Mutyzm – przyczyny, objawy i leczenie zaburzenia mowy

Czym jest mutyzm?

Mutyzm definiuje się jako ograniczenia mowy, mimo nienaruszonego aparatu słuchowego oraz zachowanego rozumienia mowy innych ludzi. Osoba cierpiąca na to zaburzenie milczy, choć doskonale zdaje sobie sprawę z tego, co dzieje się w jej otoczeniu i o czym rozmawiają inni.

Mutyzm to nie jest nieśmiałość. Jest to głębokie zablokowanie gotowości do komunikacji. Mutyzm odnosi się więc do zaburzenia motywacji i inicjacji mowy, a nie samego języka. W terminologii medycznej jest to raczej symptom lub zespół objawów towarzyszący różnorodnym jednostkom chorobowym, od zaburzeń lękowych po ciężkie uszkodzenia mózgu.

Rodzaje mutyzmu

• W grupie mutyzmu funkcjonalnego wyróżnia się m.in. mutyzm wybiórczy (selektywny), będący zaburzeniem lękowym, w którym pacjent milczy w określonych sytuacjach społecznych (np. w szkole), ale swobodnie rozmawia z wybranymi osobami w określonych miejscach, np. w domu. Jest to osobna, złożona jednostka chorobowa.
• Kolejną odmianą jest mutyzm całkowity, w którym pacjent przestaje mówić całkowicie, bez względu na kontekst i rozmówcę, często posługując się jedynie pismem, gestem lub krzykiem obronnym.
• Mutyzm konwersyjny pojawia się nagle w wyniku ostrego urazu psychicznego jako reakcja nerwowa.
• Mutyzm organiczny wiąże się bezpośrednio z uszkodzeniem struktur ośrodkowego układu nerwowego.
• Do grupy należy mutyzm akinetyczny, charakteryzujący się jednoczesnym brakiem ruchu (akineza) i mowy (mutyzm) przy zachowanym czuwaniu.
• Innym typem jest mutyzm móżdżkowy, pojawiający się przejściowo u dzieci po skomplikowanych operacjach neurochirurgicznych w obrębie tylnego dołu czaszki.

Mutyzm a mutyzm wybiórczy (mutyzm selektywny) – najważniejsze różnice

Mutyzm wybiórczy nie jest tożsamy z mutyzmem o charakterze całkowitym lub organicznym, lecz stanowi jego specyficzną odmianę. Główna różnica tkwi w selektywności objawów.

• Osoba z mutyzmem wybiórczym posiada nienaruszoną zdolność mówienia i swobodnie rozmawia w pewnych sytuacjach i z konkretnymi osobami (np. z rodzicami w domu), podczas gdy w innych miejscach (np. w szkole) jej mowa ulega całkowitemu zablokowaniu.
• Z kolei w mutyzmie całkowitym pacjent nie posługuje się mową w ogóle, niezależnie od miejsca, okoliczności czy stopnia bliskości z rozmówcą.

Przyczyny mutyzmu. Dlaczego człowiek nagle przestaje mówić?

Przyczyny mutyzmu są niezwykle złożone. W przypadku mutyzmu funkcjonalnego etiologia obejmuje powiązanie podatności biologicznej, temperamentu (neurotyczność, zahamowanie) oraz stresorów środowiskowych, takich jak przemoc czy konflikty rodzinne.

Najczęściej jest on skutkiem:

• ciężkich traum psychicznych, zespołów stresu pourazowego (PTSD) lub zaburzeń lękowych;
• schizofrenii katatonicznej;
• ostrych epizodów neurologicznych (udarów, pęknięć tętniaków, chorób neurodegeneracyjnych) wywołujących mutyzm akinetyczny.

Czy mutyzm jest dziedziczny?

Genetyka stanowi pewien ważny element w mutyzmie funkcjonalnym. Dziedziczy się skłonność do nadreaktywności struktur mózgowych odpowiedzialnych za lęk (głównie ciała migdałowatego). Co niezwykle ciekawe, w rzadkich przypadkach mutyzm może być bezpośrednią częścią dziedzicznych zespołów genetycznych. Przykładem jest zespół Mast (MASTS), dziedziczona autosomalnie recesywnie postać porażenia kurczowego, w której mutyzm akinetyczny współwystępuje z demencją i degeneracją ciała modzelowatego.

Mutyzm a afazja – jakie są różnice?

Konieczne jest dokładne rozróżnienie pojęć: mutyzm i afazja, opisujące stany, które mogą dotyczyć dorosłych i objawiać się milczeniem.

• Afazja wynika z fizycznego uszkodzenia korowych ośrodków językowych (np. po udarze) i wiąże się z utratą rozumienia mowy lub niemożnością poprawnego konstruowania zdań (również w piśmie).
• Mutyzm z kolei nie dotyczy struktur językowych. Pacjent doskonale rozumie mowę i potrafi pisać, lecz fizycznie nie może zainicjować wypowiedzi ustnej.

Czy istnieje powiązanie między mutyzmem a autyzmem?

Zupełnie inaczej wygląda relacja między mutyzmem a autyzmem. W klasyfikacji ICD 10 oraz nowszych wersjach autyzm bywał kryterium wykluczającym rozpoznanie mutyzmu wybiórczego. Jednak badania wykazują, że u części dzieci (zwłaszcza u dziewcząt maskujących swoje objawy) wczesny mutyzm lękowy może być w rzeczywistości pierwszym zwiastunem spektrum autyzmu. Ponadto stany głębokiego przeciążenia sensorycznego u osób autystycznych mogą prowadzić do tzw. mutyzmu sytuacyjnego, będących mechanizmem obronnym układu nerwowego.

Objawy mutyzmu

Podstawowym i najbardziej widocznym objawem mutyzmu jest całkowity brak mowy lub jej drastyczne ograniczenie, występujące mimo fizjologicznej sprawności aparatu artykulacyjnego. Objawy te rzadko występują same. Najczęściej towarzyszy im szerokie spektrum symptomów behawioralnych, emocjonalnych oraz somatycznych, które zależą od podłoża i rodzaju zaburzenia.

U pacjentów najczęściej obserwuje się następujące symptomy mutyzmu:

• niemówienie w określonych sytuacjach społecznych bądź we wszystkich środowiskach;
• fizjologiczne reakcje napięciowe aparatu mowy, takie jak sztywnienie języka i warg, a także bezgłośny szept przy próbach artykulacji;
• somatyczne objawy paraliżu lękowego, w tym sztywna, napięta postawa ciała, unikanie kontaktu wzrokowego oraz uboga, skąpa mimika twarzy;
• kompensowanie braku mowy za pomocą alternatywnych kanałów komunikacji, do których należą kiwanie głową, gestykulacja dłoni, a u starszych pacjentów pisanie lub rysowanie;
• wycofanie społeczne, odmowa chodzenia do szkoły lub przedszkola, a w przypadku wywierania silnej presji na mówienie – napady złości lub zachowania buntownicze;
• w rzadkich postaciach organicznych, np. w mutyzmie akinetycznym, całkowity bezruch i milczenie przy jednoczesnym zachowaniu przytomności i zdolności śledzenia otoczenia wzrokiem.

Jak stawiana jest profesjonalna diagnoza mutyzmu? Czy istnieje test na mutyzm?

Diagnostyka mutyzmu to wieloetapowy proces, prowadzony przez zespół lekarzy specjalistów różnych dziedzin: psychiatrów, neurologów, psychologów klinicznych oraz neurologopedów.

W dzieciństwie badanie logopedyczne obejmuje m.in. ocenę słuchu, sprawności aparatu artykulacyjnego (język, wargi, żuchwa), ocenę rozumienia mowy oraz analizę zachowań niewerbalnych. W diagnozie mutyzmu wybiórczego pomocne są narzędzia takie jak kwestionariusz SMQ czy ADIS. Ważnym elementem jest wykluczenie innych schorzeń.

Mutyzm u dorosłych objawia się w sposób nagły lub postępujący, co wymaga pilnej diagnostyki neurologicznej. Diagnostyka różnicowa mutyzmu akinetycznego u dorosłych polega na odróżnieniu go od takich stanów jak śpiączka, stan minimalnej świadomości czy zespół zamknięcia. W tym celu diagnozowany poddaje się badaniu DTT (traktografię rezonansu magnetycznego), które pozwala zobrazować precyzyjnie drogi nerwowe i wykluczyć uszkodzenia pnia mózgu.

Leczenie mutyzmu. Jakie są skuteczne metody terapii? Czy mutyzm można wyleczyć?

Mutyzm można całkowicie wyleczyć i jest stanem odwracalnym, pod warunkiem odpowiedniego czasu reakcji. Im wcześniej postawiona profesjonalna diagnoza i wdrożone leczenie, tym lepsze są rokowania długoterminowe. Nieleczone zaburzenie ulega utrwaleniu i rzutuje na całe dorosłe życie pacjenta. Metody leczenia różnią się w zależności od etiologii.

Terapia mutyzmu funkcjonalnego

Opiera się głównie na psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Wykorzystuje się techniki stopniowej ekspozycji na bodziec lękowy (odczulanie) oraz wzmocnienia pozytywne. Ważna jest współpraca z neurologopedą, który pomaga zredukować fizyczne napięcie warg, szczęki i krtani. W skrajnych stanach lękowych włącza się leczenie farmakologiczne, najczęściej z grupy SSRI (np. fluoksetynę) pod kontrolą psychiatry.

Terapia mutyzmu organicznego (w tym akinetycznego)

Koncentruje się na leczeniu schorzenia podstawowego (np. operacyjne usunięcie guza, leczenie stanów zapalnych po COVID-19 czy neuroinfekcjach). Ze względu na to, że mutyzm akinetyczny wynika z dysfunkcji układu dopaminergicznego, stosowana jest farmakoterapia, m.in. agoniści dopaminy (np. amantadyna, bromokryptyna) lub lewodopa, co przynosi spektakularną poprawę poprzez przywrócenie neurologicznego napędu do ruchu i mówienia.

Jak wspierać osobę z mutyzmem?

Terapia mutyzmu nie kończy się w gabinecie specjalisty. Aby pomóc osobie z mutyzmem funkcjonalnym, konieczne jest stworzenie sprzyjającego, wolnego od presji środowiska w domu, przedszkolu, szkole czy pracy. Podstawową zasadą jest całkowite zrezygnowanie z naciskania na komunikację werbalną. Zamiast tego należy akceptować inne sposoby kontaktu, takie jak pisanie, rysowanie, wskazywanie czy gesty, stopniowo budując poczucie bezpieczeństwa. Rodzice i nauczyciele osób z mutyzmem powinni uczestniczyć w grupach wsparcia, które uczą prawidłowej komunikacji społecznej i pomagają radzić sobie z emocjonalnym ciężarem opieki nad milczącym bliskim.

Co warto zapamiętać?

Mutyzm to złożone zaburzenie komunikacji werbalnej, charakteryzujące się całkowitym lub wybiórczym brakiem mowy, przy jednoczesnym zachowaniu pełnego rozumienia słów oraz sprawności fizjologicznej aparatu artykulacyjnego.

Wczesne wykrycie i natychmiastowe podjęcie terapii dają bardzo dobre rokowania, zapobiegając utrwaleniu się milczenia i jego negatywnemu wpływowi na dalsze życie pacjenta.