Cukrzyca typu 1., cukrzyca typu 2. oraz insulinooporność – to problemy zdrowotne, które łączy insulina, hormon niezbędny do życia, którego organizm potrzebuje w ściśle określonej ilości. Niebezpieczny jest zarówno niedobór insuliny, jak i znaczny jej nadmiar. Jaką rolą w organizmie pełni insulina? Kiedy należy zbadać jej poziom? Co się dzieje, kiedy insuliny jest za mało lub za dużo?
Jak działa insulina?
Insulina to hormon, który obniża poziom cukru we krwi. Obrazowo nazywana jest kluczem, który otwiera komórki na energię z pożywienia. Źródłem energii dla organizmu są węglowodany. Energia z węglowodanów prostych przenika do krwi praktycznie natychmiast po jedzeniu, węglowodany złożone muszą być w procesie trawienia najpierw rozbite do cukrów prostych – glukozy. Ta krąży we krwi i dopiero w obecności insuliny wnika do komórek. Bez insuliny komórki nie są w stanie pobrać energii z pokarmów, nawet jeśli glukozy we krwi jest bardzo dużo.
Zobacz: Dieta w insulinooporności – czego unikać i jakie produkty wybierać?
Stąd wynika zależność pomiędzy poziomem cukru a insuliną. Kiedy tego hormonu brakuje, glukoza nie wnika do komórek, zostaje we krwi, czego efektem jest hiperglikemia, diagnozowana w badaniu laboratoryjnym lub glukometrem.
Co ważne, insulina nie obniża poziomu cukru we krwi do zera, czyli nie cała energia z pożywienia wnika do komórek. Jej ściśle określona ilość pozostaje we krwi i jest paliwem niezbędnym dla pracy mózgu. Mózg potrzebuje glukozy nieprzerwanie, jest organem niezależnym od działania insuliny, pobiera cukier z krwi bez udziału tego hormonu.
To dlatego we krwi zdrowego człowieka znajduje się pewna ilość cukru, która w badaniu laboratoryjnym daje wynik w zakresie 70–99 mg/dl glukozy na czczo.
Insulina a glukagon
Insulina wytwarzana jest w odpowiedzi na zwiększone stężenie glukozy we krwi. Po obfitym posiłku składającym się z dużej ilości węglowodanów poziom tego hormonu w krwioobiegu zdecydowanie wzrasta. Między posiłkami oraz w nocy stężenie insuliny jest niższe.
Hormonem przeciwstawnym do insuliny jest glukagon, który podnosi cukier we krwi. W zdrowym organizmie te dwa hormony pozostają w stanie równowagi. Glukagon wydzielany jest wówczas, gdy poziom cukru we krwi zaczyna nadmiernie się obniżać (np. w nocy), a insulina – gdy cukier zaczyna wzrastać.
Równoważne wydzielanie tych dwóch hormonów u zdrowego człowieka sprawia, że jego poziom cukru pozostaje w normie zarówno po obfitym posiłku, jak i w efekcie wielogodzinnej głodówki.
Kiedy insuliny jest za mało
Brak lub znaczny niedobór insuliny oznacza cukrzycę typu 1. Choroba ta diagnozowana jest na podstawie zdecydowanie podwyższonego poziomu cukru we krwi (hiperglikemii). Jej leczenie polega na uzupełnianiu niedoboru insuliny. Przyczyną braku insuliny u chorych z cukrzycą typu 1. jest zniszczenie komórek beta trzustki przez układ odpornościowy (choroba z autoagresji).
Na rynku dostępnych jest obecnie wiele preparatów insuliny. Do lamusa odeszły już insuliny odzwierzęce, dzisiaj standardem pozostają tzw. insuliny ludzkie i insuliny analogowe. Insuliny różnią się między sobą nie tylko metodą ich pozyskania, ale też czasem działania. W insulinoterapii wykorzystuje się insuliny działające krótko, 2–9 godzin, które należy przyjmować do posiłku, oraz insuliny bazowe, działające 18–42 godziny, które zabezpieczają poziom cukru we krwi między posiłkami.
Insulina to białko. To dlatego musi być przyjmowana w postaci podskórnych iniekcji (zastrzyków). Insulina w tabletkach nie ma racji bytu, bo zostałaby strawiona w przewodzie pokarmowym.
Objawy braku insuliny:
- wzmożone pragnienie;
- oddawanie dużych ilości moczu;
- chudnięcie – komórki głodują, nie mogąc pobrać energii z krwi, a organizm zaczyna spalać zapasy tłuszczu, czego efektem jest utrata masy ciała.
Insulinę odkryto 100 lat temu. W 1921 roku w Kanadzie, w Toronto, Frederick Banting i Charles Best rozpoczęli badania na psach mające na celu uzyskanie insuliny dostępnej w formie możliwej do zastosowania w leczeniu cukrzycy typu 1. Dwa lata później Frederick Banting otrzymał nagrodę Nobla za swoje odkrycie. Przed „wynalezieniem” insuliny cukrzyca typu 1. była chorobą śmiertelną. Dotknięci nią pacjenci umierali z powodu skrajnego niedożywienia organizmu. Odkąd insulina jest wytwarzana w laboratoriach, cukrzyca typu 1. stała się chorobą przewlekłą.
Kiedy insuliny jest za dużo
Nadmiar insuliny także nie jest korzystny dla organizmu. Z wysokim stężeniem insuliny we krwi mamy do czynienia w cukrzycy typu 2. oraz insulinooporności.
Insulinooporność to zaburzenie metaboliczne, cukrzyca typu 2. to choroba, która wynika z insulinooporności, stąd o problemach tych można mówić łącznie. Różni je to, że przy insulinooporności glikemia jest prawidłowa, przy cukrzycy typu 2. – podwyższona.
Wysokie stężenie insuliny występuje wówczas, gdy trzustka zmuszona jest produkować ten hormon w nadmiarze. Kiedy się tak dzieje? Kiedy komórki organizmu są mało wrażliwe na insulinę (inaczej mówiąc – oporne na nią). Aby przezwyciężyć ten opór, trzustka produkuje zwiększone ilości hormonu, co ma niekorzystne skutki:
- Insulina pobudza apetyt.
- Jako hormon anaboliczny sprzyja przyrostowi masy ciała.
- Produkcja dużych ilości insuliny obciąża trzustkę, przestaje być ona w tym procesie wydolna. Na bazie insulinooporności rozwija się cukrzyca typu 2.
Kiedy bada się poziom insuliny?
Poziom insuliny bada się w dwóch przypadkach:
- u osób z podejrzeniem insulinooporności, w celu potwierdzenia/wykluczenia małej wrażliwości na insulinę;
- w celu potwierdzenia hipoglikemii reaktywnej (nadmierny spadek glukozy we krwi u osób bez cukrzycy).
Ponadto u pacjentów z cukrzycą typu 1., zwykle bezpośrednio po zdiagnozowaniu choroby, przeprowadza się badanie poziomu peptydu C, aby sprawdzić, czy trzustka wydziela jeszcze jakieś ilości insuliny.
