Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) to choroba, w której dochodzi do rozwoju przewlekłej nieprawidłowej odpowiedzi na uszkodzenie miąższu trzustki, czego skutkiem jest stopniowe zastępowanie miąższu trzustki przez tkankę łączną włóknistą. Efektem jest postępująca niewydolność.
Ostre zapalenie trzustki (OZT) to ostry stan zapalny związany z przedwczesną aktywacją proenzymów trzustkowych. Najczęściej ostre zapalenie trzustki pojawia się jako skutek nadmiernego spożycia alkoholu lub w wyniku choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych.
Autoimmunologiczne zapalenie trzustki (AZT) to odrębna postać zapalenia, w której układ odpornościowy sam atakuje komórki trzustki. Typ I AZT jest manifestacją układowego procesu autoimmunologicznego i jest związany z podwyższonym mianem immunoglobuliny G4 (IgG4) w surowicy. Oprócz trzustki zajęte procesem zapalnym są też inne narządy, m.in. drogi żółciowe, pęcherzyk żółciowy, wątroba, nerki, gruczoł krokowy, tarczyca, centralny układ nerwowy czy płuca. W II typie AZT nie stwierdza się podwyższonego poziomu IgG4, a stan zapalny jest ograniczony jedynie do trzustki.
Przewlekłe zapalenie trzustki – objawy
- nawracający lub stały ból brzucha w nadbrzuszu;
- ból brzucha promieniujący do pleców;
- ból nasilający się 15-30 minut po posiłku;
- wzdęcia;
- biegunka (tłuszczowa);
- niedobór witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K);
- wymioty;
- objawy dyspeptyczne;
- postępująca utrata masy ciała (związana z niechęcią do przyjmowania pokarmów);
- żółtaczka;
- objawy skórne (świąd skóry);
- hiperglikemia (podwyższony poziom glukozy we krwi);
- zaburzenia tolerancji glukozy;
- cukrzyca – w zaawansowanych przypadkach.
Najbardziej charakterystycznym objawem przewlekłego zapalenia trzustki jest ból brzucha – opisywany jako ból przeszywający, pieczenie w nadbrzuszu, ucisk. Ból brzucha ma charakter nawracający lub stały.
Przewlekłe zapalenie trzustki – przyczyny
Przewlekłe zapalenie trzustki – podobnie jak ostre zapalenie trzustki – również może być spowodowane nadużywaniem alkoholu. Przyczyną może być też kamica przewodu żółciowego wspólnego. Czynniki ryzyka w przypadku przewlekłego zapalenia trzustki to m.in. niezdrowe odżywianie, otyłość, przewlekłe stosowanie niektórych leków, predyspozycja genetyczna.
Klasyfikacja przewlekłego zapalenia trzustki (wg systemu TIGAR-o): toksyczne (nadużywanie alkoholu), idiopatyczne, o podłożu genetycznym, autoimmunologiczne, nawracające i zaporowe (obstrukcyjne). Przyczyną przewlekłego zapalenia trzustki mogą być również nawracające epizody ostrego zapalenia trzustki, hiperkalcemia (m.in. w nadczynności przytarczyc), przewlekła niewydolność nerek.
Leczenie przewlekłego zapalenia trzustki
Najważniejszym zaleceniem na początku leczenia zapalenia trzustki jest całkowity zakaz picia alkoholu i palenia tytoniu. Chorzy powinni stosować odpowiednio zbilansowaną dietę (dieta powinna być wysokokaloryczna, wysokobiałkowa). Zalecana jest suplementacja witaminą D (jeśli występują niedobory).
W leczeniu farmakologicznym przewlekłego zapalenia trzustki stosuje się leki przeciwbólowe (nie są wskazane NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne, które mogą niekorzystnie wpływać na przewód pokarmowy), opioidy (np. tramadol) oraz koanalgetyki (substancje wspomagające działanie leków przeciwbólowych). W niektórych przypadkach łączy się terapię opioidem z koanalgetykiem. W leczeniu ważne jest uzupełnianie niedoboru witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Jeśli występują biegunki, utrata masy ciała, wzdęcia, stosowana jest terapia substytucyjna enzymami trzustkowymi.
Istotnym elementem terapii jest kontrola prawidłowego poziomu glikemii we krwi. W tym celu stosuje się odpowiednią dietę, opartą na produktach z niskim indeksem glikemicznym, oraz farmakoterapię (z insuliną w ciężkich przypadkach).
Leczenie inwazyjne przewlekłego zapalenia trzustki jest możliwe tylko w niektórych przypadkach. Stosowane zabiegi to usunięcie kamieni z przewodu trzustkowego, wprowadzenie do przewodu trzustkowego stentu, leczenie torbieli rzekomych, zabiegi resekcyjne.
Powikłania przewlekłego zapalenia trzustki
Do powikłań przewlekłego zapalenia trzustki są zaliczane m.in.: torbiele rzekome trzustki, zakrzepica, cukrzyca, rak trzustki, zwężenie przewodu żółciowego.
Ostre zapalenie trzustki – objawy
- nagły i silny ból brzucha (w nadbrzuszu);
- ból brzucha promieniujący do kręgosłupa;
- wymioty;
- nudności;
- wzmożone napięcie powłok brzucha;
- wzmożone pragnienie;
- przyspieszone bicie serca;
- spadki ciśnienia;
- zaburzenia świadomości;
- zaczerwienienie twarzy;
- gorączka.
Ostre zapalenie trzustki – przyczyny
Przyczyną ostrego zapalenia trzustki mogą być m.in.: nadużywanie alkoholu, choroby dróg żółciowych (np. kamica żółciowa), przyczyny jatrogenne (wywołane np. badaniem endoskopowym), hipertriglicerydemia, urazy jamy brzusznej, operacje w obrębie jamy brzusznej, wady wrodzone (tzw. trzustka dwudzielna), nadczynność przytarczyc, stosowanie niektórych leków (np. azatiopryna, glikokortykosteroidy). Bardzo rzadko przyczyną są: zakażenia wirusowe, zakażenie glistą ludzką, pasożyty.
Leczenie ostrego zapalenia trzustki
Ostre zapalenie trzustki wymaga pilnej konsultacji z lekarzem – najczęściej konieczne jest wdrożenie leczenia szpitalnego. Podstawą leczenia jest odpowiednie nawadnianie, wyrównywanie zaburzeń elektrolitowych i leczenie przeciwbólowe. Pacjent powinien przejść na lekkostrawną dietę (ubogotłuszczową), w ciężkich przypadkach stosuje się żywienie dojelitowe lub pozajelitowe. W niektórych przypadkach wdrażana jest antybiotykoterapia. Leczenie chirurgiczne jest stosowane, gdy zawiodą pozostałe metody leczenia lub gdy diagnoza wskazuje na martwicze zapalenie trzustki. Leczenie endoskopowe może być wskazane u niektórych pacjentów z niedrożnością lub zapaleniem dróg żółciowych.
Autoimmunologiczne zapalenie trzustki
Zarówno pierwszy, jak i drugi typ autoimmunologicznego zapalenia trzustki może dawać objawy podobne do raka trzustki. W przypadku podejrzenia autoimmunologicznego zapalenia trzustki bardzo ważne jest więc wykluczenie choroby nowotworowej. Częstym objawem AZT jest żółtaczka o zmiennym nasileniu. Ból brzucha zwykle jest łagodny. Jedną z terapii przy AZT jest kortykoterapia, czyli zastosowanie syntetycznych hormonów kory nadnerczy.
Autor: Jacek Krajl
