Glukagon – kiedy badać jego stężenie we krwi? Normy, interpretacja wyników, jak podawać?

Glukagon jest wydzielany przez trzustkę, podobnie jak insulina. Jego działanie jest jednak odwrotne do działania insuliny, która obniża poziom cukru we krwi. Glukagon podnosi jego poziom, dlatego jest stosowany w sytuacjach niedocukrzenia organizmu, np. po podaniu zbyt dużej dawki insuliny.

Glukagon jest polipeptydem złożonym z 29 aminokwasów, hormonem wytwarzanym przez komórki alfa trzustki. Komórki beta wysp trzustkowych wydzielają insulinę, komórki delta – somatostatynę, a komórki PP – polipeptyd trzustkowy. Odpowiedni poziom glukagonu w organizmie ma szczególne znaczenie dla serca (zwiększa częstotliwość rytmu serca poprzez zwiększone wydzielanie amin katecholowych), nerek (działa bowiem moczopędnie) oraz przewodu pokarmowego (osłabia perystaltykę jelit i hamuje wydzielanie soku żołądkowego). Na uwalnianie glukagonu do krwi ma wpływ poziom glukozy. Spadek jej stężenia stymuluje uwalnianie glukagonu do krwi, zaś wzrost poziomu glukozy hamuje jego wydzielanie.

Glukagon został zidentyfikowany w 1923 roku. Obecnie jest produkowany jako preparat medyczny i zalecany dla pacjentów chorujących na cukrzycę przy ciężkiej hipoglikemii. Innym zastosowaniem glukagonu jest relaksacja żołądka, dwunastnicy i jelita cienkiego w przygotowaniu pacjenta do badań diagnostycznych przewodu pokarmowego (gastroskopia, badania radiologiczne). Glukagon hamuje czynności motoryczne układu pokarmowego, co ułatwia przeprowadzenie badań.

Normy glukagonu we krwi

Optymalny wynik mieści się w zakresie 50–100 ng/l (nanogramów na litr), jednak za normę przyjmuje się stężenie glukagonu we krwi wynoszące poniżej 150 ng/l. Bardzo rzadko obserwuje się jego obniżone stężenie – zazwyczaj ma to miejsce u noworodków, których matki chorowały na cukrzycę w ciąży i przyjmowały zbyt duże dawki insuliny. Dużo częściej dochodzi do podwyższenia poziomu glukagonu we krwi. Może to wystąpić na skutek chorób trzustki, niewydolności nerek i serca oraz przy zaburzeniach hormonalnych.

Podwyższone stężenie glukagonu (powyżej 150 ng/l) jest wskazaniem do podjęcia leczenia, może bowiem wskazywać m.in. na:

• zapalenie trzustki;
• raka trzustki;
• marskość wątroby;
• ostrą lub przewlekłą niewydolność nerek;
• nieketonową śpiączkę u pacjentów z cukrzycą;
• posocznicę;
• chorobę Cushinga;
• niewydolność serca;
• akromegalię.

Na zwiększone wydzielanie glukagonu we krwi ma wpływ także stres, bowiem hormon jest odpowiedzialny za zwiększone zapotrzebowanie energetyczne w trudnych warunkach. Zazwyczaj jednak poziom glukagonu w ciągu doby jest stabilny i nie podlega dużym wahaniom – u osób zdrowych, stosujących dobrze zbilansowaną dietę.

Kiedy badać poziom glukagonu we krwi?

Badanie poziomu glukagonu we krwi zleca lekarz m.in. w przypadku zaburzeń gospodarki hormonalnej, nowotworów układu pokarmowego, nadnerczy, tarczycy oraz w przypadku podejrzenia rzadkiego nowotworu neuroendokrynnego trzustki (glukagonoma).

Jak wygląda badanie na stężenie glukagonu we krwi?

Badanie stężenia glukagonu we krwi  jest jednorazowym pobraniem krwi z żyły łokciowej po wcześniejszym zdezynfekowaniu miejsca wkłucia.

Zdarza się, choć bardzo rzadko, że w przypadku podejrzenia cukrzycy typu 1 u pacjenta potrzebne jest oznaczenie stężenia peptydu C po podaniu glukagonu. Pomiar wykonuje się za pomocą specjalnego testu – najpierw na czczo pobiera się krew w celu oznaczenia stężenia peptydu C, następnie podaje się pacjentowi dożylnie 1 mg glukagonu, a po 6 minutach pobiera kolejną próbkę krwi. Podczas testu powinien być obecny lekarz, ponieważ u pacjenta może dojść do nagłego wzrostu ciśnienia tętniczego.

Niskie stężenie peptydu C na czczo i po podaniu glukagonu może wskazywać cukrzycę typu 1.

Polecamy: Jak odpowiednia dieta wspomaga leczenie cukrzycy typu 1. i typu 2.?

Niedobór glukagonu w organizmie – przyczyny

Niedobór glikogenu w organizmie zdarza się stosunkowo rzadko – poza noworodkami, których matki chorowały na cukrzycę w ciąży, może dotyczyć sytuacji niewydolności trzustki lub jej zapalenia.

Glukagon jest również stosowany w stanach ciężkiej hipoglikemii u osób z cukrzycą. Może się ona zdarzyć np. na skutek podania zbyt dużej dawki insuliny czy intensywnego, nieplanowanego wysiłku fizycznego lub spożycia mocnego alkoholu. O ciężkiej hipoglikemii mówi się, kiedy kontakt z pacjentem jest utrudniony, jest on nieprzytomny, nie może sam przyjąć słodkich pokarmów lub napojów. Wtedy ratunkiem dla pacjenta jest podanie glukagonu w postaci zastrzyku domięśniowo lub podskórnie i pilne wezwanie pogotowia ratunkowego.

Jak glukagon zapobiega hipoglikemii?

Glukagon uwalnia do krwiobiegu zmagazynowany w wątrobie i mięśniach glikogen w postaci glukozy. Te zapasy glikogenu są tworzone na bieżąco w organizmie ze spożywanych węglowodanów. Zbyt duża podaż pokarmów węglowodanowych skutkuje odkładaniem się tkanki tłuszczowej, ale same zapasy są potrzebne – gromadzona glukoza w postaci glikogenu jest niezbędna do procesów życiowych, także do pracy mózgu. Daje gwarancję zachowania ciągłości pracy przy nieregularnym odżywianiu się, podczas snu czy wysiłku fizycznego.

Proces uwalniania zapasów glukozy do krwi z wątroby i mięśni szkieletowych nosi nazwę glikogenolizy. Do jego zajścia niezbędny jest glukagon. Również w obecności glukagonu zachodzi w organizmie kolejne zjawisko – glukoneogeneza, czyli enzymatyczny proces przekształcania tłuszczów (aminokwasów) w glukozę. Glukagon zwiększa poziom glukozy we krwi poprzez wzrost tempa glikogenolizy i glukoneogenezy z wykorzystaniem zapasów glukozy. Bez jego udziału procesy te nie byłyby możliwe, co często ma miejsce u osób niedożywionych, po bardzo intensywnym wysiłku fizycznym (zapasy zostały zużyte na aktywność) lub u osób, które często doświadczają ciężkich niedocukrzeń (wyczerpane zapasy glikogenu).

Więcej informacji: Hipoglikemia reaktywna (po posiłkach) – objawy, diagnoza, leczenie

Nadmiar glukagonu w organizmie – przyczyny

Zbyt wysokie stężenie glukagonu pojawia się przy chorobach trzustki, wątroby, serca lub nerek. Występuje także przy guzie neuroendokrynnym trzustki, tzw. glukagonomie.

Glukagonom to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek alfa wysp trzustkowych, aktywny hormonalnie. Jest zlokalizowany na trzustce, w 60 proc. daje przerzuty na inne organy. Jego głównymi objawami są zmiany skórne w typie rumienia nekrotycznego, spadek masy ciała, cukrzyca, problemy z wypróżnianiem (przewlekła biegunka), niedokrwistość oraz przewlekłe stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej. Aby potwierdzić rozwój nowotworu, niezbędne jest wykonanie badań obrazowych, na których będzie on widoczny.

Glukagon w organizmie człowieka – co obniża jego poziom, a co go zwiększa?

Czynnikami wpływającymi na wytwarzanie glukagonu są:

• poziom glukozy;
• aminokwasy glukogenne;
• intensywny wysiłek fizyczny;
• stres;
• cholecystokinina;
• gastryna;
• kortyzol;
• acetylocholina;
• teofilina;
• agoniści receptorów β- adrenergicznych;
• stany infekcyjne.

Czynnikami hamującymi wytwarzanie glukagonu są:

• somatostatyna;
• sekretyna;
• wzrost stężenia wolnych kwasów tłuszczowych;
• ciała ketonowe;
• insulina;
• agoniści receptorów Ⲁ- adrenergicznych.

Zestaw z glukagonem – gdzie kupić?

W aptekach można kupić zestaw z glukagonem, który składa się z fiolki z białym proszkiem z glukagonem i strzykawki z roztworem. Przed podaniem składniki trzeba wymieszać. Glukagon w postaci roztworu jest aktywny przez kilka godzin, dlatego zaleca się podawać roztwór od razu po przygotowaniu. Roztwór glukagonu podaje się podskórnie lub domięśniowo.

Powinien on być podawany nie tylko w sytuacji utraty przytomności, ale także wtedy, gdy pacjent jest jeszcze przytomny, ale ma zaawansowane objawy neurologiczne niedocukrzenia (splątanie, niewyraźna mowa, dezorientacja w terenie itp.) i nie jest w stanie samodzielnie przyjąć słodkich napojów i pokarmów.

W Polsce jest również dostępny preparat glukagonu stosowany donosowo. Obecnie nie jest on jednak jeszcze refundowany dla pacjentów z cukrzycą na insulinie.

Autor: Redakcja