Termin hiperglikemia jest stosowany głównie w kontekście samokontroli i leczenia cukrzycy. Celem leczenia cukrzycy jest zapobieganie hiperglikemii, bo prowadzi ona do rozwoju powikłań cukrzycowych. Chorując na cukrzycę, nieważne jakiego typu, należy codziennie podejmować takie działania, aby poziom cukru we krwi nadmiernie nie wzrastał. Służy temu przyjmowanie insuliny lub leków doustnych, stosowanie odpowiedniej diety, badanie poziomu cukru, podejmowanie aktywności fizycznej.
Kiedy mówimy o hiperglikemii?
Od razu nasuwa się pytanie – ile glukozy we krwi to za dużo, czyli kiedy mówimy o przecukrzeniu? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Przede wszystkim trzeba rozróżnić hiperglikemię, która świadczy o cukrzycy od przecukrzenia u osób już chorujących na cukrzycę. W tym pierwszym przypadku normy są określone – cukrzyca diagnozowana jest wówczas, gdy poziom cukru we krwi na czczo przekracza 126 mg/dl lub w dwie godziny po doustnym teście tolerancji glukozy jest wyższy niż 200 mg/dl.
Natomiast w przypadku diabetyków granice dla hiperglikemii są różne, często określane indywidualnie dla danego pacjenta.
Normy glikemii dla diabetyków
Najlepiej byłoby, aby osoby chorujące na cukrzycę dzięki stosowanemu leczeniu miały cukry takie same jak osoby zdrowe – aby nie doświadczały hiperglikemii, czyli aby cukry nie przekraczały 140 mg/dl po 2 godzinach po posiłkach. W praktyce rzadko kiedy zdarza się jednak tak idealne wyrównanie glikemii u pacjenta. U osób chorujących na cukrzycę zazwyczaj dochodzi do mniejszych lub większych przecukrzeń.
Za hiperglikemię u pacjenta z cukrzycą najczęściej uznaje się poziom cukru we krwi przekraczający wartość 160–180 mg/dl.
Hiperglikemia w cukrzycy typu 1.
Pacjenci z cukrzycą typu 1. nie mają własnej insuliny lub mają jej szczątkowe ilości, niepokrywające zapotrzebowania organizmu. Dlatego są praktycznie całkowicie zależni od insuliny dostarczanej z zewnątrz – podawanej za pomocą pompy insulinowej lub wstrzykiwanej penem. Wystarczy kilkugodzinna przerwa w dostarczaniu do organizmu insuliny, by poziom cukru we krwi wzrastał bardzo szybko, dochodząc nawet do wartości 400–500 mg/dl. Takie hiperglikemie obserwują np. użytkownicy pomp insulinowych, jeśli w wyniku awarii urządzenia przez jakiś czas pozbawieni są dopływu insuliny.
Przecukrzenie w cukrzycy typu 1. może też wynikać z podania zbyt małej dawki insuliny w stosunku do posiłku, z niepodania dawki insuliny do posiłku, czasem z powodu awarii pena, zatkanej igły, dodatkowej choroby przebiegającej z gorączką lub dużego stresu.
Objawy hiperglikemii w cukrzycy typu 1. to:
- wzmożone pragnienie,
- suchość w jamie ustnej,
- potrzeba częstszego korzystania z toalety,
- zmiana nastroju – niepokój, zdenerwowanie, agresja,
- gorsze samopoczucie, brak koncentracji.
Objawy hiperglikemii pojawiają się, gdy przecukrzenie utrzymuje się przez jakiś czas (np. kilka godzin); jeśli jednak np. hiperglikemia pojawi się po posiłku, zostanie szybko zauważona i zostanie podana na nią korekta insuliny, wówczas takiego przecukrzenia możemy nawet nie odczuć.
Brak lub znaczny niedobór insuliny, który utrzymuje się przez dłuższy czas (kilkanaście godzin), skutkuje bardzo wysokim poziomem cukru we krwi. W krótkim czasie prowadzi on do rozwoju ostrego powikłania hiperglikemii, jakim jest kwasica ketonowa, która może zakończyć się śpiączką cukrzycową. Stan ten stanowi zagrożenie dla życia pacjenta z cukrzycą typu 1. i wymaga leczenia szpitalnego.
Hiperglikemia w cukrzycy typu 2.
Nieco inaczej wygląda przecukrzenie u osób, których trzustka wydziela insulinę, ale z powodu insulinooporności nie może ona działać efektywnie. U tych pacjentów poziomy cukru we krwi bywają podwyższone, ale nie są tak wysokie jak w sytuacji całkowitego braku insuliny. Zwykle nie przekraczają 250 mg/dl.
Hiperglikemia u pacjentów z cukrzycą typu 2. to najczęściej efekt nieprawidłowej diety – posiłków bogatych w węglowodany proste. Stąd kontrola glikemii przy tym typie cukrzycy koncentruje się na pomiarach cukru po posiłkach, kiedy ryzyko przecukrzenia jest największe. Dzięki temu pacjent może sprawdzić, jak spożywane przez niego posiłki wpływają na jego cukry i ewentualnie tak modyfikować dietę, by glikemia poposiłkowa nie była za wysoka. Pacjent leczony lekami doustnymi, a nie insuliną, nie ma możliwości zareagowania na hiperglikemię – musi poczekać, aż jego organizm strawi i wchłonie posiłek, który do przecukrzenia doprowadził (wówczas cukier sam się wyrównuje). W szybszym uregulowaniu glikemii może pomóc dodatkowy wysiłek fizyczny, np. spacer. Czasem glikemie mogą pomóc uregulować suplementy diety, np. z białej morwy. Warto jednak ich przyjmowanie skonsultować wcześniej z lekarzem prowadzącym.
Jeśli przecukrzenia pojawiają się u pacjentów z cukrzycą typu 2. niezależnie od posiłków (np. na czczo, przed kolacją), wówczas jest to sygnał, że dotychczasowe leczenie cukrzycy przestaje być skuteczne i należy je zintensyfikować.
Umiarkowanie podwyższony poziom cukru we krwi może skutkować zmęczeniem, sennością, nieznacznie wzmożonym pragnieniem.
Pacjenci z cukrzycą typu 2 doświadczają hiperglikemii, mając jednocześnie wysoki poziom własnej insuliny. Przecukrzenie to wynik nieprawidłowego działania tego hormonu. Dlatego nie występuje u nich ryzyko rozwinięcia kwasicy ketonowej (która jest efektem znacznego braku lub całkowitego niedoboru insuliny).
Przyczyny hiperglikemii
Hiperglikemia oznacza brak równowagi między glukozą a insuliną. Najczęstsze przyczyny hiperglikemii to:
- zbyt mała dawka insuliny w stosunku do posiłku,
- zbyt obfity posiłek,
- dodatkowa choroba,
- silny stres,
- brak aktywności fizycznej,
- pominięcie dawki insuliny,
- problemy z pompą insulinową,
- problemy z penem, awaria pena, zatkana igła.
Hiperglikemia – jak jej zaradzić?
Hiperglikemii nie można lekceważyć – częste, znaczne przecukrzenia to jeden z głównych czynników rozwoju powikłań cukrzycy. Dlatego na każdy zbyt wysoki poziom cukru należy szybko zareagować, a jednocześnie warto się chwilę zastanowić, co było przyczyną przecukrzenia. Samokontrola cukrzycy to też umiejętność uczenia się na błędach i wyciągania wniosków na przyszłość.
Lekarstwem na przecukrzenie u diabetyków stosujących insulinoterapię jest insulina. To ona pozwala powrócić do normoglikemii. Trzeba tylko wiedzieć, ile należy jej wstrzyknąć w ramach dawki korekcyjnej.
W sytuacji przecukrzenia bardzo często diabetycy popadają ze skrajności w skrajność – chcąc jak najszybciej powrócić do normoglikemii, podają za dużo insuliny i w efekcie fundują sobie hipoglikemię, czyli stan niedocukrzenia. Zresztą podobna huśtawka cukrowa zdarza się, kiedy wychodzimy z hipoglikemii – jedząc za dużo, wprowadzamy się w przecukrzenie.
Z pomocą w uregulowaniu glikemii przychodzi ciągłe monitorowanie glikemii, zarówno u pacjentów z typem 1., jak i typem 2. cukrzycy oraz cukrzycą ciążową. Urządzenia te m.in. sygnalizują spadek lub hiperglikemie na 10–15 minut przed jej wystąpieniem i wskazują bieżący trend wzrostu lub spadku glikemii, dając możliwość szybszej reakcji pacjenta na wahanie glikemii.
Obecnie eksperci ustalili zakresy docelowe – normoglikemii dla pacjentów korzystających z systemów ciągłego monitorowania w zakresie 70–180 mg/dl oraz 63–140 mg/dl dla kobiet w ciąży z cukrzycą typu 1. Zaleca się również, aby w zakresie docelowym (TIR) pacjent był powyżej 70%, czyli ponad 16 godzin w ciągu doby.
Jak podawać insulinę na korektę?
- Przede wszystkim trzeba znać swój przelicznik: o ile mg/dl obniża mi cukier jedna jednostka insuliny. Powinien ustalić go lekarz. Zwykle jest to spadek o 30–40 mg/dl, ale trzeba pamiętać, że jest to kwestia indywidualna. Poza tym przelicznik ten może się zmieniać, co jest szczególnie widoczne u diabetyków w okresie dojrzewania, kiedy pojawia się tzw. hormonalna insulinooporność. Zatem warto parametr ten od czasu do czasu weryfikować, np. w oparciu o regułę 1800 w przypadku insulin analogowych.
- U osób z nadwagą i insulinoopornością wrażliwość na insulinę będzie mniejsza, u osób szczupłych i umięśnionych oraz u dzieci – większa.
- Wrażliwość na insulinę może być różna w ciągu doby. Rano, ze względu na działanie hormonów przeciwstawnych do działania insuliny, potrzebujemy tego hormonu więcej (zjawisko to określamy jako „efekt brzasku”, ponieważ występuje około godziny 3 nad ranem), w południe i wieczorem – mniej. Dlatego hiperglikemia poranna może wymagać większej dawki korekcyjnej.
- Przy dużym oraz utrzymującym się przecukrzeniu (powyżej 300 mg/dl przez kilka godzin) może dojść do zakwaszenia organizmu. Nawet przy lekkim zakwaszeniu insulina działa bardziej opornie i prawdopodobnie będzie konieczna większa liczba jednostek na korektę, niżby to wynikało z samego przelicznika. W takiej sytuacji warto skonsultować się z lekarzem.
Podając insulinę na korektę, należy dać jej czas, by mogła zacząć działać. Pomiar kontrolny powinien być wykonany po 1,5–2 godzinach od podania insuliny. Zbyt szybkie sprawdzanie wyników i ewentualne dostrzykiwanie kolejnych jednostek leku mogą doprowadzić do nakładania się na siebie kolejnych dawek insuliny i w konsekwencji do niedocukrzenia. Kolejne dawki korekcyjne, jeśli glikemia jest nadal podwyższona, powinno się podawać najwcześniej po 2 godzinach od pierwszej dawki.
