Otyłość – definicja
Otyłość jest przewlekłą, ogólnoustrojową chorobą polegającą na patologicznym zwiększeniu ilości tkanki tłuszczowej w organizmie. Wiąże się ze wzrostem ryzyka rozwoju groźnych schorzeń dotyczących wielu układów narządów, a w konsekwencji – przedwczesnej śmierci. Ze względu na swoje rozpowszechnienie i skutki otyłość stanowi poważny problem zdrowotny o zasięgu globalnym. Szczególną uwagę zwraca się na wzrost liczby dzieci i nastolatków z otyłością i nadwagą [2].
Otyłość u dzieci w Polsce
Jak podaje WHO, w 2016 r. na całym świecie 18% dzieci w wieku 5–19 lat miało nadwagę, a 7% było otyłych. Według NCD Risk Factor Collaboration w tym samym roku w Polsce wśród osób poniżej 20. roku życia 20% dziewcząt i 31% chłopców miało nadwagę, a 5% dziewcząt i 13% chłopców było otyłych [3]. Porównując te dane z danymi z poprzednich lat, można zauważyć, że liczba osób borykających się z nadwagą i otyłością – zarówno dorosłych, jak i dzieci – nieustannie rośnie.
Przyczyny otyłości u dzieci
Najprościej rzecz ujmując, otyłość jest wynikiem długotrwałego dodatniego bilansu energetycznego, czyli dostarczania do organizmu więcej energii, niż jest wydatkowane [2]. Na rozwój otyłości mają wpływ czynniki genetyczne, środowiskowe, współwystępujące choroby i zaburzenia, a także przyjmowane leki.
Dotychczas rozpoznano wiele genów sprzyjających występowaniu nadmiernej masy ciała, m.in. najbardziej znany FTO. Stwierdzono także, że występowanie otyłości u jednego z rodziców zwiększa ryzyko rozwoju otyłości w wieku dorosłym 4–5-krotnie, a w przypadku gdy otyłych jest oboje rodziców, ryzyko to wzrasta aż 13-krotnie. Obecnie uznaje się jednak, że czynniki dziedziczne są odpowiedzialne za rozwój otyłości jedynie w ok. 30–40%. Większą rolę odgrywają inne przyczyny, np. nieprawidłowe nawyki żywieniowe i brak ruchu [2, 6].
W przypadku małych dzieci duże znaczenie mają nawyki rodziców lub opiekunów – to, jaką żywność spożywa się w domu, a także jak się spędza wolny czas. Na wybory żywieniowe dzieci w wieku szkolnym wpływają też zachowania rówieśników oraz dostępność poszczególnych produktów (np. asortyment szkolnych sklepików). Wskazuje się, że problemem wymagającym szczególnej uwagi jest duże spożycie cukru. W 2017 roku roczne spożycie cukru przetworzonego (zawartego np. w słodyczach i napojach) wyniosło aż 33 kilogramy na jednego Polaka [3].
Otyłość u dzieci a BMI
Ocena otyłości u dzieci i młodzieży nie jest tak prosta jak w przypadku osób dorosłych – trzeba bowiem uwzględnić przy niej różnice między płciami, a także zmienność tempa przyrostu tkanki tłuszczowej od urodzenia do czasu osiągniecia dojrzałości. Na rozpoznanie otyłości w tej grupie pozwalają tablice i siatki centylowe – odpowiednie dla wieku i płci dziecka, uwzględniające normy dla określonej populacji czy obszaru geograficznego [2].
Według badaczy europejskich BMI w zakresie 85–95. centyla jest wskazaniem do rozpoznania nadwagi, a BMI powyżej 95. centyla – otyłości. Stosowane w Polsce siatki centylowe zostały opracowane przez Palczewską i Niedźwiedzką dla Instytutu Matki i Dziecka. Na ich podstawie nadwagę stwierdza się przy BMI w przedziale 90–97. centyla, a otyłość – przy BMI powyżej 97. centyla [2].
Należy podkreślić, że stosowanie BMI do rozpoznawania nadwagi i otyłości ma pewne ograniczenia. Na podstawie tego wskaźnika nie określimy dokładnej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie ani jej rozmieszczenia (nie dowiemy się więc, czy u dziecka występuje sprzyjająca rozwojowi innych chorób otyłość brzuszna) [4].
Polecamy: Kalkulator BMI online
Otyłość u dzieci – badania
BMI jest wskaźnikiem antropometrycznym (badania antropometryczne – badania opierające się na pomiarach wysokości i masy ciała, obwodu talii i bioder). Oprócz badań antropometrycznych u osób otyłych można przeprowadzić badania służące do oceny składu ciała. Jednym z nich jest analiza impedancji bioelektrycznej (BIA), która zyskuje coraz szersze zastosowanie w praktyce klinicznej. Jest to metoda nieinwazyjna i bezpieczna, pozwalająca określić zawartość tkanki tłuszczowej, wody i masy mięśniowej w organizmie oraz stopień otłuszczenia narządów [4].
W celu określenia ryzyka rozwoju chorób związanych z otyłością u dzieci wykonuje się też morfologię, lipidogram, badanie poziomu glukozy na czczo i oznaczenie stężenia hormonów tarczycy we krwi [4].
Do czego prowadzi otyłość u dzieci?
Konsekwencje zdrowotne otyłości u dziecka mogą pojawić się zarówno w dzieciństwie i w okresie dorastania (powikłania wczesne), jak i po osiągnięciu dojrzałości.
Skutki otyłości dziecięcej w dzieciństwie
Zwiększona masa ciała u dziecka może zaburzać prawidłowy rozwój układu kostno-stawowego, a przez to przyczyniać się do powstawania np. skrzywienia kręgosłupa i płaskostopia. Możliwe skutki otyłości u dorastających dziewcząt to zaburzenia miesiączkowania, a u chłopców – zaburzenia dojrzewania płciowego i ginekomastia. Inne wczesne powikłania otyłości to m.in.:
- nadciśnienie tętnicze,
- insulinooporność,
- cukrzyca typu 2,
- dyslipidemia,
- zespół metaboliczny,
- niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD),
- kamica pęcherzykowa,
- astma oskrzelowa [1, 4].
Otyłość może być też źródłem problemów psychologicznych. Dzieci z otyłością w wielu przypadkach nie akceptują własnego wyglądu, mają niską samoocenę i większą skłonność do stanów depresyjnych [4].
Skutki otyłości dziecięcej w dorosłym życiu
Otyłość w dzieciństwie zwiększa prawdopodobieństwo występowania problemów z nadmierną masą ciała w przyszłości. Ocenia się, że ok. 25% otyłych sześciolatków i 75% otyłych dwunastolatków będzie zmagało się z otyłością również w dorosłym życiu [4]. Jak wskazują niektóre badania, otyłość w dzieciństwie może zwiększać ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, a także powodować przerost lewej komory serca [1].
Jak leczyć otyłość u dzieci?
Otyłości nie można postrzegać jako niegroźnego stanu, który minie samoistnie, kiedy dziecko podrośnie. Nieprawidłowa masa ciała u dziecka zawsze wymaga rozpoczęcia leczenia mającego na celu zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej oraz zapobieganie wystąpieniu lub nasileniu powikłań [4].
W przypadku dzieci leczenie otyłości polega na modyfikacji diety i zwiększeniu aktywności fizycznej. Farmakoterapia zwykle nie jest stosowana i ogranicza się do leczenia powikłań otyłości (hiperlipidemii, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń tolerancji glukozy) [4].
Dieta i ćwiczenia dla dziecka z otyłością
Podstawowe znaczenie w leczeniu otyłości u dziecka ma zmiana nieprawidłowych nawyków żywieniowych. Należy ograniczyć spożycie tłustych mięs, słodyczy, napojów gazowanych z dużą zawartością cukru, chipsów, fast-foodów i potraw smażonych. W zamian warto zwiększyć udział w codziennej diecie warzyw i owoców, ryb, kasz, pełnoziarnistego pieczywa, razowego makaronu i brązowego ryżu. Dziecko powinno regularne spożywać posiłki, aby zminimalizować ryzyko napadów wilczego głodu i podjadania [5].
Dieta dla otyłego dziecka powinna umożliwiać stopniową redukcję masy ciała. Oczywiście musi przy tym pokrywać zapotrzebowanie na wszystkie składniki odżywcze niezbędne dla prawidłowego rozwoju. U dzieci do 7. roku życia nie powinno się stosować znacznych ograniczeń kalorycznych [5].
W leczeniu otyłości u dziecka duże znaczenie ma również ruch. Dziecko powinno poświęcać na aktywność fizyczną przynajmniej godzinę dziennie, natomiast oglądanie telewizji, korzystanie z komputera i innych urządzeń elektronicznych należy ograniczyć do 2 godzin dziennie. Czas spędzany przed komputerem lub telewizorem można zamienić na przykład na jazdę na rowerze, grę w piłkę nożną, taniec, pływanie czy jazdę na rolkach.
Warto też zwrócić uwagę na to, aby dziecko się wysypiało. W wieku 6–12 lat dzieci potrzebują co najmniej 10 godzin snu dzienne. Niedobór snu u dziecka może się przyczynić do nadwagi lub otyłości.
Bibliografia:
1. Gawlik A., Zachurzok-buczyńska A., Małecka-tendera E., Powikłania otyłości u dzieci i młodzieży, „Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii” 2009, t. 5, nr 1, s. 19–27.
2. Mikoś M. i in., Nadwaga i otyłość u dzieci i młodzieży, „Nowiny Lekarskie” 2010, nr 79 (5), s. 397–402.
3. Narodowy Fundusz Zdrowia, Cukier, otyłość – konsekwencje. Przegląd literatury, szacunki dla Polski, 2019.
4. Przybylska D., Kurowska M., Przybylski P., Otyłość i nadwaga w populacji rozwojowej, „Hygeia Public Health” 2012, nr 47 (1), s. 28–35.
5. Sikorska-wiśniewska G., Nadwaga i otyłość u dzieci i młodzieży, „Żywność. Nauka. Technologia. Jakość” 2007, nr 6 (55), s. 71–80.
6. Wąsowski M., Walicka M., Marcinowska-suchowierska E., Otyłość – definicja, epidemiologia, patogeneza, „Postępy Nauk Medycznych” 2013, t. 26, nr 4, s. 301–306.
