych morfologicznie, w większości przypadków potworniaki dojrzałe to zmiany o charakterze łagodnym. To właśnie dojrzałe potworniaki mają tak zaskakujące wnętrze, w którym można znaleźć paznokcie czy zęby. 90 proc. wszystkich potworniaków stanowią właśnie potworniaki dojrzałe;
- potworniaki niedojrzałe, które mają spore tendencje do zezłośliwienia. Są zbudowane z komórek niedojrzałych zarodkowych, mogą cechować się zdolnością do wydzielania hormonów
- guzy wykazujące powinowactwo do potworniaków – np. wole jajnikowe (zbudowane z komórek tarczycowych), raki i mięsaki potworniakowe. Wole jajnikowe składają się głównie z dojrzałej tkanki tarczycy, która wytwarza hormony i może dawać objawy nadczynności tarczycy.
Warto także wspomnieć o innych rodzajach potworniaka, występujących rzadko: fetus in fetu, czyli rozpoznawanym u noworodków potworniakiem, wewnątrz którego znajdują się tkanki do złudzenia przypominające zarodek człowieka, tak zwany płód w płodzie. Innym rodzajem potworniaka jest glejak otrzewnej, który wypełniony jest komórkami glejowymi, będących składnikiem tkanki nerwowej. Te rodzaje potworniaków nie występują jednak na jajnikach.
Dojrzały potworniak jajnika
Najczęściej diagnozowanym potworniakiem jajnika jest potworniak dojrzały. Szacuje się, że zmiana ta stanowi od 10 do 20 proc. wszystkich zmian nowotworowych jajników diagnozowanych u kobiet. Są najczęstszą zmianą wykrywaną u kobiet młodych, w okolicy 20. roku życia. Potworniaki dojrzałe dzieli się na torbielowate i lite.
Czytaj także: Torbiel na jajniku – objawy, leczenie. Czy jest groźna?
Potworniak dojrzały torbielowaty składa się z komórek zarodkowych zarówno ektodermy, mezodermy i endodermy. Guz oddzielony jest od zdrowych tkanek torebką skórzastą, we wnętrzu której mogą się rozwinąć zarówno paznokcie, włosy, tkanka gruczołowa, skóra, łój, kości. Najczęściej potworniak dojrzały występujący na jajniku jest złożony z ektodermy.
Potworniak dojrzały lity jajnika występuje rzadziej, jednak podobnie jak torbielowaty typ, może zawierać tkanki ze wszystkich listków zarodkowych. Potworniaki dojrzałe lite znacznie częściej zbudowane są z aktywnej hormonalnie tkanki tarczycy lub nadnerczy (łac.) struma ovaris. Wydziela on hormony, a więc może powodować objawy zaburzeń hormonalnych w organizmie, w tym nadczynność tarczycy.
Przyczyny powstawania potworniaka jajnika
Jak już pisaliśmy, dokładne przyczyny powstawania potworniaków nie są znane. To, co o nich wiadomo, to to, że są nowotworami germinalnymi i mają zdolność do przekształcenia się w tkanki z wszystkich listków zarodkowych. Najczęściej zawartość potworniaka jest zdeformowana, ale rozpoznawalna. Należy pamiętać, że potworniak, choć najczęściej u kobiet zajmuje jajniki, może powstać w każdym miejscu w organizmie.
Na ogół diagnozuje się je u pacjentek między 20. a 30. rokiem życia, ale zdarza się, że zmiany diagnozowane są i później, co wynika z tego, że mogą nie dawać objawów.
Pojawienie się potworniaka może mieć związek z wystąpieniem nieprawidłowości podczas migracji komórek macierzystych w czasie rozwoju wewnątrzmacicznego płodu. Komórki te podlegają mutacji genetycznej, zaczynają dzielić się w niewłaściwym miejscu, namnażają się, dochodzi więc do wytworzenia zmiany, jaką jest potworniak.
Objawy potworniaka jajnika
W zależności od tego, gdzie występuje potworniak, objawy mogą być różne. W przypadku wystąpienia zmian na jajnikach najczęściej pacjentki odczuwają bóle w podbrzuszu oraz ucisk na pęcherz moczowy przy czym zwiększa się częstość oddawania moczu. Powiększający się guz zaczyna uciskać okoliczne narządy, powodując ból o charakterze tępym i ciągłym, może się nasilać podczas oddawania moczu. Symptomy zależą od położenia guza oraz jego wielkości.
W przypadku ucisku guza na jelita pojawiają się zaparcia i wzdęcia oraz uczucie pełności w jamie brzusznej. Może dojść także do powiększenia obwodu brzucha, ale tylko w sytuacji dużych rozmiarów potworniaka. Mogą pojawić się także zaburzenia miesiączkowania oraz nudności.
Jeśli występuje potworniak dojrzały lity to mogą się pojawić objawy związane z zaburzeniami hormonalnymi – jeśli jest zbudowany z hormonalnie aktywnej tkanki tarczycy pojawiają się objawy nadczynności tarczycy takie jak m.in. bezsenność, kołatanie serca, zwiększona potliwość, utrata wagi, zaburzenia cyklu miesiączkowego, zwiększone wypadanie włosów.
Diagnostyka potworniaka jajnika
W przypadku niepokojących objawów od strony układu moczowo-płciowego należy udać się do ginekologa, który wykona odpowiednie badania. Potworniaki wykrywa się podczas badań USG lub innych badań obrazowych (tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, a także RTG brzucha). Należy także sprawdzić, czy nie doszło do przerzutów – w tym celu wykonuje się także badanie RTG klatki piersiowej oraz morfologię krwi w kierunku występowania markerów nowotworowych.
Leczenie potworniaka jajnika
Leczenie potworniaków przeprowadza chirurg – polega ono przede wszystkim na wycięciu zmiany (najczęściej metodą laparoskopową, rzadziej w czasie klasycznej operacji) oraz wysłaniu wycinka zmiany do badania histopatologicznego w celu określenia stopnia złośliwości.
W przypadku potworniaka dojrzałego nie przeprowadza się dodatkowego leczenia, ponieważ zmiany te są na ogół niezłośliwe (zaledwie 2 proc. potworniaków dojrzałych ma cechy zezłośliwienia). Natomiast w przypadku, kiedy u pacjenta zdiagnozowano potworniaka niedojrzałego, dodatkowo przeprowadza się leczenie z zastosowaniem chemioterapii lub radioterapii.
Potworniak jajnika a ciąża
Potworniak nie stanowi przeszkody do zajścia w ciążę i utrzymania jej aż do porodu, pod warunkiem jednak, że jest to zmiana o łagodnym charakterze. U pacjentek z guzem złośliwym postępowanie ustala lekarz. Na ogół nie zaleca on zajścia w ciążę, ponieważ leki stosowane w leczeniu nowotworów mogą uszkadzać płód lub przyczyniać się do poronienia.
Potworniak jądra
U kobiet najczęściej diagnozowane są potworniaki jajników, natomiast u mężczyzn – jądra. Podobny jest wiek, w którym rozwijają się zmiany – u mężczyzn również jest to wiek między 20 a 30 lat. Na ogół rozwijają się potworniaki niedojrzałe, obarczone dużym ryzykiem złośliwości. Potworniaki i pozostałe nowotwory germinalne jąder stanowią nawet 95 proc. wszystkich guzów jąder u mężczyzn, często dając przerzuty.
Potworniaki jąder można rozpoznać dzięki badaniu palpacyjnemu jąder (samobadaniu jąder, które jest tak samo ważne u mężczyzn, jak samobadanie piersi u kobiet). Pojawia się najpierw niebolesne powiększenie jednego lub obu jąder, uczucie ciężaru lub nagromadzenie płynu w mosznie, stwardnienie jądra oraz wyraźne uczucie rozpierania lub dyskomfortu w obrębie jądra. Do objawów świadczących o przerzutach należą: powiększenie węzłów chłonnych, bóle w okolicy lędźwiowej lub brzucha, kaszel, krwioplucie.
Diagnozą i leczeniem zajmuje się lekarz urolog, który może wykonać także badanie USG jąder.
Co jeszcze trzeba wiedzieć o potworniakach?
Potworniaki bardzo rzadko występują u dzieci i młodzieży. Najczęściej do ich rozwoju i diagnozy dochodzi między 20. a 30. rokiem życia. Obserwowane są dwa szczyty zachorowań na potworniaki – pierwszy występuje u dzieci przed 3. rokiem życia, przy czym najczęściej występują u nich guzy krzyżowo-ogonowe, guzy jądra oraz drugi szczyt, przypadający na wiek powyżej 12, roku życia i dotyczy najczęściej rozwoju guzów na jajnikach u dziewcząt.
Warto jednak nadmienić, że potworniaki latami fascynowały środowisko naukowe. Co ciekawe pierwsze wzmianki o potworniaku znajdziemy na tablicy z lat mniej więcej 600-900 p.n.e. z Chaldejskiej Biblioteki Królewskiej w Niniwie. Na tablicy zapisano sposoby przepowiadania przyszłości, przy czym zapisano tam fragment o urodzonym dziecku o trzech nogach. Było to pierwsze znane wspomnienie o potworniaku.
W 1856 roku po raz pierwszy opisano w medycynie zmianę, która posiada elementy pochodzące ze wszystkich trzech typów tkanek, czyli był to pierwszy opis potworniaka w literaturze medycznej. Nadal jednak nie ma pełnej wiedzy na temat potworniaków oraz nie są znane dokładne przyczyny ich powstawania. Jak wiemy guzy te mogą wystąpić wszędzie, także jako rodzaj potworniaka nazywanego fetus in fetu, czyli płód w płodzie, który ma wygląd zniekształconego płodu.
Potworniaka nie należy się bać, ale należy podjąć się leczenia nowotworu i nie zwlekać z zabiegiem chirurgicznym, który jest zalecaną formą leczenia. Warto także monitorować swój stan zdrowia i sprawdzać, czy nie ma objawów wskazujących na przerzuty.
To również może Cię zainteresować:
