Gdy się starzejemy, wolniej myślimy, wolniej również się poruszamy – słabnie szybkość reakcji, a nasze mięśnie i stawy stają się sztywniejsze. Osoba w wieku 70 lat nadal może świetnie radzić sobie z nauką języków obcych, choć będzie potrzebować więcej czasu np. na nauczenie się nowych słówek.
W przypadku osób młodszych sporadyczne zapominanie może przytrafić się każdemu, np. z powodu przemęczenia, silnego stresu czy długotrwałego niewyspania. Demencja to coś znacznie poważniejszego.
Demencja – co to jest?
Demencja nie jest naturalnym etapem starzenia się; jest chorobą mózgu, w której organ kluczowy dla naszego funkcjonowania zaczyna się kurczyć. Demencja jest diagnozowana, gdy chorują co najmniej dwa obszary mózgu.
Z tego powodu istnieje kilka rodzajów demencji:
- Choroba Alzheimera – według najnowszych danych dotyka nawet 60 proc. osób chorujących na demencję. Charakterystyczne dla tej choroby jest to, że nasz mózg nie potrafi przyswajać nowych faktów. Chory potrafi za to doskonale odtworzyć z pamięci sytuacje i detale sprzed wielu lat.
- Demencja naczyniowa – dotyka 20–30 proc. wszystkich chorujących na demencję. Ten rodzaj otępienia wywołują uszkodzenia naczyń krwionośnych w mózgu, a choroba może być konsekwencją wielu mikroudarów lub jednego dużego udaru. Demencja naczyniowa tym różni się od innych form demencji, że kondycja chorującego może się zmieniać, są dni dobre i złe, czego nie ma np. w chorobie Alzheimera.
- Demencja czołowo-skroniowa – dotyka 10–15 proc. wszystkich chorujących na demencję. Występuje, gdy dochodzi do zmian w płacie czołowym i skroniowym, odpowiadającym za ocenę sytuacji i zachowania społeczne. Dlatego osoby z tym rodzajem demencji bywają wulgarne, tracą wewnętrzne hamulce, są agresywne, impulsywne, zaniedbują codzienne obowiązki. Chory robi i mówi rzeczy, na które w zwykłych okolicznościach nigdy by się nie zdobył.
- Demencja z ciałami Lewy’ego – dotyka 10–25 proc. chorych. Ze względu na podobieństwo objawów może być mylona z chorobą Parkinsona. W przypadku demencji z ciałami Lewy’ego uszkodzeniu ulega część mózgu odpowiedzialna za zachowanie, myślenie i ruch, a drżenie rąk, tak charakterystyczne dla choroby Parkinsona, pojawia się dopiero gdy chory wykonuje jakiś ruch, np. po coś sięga (w przypadku choroby Parkinsona drżenie występuje także podczas spoczynku). Ostateczną diagnozę zawsze stawia jednak lekarz specjalista.
Jakie są etapy demencji?
W zależności od stopnia zaawansowania i nasilenia się objawów demencję można podzielić na kilka etapów:
- wczesna,
- umiarkowana,
- umiarkowana późna,
- zaawansowana.
Demencja wczesna – objawy
O demencji na wczesnym jej etapie mogą świadczyć objawy mające różne nasilenie i kolejność:
- problemy z pamięcią – kłopot z zapamiętywaniem bieżących wydarzeń lub informacji, w konsekwencji wielokrotne dopytywanie o to samo;
- trudności z wykonywaniem powtarzających się, ale złożonych codziennych czynności – np. zapominanie o opłaceniu rachunków, pomijanie dawki leków lub przyjmowanie nieprawidłowej dawki, co wcześniej się nie zdarzało;
- kłopoty z właściwym dobieraniem słów – np. używanie nieadekwatnych zamienników, np. „podaj mi ten kwadratowy przedmiot” w odniesieniu do książki;
- odkładanie rzeczy w nietypowe miejsca, np. portfel do lodówki;
- nagłe wahania nastroju i zmiany zachowania;
- kłopoty z myśleniem i rozumieniem przyczynowo-skutkowym;
- zmiany osobowości;
- wycofanie się z życia rodzinnego i towarzyskiego, zanik pasji i hobby;
- mniejszy zakres widzenia, który można przyrównać do patrzenia przez maskę do nurkowania.
Demencja umiarkowana – objawy
Demencja umiarkowana objawia się poprzez:
- nasilające się problemy z pamięcią, np. chory powtarza wielokrotnie te same codzienne czynności, ponieważ nie pamięta, że już je wykonał;
- zauważalny kłopot z płynną rozmową – chory gubi wątek w przypadku rozbudowanych zdań i historii;
- dezorientacja w dobrze znanym sobie środowisku – chory wychodzi rano po bułki, korzystając z doskonale znanej trasy, nie potrafi jednak wrócić do domu;
- konfabulacje – fałszywe wspomnienia, chory opowiada o czymś, co się nie wydarzyło, będąc przekonanym, że mówi prawdę;
- zagubienie w codziennych czynnościach – chory potrafi się ubrać, ale zapomina np. włożyć skarpetki.
Chory jest jeszcze w dużym stopniu samodzielny, jednak musi być pod stałą opieką. Mózg nie rozpoznaje sygnałów płynących od organizmu, dlatego chorzy potrafią być ubrani nieadekwatnie do pogody. Zakres widzenia jeszcze się ogranicza i można go przyrównać do widzenia przez lornetkę.
Demencja umiarkowana późna – objawy
W fazie demencji umiarkowanej późnej następuje zaostrzenie objawów. Chory wymaga ciągłego wsparcia opiekuna, funkcjonuje w rzeczywistości tu i teraz, w jego świecie nie ma już przeszłości ani teraźniejszości, a jego zachowania opisują trzy słowa: dotknąć, poczuć, posmakować – zdarza mu się wkładać do ust przedmioty. Mózg przestaje łączyć fakty i rozpoznawać niebezpieczeństwa, np. ulatniający się gaz nie jest rozumiany jako zagrożenie.
Inne objawy na tym etapie to:
- widzenie „lornetkowe” – chory często nie rozpoznaje przedmiotów;
- brak koordynacji wzrokowo-ruchowej – chory idzie, ale nie potrafi się zatrzymać, ponieważ mięśnie nie otrzymują z mózgu prawidłowego sygnału „stop” ani „ruszaj” (jednocześnie chory potrafi śpiewać, tańczyć, klaskać, zna słowa piosenek sprzed lat);
- trudność z wykonaniem prostych czynności, np. złapaniem sztućców – stąd jedzenie rękoma.
Demencja starcza, zaawansowana – objawy
Demencja zaawansowana, nazywana głęboką, to najcięższe stadium tej choroby. Chory nie rozpoznaje przedmiotów ani bliskich mu osób, jednak potrafi ożywić się przy zapachu, głosie lub muzyce, które kojarzy. Ma trudności z poruszaniem się i przełykaniem, dlatego może krztusić się przy nawet małych porcjach. Chory nie mówi, więc ważna jest empatia i zrozumienie, że jest mu np. niewygodnie lub przeszkadza mu hałas wokół.
Demencja starcza – leczenie, jakie leki?
Demencja starcza ma charakter postępujący. Można w znacznym stopniu zahamować jej rozwój i łagodzić symptomy, jednak nie można jej całkowicie zatrzymać. W leczeniu demencji objawy łagodzi się na dwa sposoby:
- farmakologicznie – stosując leki, m.in. leki poprawiające sprawność intelektualną oraz leki wpływające na zachowanie, łagodzące takie objawy, jak: niepokój, lęk, agresja, zaburzenia snu;
- zapewniając choremu empatyczne i przyjazne otoczenie.
Diagnoza demencji zaczyna się w gabinecie lekarza rodzinnego lub internisty, gdzie lekarz, zlecając podstawowe badania – morfologię, stężenie witaminy B12 i kwasu foliowego, TSH, lipidogram, stężenie glukozy – wyklucza inne schorzenia mogące dawać objawy zbliżone do demencji, w tym np. niedobory witaminy B12 i minerałów. Po dalszą diagnostykę lekarz kieruje pacjenta do psychiatry, neurologa lub geriatry. Diagnostyka demencji opiera się na wielu testach i może wymagać pogłębionych badań obrazowych, np. tomografii komputerowej głowy lub rezonansu magnetycznego, a w przypadku osób młodych z podejrzeniem demencji – także z badaniem płynu mózgowo-rdzeniowego, żeby wykluczyć inne dolegliwości.
Ile trwa ostatni etap demencji? Demencja starcza a śmierć
Faza terminalna to ostatni etap demencji, który jednak we wczesnym etapie można odsunąć w czasie, stosując odpowiednio dobraną farmakoterapię. Przyjmuje się, że w przypadku choroby Alzheimera od momentu rozpoznania choroby mija 4–8 lat. Demencję dzielimy na kilka rodzajów i etapów, dlatego trudno określić, ile trwa ostatnie stadium demencji, gdyż długość każdego zależy od wielu czynników.
Demencja starcza – testy
Nie istnieje jeden rozstrzygający test na demencję, który w stu procentach potwierdza jej wystąpienie. Demencję diagnozuje się jako wynik szeregu badań, z których część stanowią specjalistyczne testy, pozwalające ocenić rodzaj oraz fazę demencji, w której znajduje się chory. Wśród testów na demencję występuje:
- Test zegara – pacjent ma narysować na tarczy zegara wskazówki z określoną godziną, np. 11:10 – osoby z demencją lub chorobą Alzheimera będą miały problem z koordynacją ruchowo-wzrokową. Test ocenia możliwości wzrokowo-przestrzenne, wykonawcze, myślenie pojęciowe i abstrakcyjne.
- Test MMSE – z angielskiego Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego – składa się z 30 pytań, których wynik pozwala ocenić orientację w czasie, miejscu, zapamiętywanie, liczenie, rozumienie, czytanie i wiele innych.
Demencja alkoholowa
Demencja alkoholowa, inaczej zwana otępieniem alkoholowym, występuje u osób długotrwale nadużywających alkoholu. Może (choć nie musi) być poprzedzona białą gorączką – delirium tremens – omamami, urojeniami, występującymi po przerwaniu ciągu alkoholowego. Zazwyczaj pojawia się u osób po 60. roku życia, ale występuje też u osób znacznie młodszych, uzależnionych od alkoholu i żyjących w tzw. ciągach alkoholowych, w stanie upojenia, które trwa nieprzerwanie przez wiele dni.
Naukowcy wyliczyli, że zagrożenie demencją alkoholową (oraz wieloma innymi chorobami) wzrasta u mężczyzn spożywających tygodniowo 50 jednostek alkoholu, czyli niecałe 7 win lub 28 butelek piwa (0,5 l), a u kobiet – 35 jednostek alkoholu, co daje niecałe 5 butelek wina lub 20 dużych piw.
Objawy demencji alkoholowej to:
- kłopoty z pamięcią, najpierw krótkotrwałą i kolejno z zapamiętywaniem nowych informacji;
- problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym i planowaniem, liczeniem;
- zaburzenia równowagi;
- apatia i zobojętnienie;
- impulsywność, drażliwość lub wybuchy złości.
Demencja alkoholowa w swoich objawach przypomina chorobę Alzhaimera. Zasadnicza różnica polega jednak na tym, że otępienie alkoholowe jest odwracalne – wymaga jednak odstawienia alkoholu i leczenia.
Cyfrowa demencja – kogo dotyczy i jak wyleczyć?
Cyfrowa demencja to zespół objawów, które są efektem nadmiernego korzystania z mediów cyfrowych.
Demencja cyfrowa jest najniebezpieczniejsza dla dzieci i młodych osób, których mózgi dopiero się rozwijają i chłoną bodźce. Niekontrolowane korzystanie z urządzeń cyfrowych takich jak tablet, smartfon, komputer i konsole może prowadzić do:
- problemów z pamięcią;
- zaburzenia uwagi i koncentracji;
- kłopotów w samodzielnym myśleniu;
- zmęczenia i bezsenności;
- epizodów depresyjnych.
Naukowcy wykazali, że skutki demencji cyfrowej można odwrócić, dbając o kondycję szarych komórek, zmieniając nawyki i inwestując czas w czytanie i naukę np. nowych języków. Specjaliści podkreślają, że tego typu aktywności są jak „siłownia dla mózgu”.
Bez względu na rodzaj podejrzewanej demencji, odpowiednie badania i właściwą diagnozę zawsze stawia lekarz, dlatego gdy w gronie naszych bliskich mamy osobę, u której występuje zespół objawów przypominających to schorzenie pomocy najlepiej szukać u specjalisty.
