Zespół stresu pourazowego (PTSD) – objawy i leczenie. Jakie wydarzenia mogą powodować zaburzenie?

Zespół stresu pourazowego – co to jest? Przyczyny PTSD

Zespół stresu pourazowego (inaczej: zaburzenie stresowe pourazowe, PTSD – post-traumatic stress disorder) to reakcja na obiektywnie silną sytuację stresową, związaną ze śmiercią, zagrożeniem życia, poważnym zranieniem lub naruszeniem nietykalności cielesnej. Czynnik stresowy wywołuje w chwili zadziałania intensywny strach, przerażenie lub poczucie głębokiej bezradności. PTSD może występować u osoby, która została bezpośrednio dotknięta danym wydarzeniem lub była jego świadkiem [2, 3].

Bez zdarzenia stresowego zespół stresu pourazowego nie mógłby wystąpić, jednak zaburzenie to nie rozwija się u każdego, kto doświadczył silnej sytuacji stresowej o cechach opisanych powyżej. To, czy PTSD wystąpi, zależy m.in. od podatności genetycznej, wcześniejszych doświadczeń traumatycznych, osobowości przed urazem, zewnętrznego wsparcia, a także obecności innych zaburzeń psychicznych (zwłaszcza zaburzeń lękowych, depresji, dystymii) [2, 4].

Wśród zdarzeń, które mogą skutkować wystąpieniem zaburzenia stresowego pourazowego, wymienia się przede wszystkim:

• napaść i znęcanie fizyczne;
• przestępstwa seksualne (np. gwałt);
• tortury, uwięzienie, ciężkie uszkodzenie ciała;
• groźbę użycia broni, strzelaninę, napad z użyciem noża;
• bycie świadkiem czyjejś gwałtownej śmierci;
• katastrofy naturalne lub spowodowane działalnością człowieka (np. pożar, powódź);
• wypadki i urazy zagrażające życiu (np. wypadek komunikacyjny);
• udział w walce;
• trudny poród [2, 4].

PTSD częściej rozwija się po wydarzeniach spowodowanych przez ludzi, takich jak akty brutalnej przemocy, wojna czy atak terrorystyczny [2].

Zespół stresu pourazowego jest uwzględniony w klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-5 oraz w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10. W tym drugim przypadku znajduje się w grupie Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne:

• F43.0 – ostra reakcja na stres;
• F43.1 – zaburzenia stresowe pourazowe;
• F43.2 – zaburzenia adaptacyjne; 
• F43.8 – inne reakcje na ciężki stres;
• F43.9 – reakcja na ciężki stres, nieokreślona. 

Objawy zespołu stresu pourazowego

Objawy zaburzenia stresowego pourazowego pojawiają się kilka tygodni lub kilka miesięcy po zadziałaniu stresora. Czas po zdarzeniu urazowym, kiedy objawy nie są jeszcze obecne, to tzw. okres utajenia. Rzadko trwa on dłużej niż 6 miesięcy, jeśli jednak tak się dzieje, mówimy o PTSD o opóźnionym początku [2].

Najważniejsze objawy PTSD, pozwalające odróżnić zespół stresu pourazowego od innych zaburzeń, to:

• uporczywe przeżywanie wydarzenia traumatycznego (np. poprzez żywe wspomnienia – reminiscencje, sny, poczucie ponownego doświadczania wydarzenia);
• wyraźne unikanie bodźców mogących przypominać uraz (rozmów, miejsc, ludzi, aktywności);
• odrętwienie emocjonalne (ograniczenie zainteresowań, izolowanie się od otoczenia, poczucie odrzucenia przez innych, poczucie braku perspektyw na przyszłość, anhedonia – zmniejszenie lub brak odczuwania przyjemności);
• nadmierna pobudliwość, która nie występowała przed narażeniem na stresor (zaburzenia snu, drażliwość, wybuchy gniewu, trudności z koncentracją, nadmierna czujność) [3].

Do innych objawów, które mogą wystąpić w przebiegu zespołu stresu pourazowego, zaliczamy:

• napady lęku;
• objawy depresyjne;
• zachowania autodestrukcyjne;
• zachowania impulsywne;
• myśli samobójcze;
• nadużywanie alkoholu lub narkotyków [4].

Osoba z PTSD może nie pamiętać fragmentów lub całości wydarzenia traumatycznego. W niektórych przypadkach występują gwałtowne ataki strachu, paniki i agresji, wywołane przez nagłe przypomnienie sobie lub przeżycie na nowo sytuacji urazowej. U uczestników wypadków może też pojawiać się poczucie winy z powodu czyjejś śmierci – samopotępienie wynikające z tego, że my przeżyliśmy, a inni nie [1, 2].

PTSD – czas trwania

Według kryteriów przyjętych w DSM-5 aby zdiagnozować zespół stresu pourazowego, objawy muszą utrzymywać się przynajmniej przez miesiąc. Wyróżniono postać ostrą zaburzenia – gdy objawy trwają do 3 miesięcy – i chroniczną, z objawami występującymi przez ponad 3 miesiące [3].

Przebieg zaburzenia jest zmienny, ale w większości przypadków objawy ustępują całkowicie. Zdarza się, że PTSD trwa wiele lat i przechodzi w trwałą zmianę osobowości [2].

Leczenie zespołu stresu pourazowego

Leczenie PTSD zwykle opiera się na połączeniu psychoterapii (zwłaszcza poznawczo-behawioralnej) i farmakoterapii [1].

Ważne jest jak najwcześniejsze rozpoczęcie psychoterapii. Powinna być ona skoncentrowana na traumatycznym wydarzeniu i reakcjach na nie [1]. Podstawowe strategie terapeutyczne to:

• wspieranie adaptacyjnych umiejętności radzenia sobie pacjenta;
• zmniejszanie unikania;
• zmiana znaczenia przypisywanego stresowemu wydarzeniu i jego następstwom;
• uświadamianie pacjentowi, że jego reakcje na traumatyczny stres są normalne [2].

Psychoterapia może być również prowadzona w formie grupowej. Jest to szczególnie korzystne dla pacjentów z chronicznym zespołem stresu pourazowego [1].

Jeśli chodzi o leczenie farmakologiczne PTSD, największą skuteczność wykazują leki przeciwdepresyjne z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI): paroksetyna, sertralina, fluwoksaminy oraz citalopram. Leki te łagodzą objawy zaburzenia stresowego pourazowego, ograniczają impulsywność, a także zmniejszają nasilenie skłonności samobójczych i zachowań agresywnych. W leczeniu chronicznego PTSD pomocne są leki przeciwdrgawkowe – karbamazepina i walproiniany [1].

Bibliografia:

1. Cebella A., Łucka I., Zespół stresu pourazowego – rozumienie i leczenie, „Psychiatria” 2007, t. 4, nr 3, s. 128–137.
2. Gałecki P., Szulc A., Psychiatria, Edra Urban & Partner, Wrocław 2018.
3. Heitzman J., Zaburzenia po stresie traumatycznym – praktyka kliniczna i opiniowanie, „Psychiatria po Dyplomie” 2010, t. 7, nr 5, s. 59–64.
4. Heitzman J., Psychiatria. Podręcznik dla studiów medycznych, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.