Czym jest lęk?
Lęk to stan ogólnego pobudzenia, który charakteryzuje się poczuciem zagrożenia i niebezpieczeństwa. Jest on nieodłączną częścią naszego życia i tylko czasem przybiera formę patologiczną. Ma silne podstawy biologiczne – występuje również u niektórych zwierząt. Możemy też być na niego bardziej lub mniej podatni. W związku z biologicznym podłożem lęku istotne jest nie tylko podłoże psychologiczne, ale również fizjologiczne.
W rozwoju lęku bardzo ważną rolę odgrywa zasada sprzężenia zwrotnego – lęk nasila objawy wegetatywne (przyspieszone bicie serca, pocenie się), a my te objawy interpretujemy jako zagrażające i poprzez swoje myśli i interpretacje nasilamy pierwotny lęk. Powstaje błędne koło lęku.
Możemy mówić o lęku zdrowym (realistycznym) i chorobowym (patologicznym). Ten pierwszy charakteryzuje to, że ma bezpośredni związek z faktycznie istniejącym niebezpieczeństwem (na przykład lęk przez nadjeżdżającym w naszą stronę samochodem) i natężenie tego lęku jest adekwatne do sytuacji (po jakimś czasie lęk mija). Pełni on ważną i pozytywną funkcję w naszym życiu, ponieważ jest sygnałem ostrzegawczym, pomaga unikać niebezpieczeństw, wskazuje na to, co w naszym życiu wartościowe.
Lęk patologiczny z kolei ogranicza, unieruchamia. Uniemożliwia nam on funkcjonowanie tak, jak byśmy tego chcieli. Nie jest bezpośrednio związany z sytuacją i jako reakcja utrwala się i nie mija, gdy zagrożenie znika. Wpływa dezorganizująco na całe nasze życie. Jest odporny na racjonalne argumenty, a jego nasilenie nie jest adekwatne do zagrożenia.
Czytaj także: Mutyzm wybiórczy – objawy, przyczyny i leczenie zaburzenia lękowego
Jakie są rodzaje zaburzeń lękowych?
Istnieje wiele różnych zaburzeń, w których na pierwszy plan wysuwa się lęk. Jedne z najczęściej spotykanych to:
Uogólnione zaburzenie lękowe
Charakteryzuje się ono stałym, uporczywym doświadczaniem lęku, który występuje bez wyraźniej przyczyny. Lęk może pojawiać się w dowolnym momencie życia pacjenta, niezależnie od czynności, jaką ten akurat wykonuje. Lękowi towarzyszą takie objawy, jak mocne bicie serca, pocenie się, drżenie, trudności z oddychaniem; może występować uczucie dławienia się, przypływy zimna i gorąca, szybka męczliwość i drażliwość.
Zespół lęku panicznego
Atak paniki to nagły napad lęku bez uzasadnionej przyczyny, któremu towarzyszy poczucie zagrożenia życia. Występuje najczęściej bez uchwytnego powodu i przechodzi samoistnie po 15–30 minutach. Towarzyszy mu między innymi doświadczanie intensywnego lęku, mocne bicie serca, pocenie się, poczucie duszności, zawroty głowy czy dreszcze. Jest to jedna z najczęstszych form zaburzeń lękowych. Występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn. Na atak paniki nie możemy się przygotować, nie wiemy, kiedy on wystąpi, co rodzi poczucie osamotnienia i bezradności.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne
Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, znane również pod potoczną nazwą nerwica natręctw, to jednostka chorobowa, której głównym objawem jest niezwykle częste wykonywanie tych samych czynności bądź też nieprzerwany napływ nieprzyjemnych, natarczywych myśli. Gdyby pacjent tych czynności nie wykonywał, zostałby owładnięty lękiem, którego nie byłby w stanie znieść. Uporczywe myśli czy natrętne zachowania (na przykład wielokrotne sprawdzanie, czy drzwi są zamknięte) to próba zyskania 100% bezpieczeństwa w jakimś fragmencie życia i upewnienia się, że chociaż jakaś jego część może podlegać uporządkowaniu i kontroli.
PTSD
Zespół stresu pourazowego może wystąpić u osób, które doświadczyły lub były świadkami traumatycznego zdarzenia, takiego jak wypadek, klęska żywiołowa, przemoc, gwałt, doświadczenie wojny, atak terrorystyczny. Występuje uporczywe przypominanie sobie tego zdarzenia, często w formie tzw. „przebłysków”, wspomnień, snów, oraz złe samopoczucie w sytuacjach, które w jakiś sposób przypominają pierwotnie okoliczności będące przyczyną PTSD. Powyższym objawom może również towarzyszyć gniew, drażliwość, trudności w koncentracji, problemy ze snem.
Fobie (w tym agorafobia, fobia społeczna)
Fobie są rodzajem zaburzeń lękowych, w którym przedmiot lęku nie jest ogólny, nieznany, ale odwrotnie – jest on konkretnie sprecyzowany. Osoba mająca fobię odczuwa lęk przed sytuacjami, przedmiotami, zwierzętami, które „obiektywnie” nie są niebezpieczne ani zagrażające.
Jednym z rodzajów fobii jest agorafobia, czyli lęk przed tłumem, przebywaniem w środkach transportu i miejscach publicznych (kino, sklep), przed otwartymi przestrzeniami, przebywaniem samemu poza domem.
U osób z fobią społeczną lęk pojawia się z kolei w sytuacjach, w których miałoby dojść do kontaktów międzyludzkich, a szczególnie w sytuacjach związanych ze spotkaniami z nieznajomymi. Osoby te często unikają sytuacji społecznych, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do izolacji społecznej.
Czytaj także: Mutyzm – przyczyny, objawy i leczenie zaburzenia mowy
Objawy lęku
Lęku doświadczamy zarówno na poziomie naszej psychiki, jak i ciała. Objawy psychiczne lęku to między innymi:
- napięcie,
- drażliwość,
- wewnętrzny niepokój,
- trudności w koncentracji uwagi,
- zmęczenie,
- bycie w stanie ciągłej gotowości do reagowania, wzmożenie sił lub odwrotnie – paraliż, poczucie bycia zamrożonym, niezdolnym do zareagowania.
Na poziomie ciała możemy wyróżnić między innymi takie objawy, jak:
- kołatanie serca i bóle w klatce piersiowej,
- płytki oddech,
- pocenie się,
- suchość w ustach,
- rozszerzone źrenice,
- biegunka,
- bóle mięśni,
- zaburzenia snu.
Czy zaburzenia lękowe są uleczalne?
W przypadku zaburzeń lękowych skuteczna jest zarówno farmakoterapia, jak i psychoterapia. Jeśli pacjent odczuwa dużą trudność w codziennym funkcjonowaniu, leki mogą okazać się bardzo pomocne, z kolei terapia pozwoli przyjrzeć się dokładniej lękowi, oswoić go i zrozumieć, by ostatecznie móc się od niego uwolnić. Każda terapia lęku powinna się rozpocząć od wprowadzenia stanu odprężenia w ciele, ponieważ wtedy zabieramy grunt lękowi, nie pozwalamy mu się rozwijać. Lęk potrzebuje naszego ciała, by się w nas rozgościć.
Gdy już zyskamy trochę bezpiecznej przestrzeni, możemy próbować przyglądać się temu lękowi, próbować go dokładniej uchwycić i opisać. W ten sposób dojdziemy do źródła lęku, jaki w sobie nosimy. Często tym lękiem będzie lęk przed końcem naszego życia, lęk przed śmiercią.
Lęk, a szczególnie lęk przed śmiercią, jest wpisany w istotę naszego życia i tylko gdy jesteśmy w stanie spojrzeć mu prosto w oczy i się z nim skonfrontować, możemy przeżywać nasze życie jako dobre i spełnione. Im śmielej się z nim zmierzymy, tym mniej będziemy się później bali. Ostatecznie tylko konfrontacja z naszym lękiem może nas od niego uwolnić.
Autor: Krzysztof Kropisz
