Co to jest skurczowy ból brzucha?
Aż 50% populacji okresowo doświadcza bólów brzucha różnego typu. Dolegliwości bólowe jamy brzusznej zgłaszane są średnio przez 10% pacjentów trafiających do gabinetu lekarza pierwszego kontaktu i niemal przez wszystkich pacjentów szukających pomocy u gastroenterologa. Bóle określane jako skurczowe to znacząca część wszystkich zgłaszanych bólów. Kurczenie się mięśni gładkich budujących ściany narządów wewnętrznych, takich jak jelito grube, jelito cienkie, pęcherzyk żółciowy, macica czy żołądek jest procesem naturalnym i przebiegającym autonomicznie (czyli bez udziału woli). Dzięki fizjologicznym skurczom mięśniówki możliwe jest m.in. mieszanie spożytego pokarmu z kwasem żołądkowym, wypychanie żółci czy przesuwanie trawionego pokarmu w jelitach.
Zdarza się jednak, że napięcie mięśniowe z jakiegoś powodu staje się nadmierne. W takiej sytuacji prawidłowe, przypominające fale skurcze mięśni mogą przejść w silne i bolesne skurcze trwające parę chwil, kilka godzin, a nawet wiele dni. Bóle skurczowe mogą dotyczyć też różnych części jamy brzusznej i mieć jasną, łatwą do zidentyfikowania przyczynę.
Przyczyny skurczowych bólów w jamie brzusznej
- Skurcze brzucha podczas miesiączki
Bóle skurczowe w obrębie jamy brzusznej najczęściej związane są z bólami menstruacyjnymi. Na ból brzucha w czasie miesiączki skarży się (według niektórych badań) do 90% kobiet w wieku rozrodczym. Bolesne skurcze i rozkurcze mięśni budujących macicę mają na celu wydalenie złuszczającego się nabłonka macicy po tym, jak nie doszło do zapłodnienia i zagnieżdżenia się jajeczka. Skurcze obejmują podbrzusze i zazwyczaj utrzymują się krócej niż trzy dni, ale u części kobiet i wielu nastolatek mają bardzo duże nasilenie.
- Kolka jelitowa
Intensywne skurcze mięśni gładkich jelit najczęściej występują po posiłku. Ich przyczyną może być zbyt szybkie spożywanie pokarmu i połykanie powietrza podczas posiłku. Powodem kolki jelitowej może być też ciężkostrawna dieta, spożywanie zbyt twardych, trudnych do strawienia pokarmów (np. pestek, kości), przewlekłe zaparcia, alergie, nietolerancje, niedrożności. Skurczom jelit i napięciu brzucha mogą towarzyszyć nudności, wymioty, wzdęcia oraz gazy. Dolegliwości zazwyczaj mijają wraz ze zmianą sposobu odżywania się.
- Kolka nerkowa
Przyczyną ostrego, kurczowego bólu zlokalizowanego w lewym lub prawym boku, a czasem też w dole brzucha, promieniującego do pachwiny po tej samej stronie, może być kolka nerkowa. To ból towarzyszący przemieszczeniu się kamienia z nerki do moczowodu, co powoduje podrażnienie lub uszkodzenie błony śluzowej układu moczowego. Kolka nerkowa należy do najsilniejszych bólów, jakich może doświadczyć człowiek. Bywa porównywana nawet z bólami porodowymi (m.in. z powodu naprzemiennego nasilania się i słabnięcia). Pacjenci podczas ataku doświadczają często również nudności i wymiotów, krwiomoczu, gorączki.
- Kolka żółciowa
Atak ostrego bólu zlokalizowanego pod prawym łukiem żebrowym może wskazywać na atak kolki żółciowej spowodowanej zapaleniem pęcherzyka żółciowego. Bóle typu skurczowego w przebiegu ostrego zapalenia pęcherzyka żółciowego mają związek z tworzącymi się złogami w wydzielanej przez wątrobę żółci i silniejszymi skurczami mięśni budujących pęcherzyk żółciowy. Atakom bólu mogą towarzyszyć dreszcze, gorączka, nudności i wymioty. Kolka żółciowa może utrzymywać się ponad 6 godzin i promieniować pod prawą łopatkę i do prawego ramienia. W przebiegu przewlekłego zapalenia pęcherzyka żółciowego ból może pojawić się również w innych częściach brzucha i mieć charakter stały. U pacjenta występują wówczas też takie objawy, jak zażółcenie białek oczu czy skóry, zły posmak w ustach, mdłości, wzdęcia.
- Choroby czynnościowe jelit
Pacjenci niekiedy zgłaszają umiarkowane lub łagodne skurcze brzucha, wydające się nie mieć związku ze spożytym pokarmem i bez potwierdzonej obecności zmian chorobowych w ścianach przewodu pokarmowego. Często diagnozowani są oni w kierunku chorób czynnościowych jelit, w tym przede wszystkim zespołu jelita drażliwego (IBS). Ta powszechna choroba objawia się ostrym, kurczowym bólem podbrzusza lub lewego dolnego kwadratu brzucha. Ponadto cechuje się zaburzeniami rytmu wypróżnień nieuwarunkowanymi zmianami organicznymi lub biochemicznymi, a przyczyna dotychczas nie jest znana. U pacjentów z IBS często występują również wymioty, zgaga, bóle głowy, przewlekłe zmęczenie, częstomocz, zaburzenia miesiączkowania.
- Alergie i nietolerancje pokarmowe
Alergie i nietolerancje pokarmowe to powszechny problem mogący dotyczyć zarówno dzieci, jak i osób dorosłych. Najczęstszymi produktami powodującymi problemy jelitowe (a czasem też skórne i inne) są zboża zawierające gluten, czyli pszenica, żyto, jęczmień, niecertyfikowany owies, a także mleko krowie, ryby i skorupiaki, jaja, soja, orzechy i orzeszki ziemne. Choć objawy takie jak skurczowe bóle brzucha, biegunki, nudności, wymioty, wzdęcia i gazy przez samych pacjentów bywają łączone z podejrzeniem alergii pokarmowych, znacznie częściej są konsekwencją nietolerancji. Szacuje się, że jakiś rodzaj nietolerancji rozpoznaje się nawet u 45 proc. populacji, natomiast o alergii mówimy jedynie w przypadku 4-8 proc. dzieci oraz 2-3 proc. dorosłych.
- Choroby zapalne jelit (IBD)
Choroby zapalne jelit często dają nieswoiste objawy – pacjenci z chorobą Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego skarżą się na zaparcia lub biegunki, silne bóle brzucha, mogące promieniować do pleców, a także gorączkę, nadpotliwość, wysypki skórne, a nawet zaburzenia nastroju. Schorzenia z grupy IBD są trudne do zdiagnozowania i jeszcze trudniejsze w leczeniu, a ich patogeneza jest wielopłaszczyznowa, obejmująca czynniki genetyczne i środowiskowe (palenie papierosów!), a także zaburzenia składu mikroflory jelitowej i wywoływaną przez nią odpowiedź immunologiczną błony śluzowej jelit.
Domowe sposoby na skurcze brzucha
Leczenie skurczowych bólów brzucha powinno zależeć od przyczyny problemu – w przypadku silnego bólu o niejasnej patogenezie lub jeśli objawy przechodzą w postać przewlekłą, zawsze należy skonsultować się z lekarzem i rozpocząć terapię choroby podstawowej. Pacjenci doświadczający skurczowych bólów brzucha podczas pierwszych dni miesiączki, a także jako konsekwencji złej diety czy innych przyczyn, mogą próbować pomóc sobie domowymi sposobami. Na bolesne skurcze mięśni brzucha pomóc mogą:
- ciepłe okłady (termofor z ciepłą wodą lub gorąca kąpiel mogą rozluźnić mięśnie i złagodzić skurcze)
- ciepłe napary ziołowe (mięta pieprzowa, imbir, rumianek czy koper pomagają w relaksacji mięśni przewodu pokarmowego i mogą łagodzić bóle brzucha)
- błonnik pokarmowy (włączenie do diety pokarmów bogatych w błonnik może pomóc w zapobieganiu skurczom brzucha związanym z trawieniem, wskazane jest zwiększenie podaży warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych)
- woda (nawadnianie organizmu może wspierać walkę z bolesnymi zaparciami)
- aktywność fizyczna (umiarkowany ruch, taki jak np. spacer czy pływanie, pomaga rozluźnić mięśnie układu pokarmowego i łagodzić skurcze)
- probiotyki (wspieranie składu mikrobioty jelitowej przy pomocy dobrych preparatów probiotycznych z apteki oraz produktów spożywczych zawierających żywe kultury bakterii pomaga wyregulować pracę jelit i bywa pomocne np. w leczeniu IBS czy IBD)
- doraźnie można stosować leki dostępne bez recepty, w tym leki rozkurczające (np. preparaty drotaweryny) i leki zmniejszające wzdęcia (simetikon, dimetikon).
Czytaj także: Maślan sodu na jelita – jak działa i co to jest? Właściwości, skutki uboczne
