Jak działają pochodne sulfonylomocznika?
Pochodne sulfonylomocznika zwiększają wydzielanie insuliny z komórek beta trzustki. Leki te oddziałują na kanały KATP, które są zbudowane z kilku podjednostek i znajdują się m.in. w błonie komórkowej komórek beta trzustki.
Działanie pochodnych sulfonylomocznika jest niezależne od stężenia glukozy we krwi, co sprawia, że leki te wzmagają wydzielanie insuliny z komórek beta trzustki nawet w przypadku, gdy poziom glukozy we krwi jest na fizjologicznym poziomie. Niestety, taki charakter działania pochodnych sulfonylomocznika zwiększa ryzyko wystąpienia przypadków hipoglikemii (zbyt niskiego stężenia glukozy we krwi).
Leki te zmniejszają ponadto wydzielanie glukagonu z komórek alfa trzustki oraz zwiększają wrażliwość tkanek na insulinę. Zmniejszają także proces formowania się zakrzepów.
Pochodne sulfonylomocznika – trzy generacje
Szeroki zakres i długi czas badań nad tą grupą leków zaowocowały pojawieniem się trzech generacji substancji leczniczych, różniących się skutecznością, bezpieczeństwem i czasem działania. Obecnie I generacja pochodnych sylfonylomocznika (karbutamid, tolbutamid, chlorpropamid, tolazamid, acetoheksamid) ze względu na wywoływanie znacznych działań niepożądanych ma jedynie znaczenie historyczne, natomiast II i III generacja ma zastosowanie w lecznictwie do dzisiaj. Listę najczęściej używanych leków z tej grupy w Polsce przedstawiono poniżej.
II generacja
| Lek | Dostępne dawki [mg] | Dostępność na listach refundacyjnych | Czas działania [godziny] |
|---|---|---|---|
| Gliklazyd | 30 | TAK | 12–20 |
| 60 | TAK | ||
| 90 | TAK | ||
| Glikwidon | 30 | NIE | 8–10 |
| Glipizyd | 5 | TAK | 2–5 |
III generacja
| Lek | Dostępne dawki [mg] | Dostępność na listach refundacyjnych | Czas działania [godziny] |
|---|---|---|---|
| Glimepiryd | 1 | TAK | 5–8 |
| 3 | TAK | ||
| 4 | TAK | ||
| 6 | TAK |
Skuteczność działania pochodnych sulfonylomocznika
Leki z tej grupy są zalecane pacjentom z cukrzycą typu 2. z zachowaną czynnością wydzielniczą komórek beta trzustki, u których nie można stosować metforminy lub stosowanie samej metforminy nie przynosi zadowalających efektów obniżenia stężenia glukozy we krwi.
Skuteczne leczenie pochodnymi sulfonylomocznika obniża stężenie glukozy we krwi średnio o 20–40 mg/dl, co przekłada się na zmniejszenie stężenia hemoglobiny glikowanej HbA1c o 1–2%. Należy jednak zaznaczyć, że skuteczność tych leków ulega zmniejszeniu wraz z czasem, co jest związane z wyczerpaniem funkcji wydzielniczej komórek beta trzustki. Ostatnie badania dowodzą złożonego mechanizmu leżącego u podstaw tego działania. Naukowcy badający ten temat są jednak zgodni, że wydłużenie czasu działania terapeutycznego pochodnych sulfonylomocznika jest możliwe poprzez zapobieganie występowaniu epizodów hiperglikemii.
Działania niepożądane pochodnych sulfonylomocznika
Pochodne sulfonylomocznika, jak każde inne leki, mogą powodować działania niepożądane. Do najczęstszych należy zwiększone ryzyko wystąpienia hipoglikemii. Leki te mogą również powodować:
- przyrost masy ciała,
- zaburzenia w obrazie krwi,
- uszkodzenie szpiku,
- zaburzenia przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunka),
- zaburzenia czynności wątroby,
- skórne reakcje alergiczne,
- nadwrażliwość na światło.
Dane literaturowe wskazują również, że stosowanie pochodnych sulfonylomocznika zwiększa ryzyko wystąpienia rozległego zawału mięśnia sercowego, jednak należy zaznaczyć, że działanie to obserwowano jedynie po stosowaniu wycofanych już z użycia pochodnych sulfonylomocznika I generacji.
Przeciwwskazania do stosowania
Nie powinno się stosować pochodnych sulfonylomocznika u osób, u których stwierdzono:
- cukrzycę typu 1.,
- cukrzycę ciężarnych,
- ciężką niewydolność wątroby i nerek (eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m²),
- kwasicę ketonową,
- śpiączkę cukrzycową,
- nadwrażliwość na pochodne sulfonylomocznika,
- pierwotną nieskuteczność pochodnych sulfonylomocznika.
Warto również zaznaczyć, że ze względu na przenikanie pochodnych sulfonylomocznika do mleka nie powinny stosować tych leków także matki karmiące.
Pochodne sulfonylomocznika są dostępne na rynku już od ponad 70 lat. Obecnie najczęściej stosowany w leczeniu cukrzycy typu 2. jest lek III generacji – glimepiryd, dostępny również na listach leków refundowanych w Polsce.
Autor: dr n. farm. Rafał Miozga
