Miażdżyca – czym jest, jakie daje objawy i jak ją leczyć?

Czym jest miażdżyca?

Miażdżyca (ateroskleroza) to przewlekła choroba naczyń krwionośnych, w której dochodzi do stopniowego gromadzenia lipidów, komórek zapalnych i tkanki włóknistej w ścianie tętnic. W efekcie w świetle naczynia powstaje blaszka miażdżycowa, która z czasem prowadzi do zmniejszenia światła tętnic, a jej pęknięcie może doprowadzić do nagłego zamknięcia naczynia zakrzepem.

Warto podkreślić, że miażdżyca nie jest tym samym co wysoki cholesterol ani choroba wieńcowa. Choroba wieńcowa i zawał serca to konkretne, możliwe konsekwencje procesu miażdżycowego toczącego się w tętnicach wieńcowych, a nie synonimy samej miażdżycy. Sama miażdżyca to proces zapalno-zwyrodnieniowy ściany naczynia, rozwijający się często od wczesnej dorosłości, choć objawy pojawiają się zwykle dopiero po dekadach. Do jej rozwoju i tempa postępu przyczynia się wiele czynników działających jednocześnie.

Jak powstaje blaszka miażdżycowa?

Punktem wyjścia jest uszkodzenie śródbłonka naczyniowego, czyli cienkiej warstwy komórek wyściełających tętnice od wewnątrz. Do uszkodzenia dochodzi między innymi na skutek nadciśnienia tętniczego, palenia tytoniu, podwyższonego stężenia glukozy we krwi czy przewlekłego stanu zapalnego.

Przez uszkodzony śródbłonek do ściany naczynia przenika cholesterol LDL, który ulega utlenieniu. Utleniony LDL jest rozpoznawany przez układ odpornościowy jako czynnik szkodliwy, co uruchamia proces zapalny. W jego przebiegu do ściany tętnicy napływają monocyty, które przekształcają się w makrofagi pochłaniające lipidy. Powstałe w ten sposób „komórki piankowate” gromadzą się, tworząc rdzeń lipidowy blaszki, wokół którego z czasem odkłada się tkanka włóknista.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka miażdżycy?

Rozwój miażdżycy wynika ze współdziałania kilku kluczowych czynników metabolicznych i naczyniowych. Do najważniejszych należą:

• dyslipidemia, czyli nieprawidłowy profil lipidowy – zwłaszcza wysokie stężenie cholesterolu LDL i triglicerydów oraz niskie HDL,
• nadciśnienie tętnicze, które uszkadza śródbłonek i przyspiesza rozwój zmian,
• palenie tytoniu, zwiększające stres oksydacyjny i uszkadzające ścianę naczyń,
• cukrzyca, sprzyjająca dysfunkcji śródbłonka i przyspieszonemu rozwojowi zmian miażdżycowych.

Im więcej czynników ryzyka współistnieje u danej osoby, tym większe jest ryzyko szybszego postępu procesu miażdżycowego i wystąpienia jego powikłań.

Jakie objawy daje miażdżyca?

Miażdżyca przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo – zwężenie światła naczynia musi osiągnąć znaczny stopień, zanim pojawią się dolegliwości związane z niedokrwieniem narządów. Dlatego u części osób choroba zostaje rozpoznana dopiero w momencie ostrego powikłania, takiego jak zawał serca czy udar mózgu.

Objawy, gdy już wystąpią, zależą przede wszystkim od tego, które naczynia są zajęte – miażdżyca tętnic wieńcowych, szyjnych czy kończyn dolnych daje inny obraz kliniczny.

Niezależnie od lokalizacji zmian istnieją jednak sygnały alarmowe, które zawsze wymagają natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego. Gdy pojawią się:

• nagły, silny ból w klatce piersiowej,
• nagłe osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała,
• opadanie kącika ust,
• zaburzenia mowy lub widzenia,
• a także nagły ból kończyny połączony z jej zblednięciem lub oziębieniem,

należy niezwłocznie zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub 999.

Miażdżyca tętnic wieńcowych

Zmiany miażdżycowe w tętnicach wieńcowych prowadzą do choroby wieńcowej, czyli przewlekłego niedokrwienia mięśnia sercowego. Typowym objawem jest ból wieńcowy – dławicowy, pojawiający się przy wysiłku lub stresie, czasem promieniujący do lewej ręki lub żuchwy. Gdy dochodzi do pęknięcia blaszki i nagłego zamknięcia tętnicy zakrzepem, powstaje martwica mięśnia sercowego, czyli zawał mięśnia sercowego – stan bezpośredniego zagrożenia życia, który nieleczony może prowadzić nawet do nagłego zatrzymania krążenia.

Miażdżyca tętnic szyjnych

Zwężenie tętnic szyjnych ogranicza dopływ krwi do mózgu, prowadząc do jego niedokrwienia, i jest jedną z głównych przyczyn udaru niedokrwiennego mózgu. Blaszkę miażdżycową w tętnicach szyjnych stwierdza się u około 21% dorosłych na świecie, choć u zdecydowanej większości z nich zwężenie nie osiąga stopnia istotnego klinicznie. Jeśli pojawiają się objawy, to zwykle mają charakter przemijających zaburzeń neurologicznych. Należą do nich: nagłe osłabienie lub zaburzenia czucia po jednej stronie ciała, zaburzenia mowy oraz zaburzenia widzenia, np. utrata widzenia w jednym oku. Objawy te to poważny sygnał ostrzegawczy wymagający pilnej diagnostyki.

Miażdżyca kończyn dolnych i aorty

Miażdżyca tętnic kończyn dolnych prowadzi do stopniowego upośledzenia przepływu krwi w nogach, co objawia się najczęściej chromaniem przestankowym – bólem mięśni łydek lub ud pojawiającym się podczas chodzenia, zmuszającym do zatrzymania się. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do przewlekłego niedokrwienia kończyny, a nawet zagrażających jej utratą owrzodzeń.

Miażdżyca może również obejmować aortę, prowadząc do osłabienia i poszerzenia jej ściany, czyli tętniaka aorty. Tętniak przez długi czas nie daje objawów, ale jego pęknięcie jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu.

Jak wygląda diagnostyka miażdżycy?

Podstawą diagnostyki jest wywiad medyczny i badanie fizykalne, uzupełnione o ocenę profilu lipidowego (lipidogram), obejmującego cholesterol całkowity, LDL, HDL oraz triglicerydy. Na podstawie tych informacji lekarz – kardiolog, angiolog, internista lub lekarz rodzinny – ocenia całościowe ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta i decyduje o potrzebie dalszej diagnostyki.

W zależności od podejrzewanej lokalizacji zmian wykorzystuje się badania obrazowe: USG Doppler tętnic szyjnych lub kończyn dolnych, wskaźnik kostka-ramię (ABI) – proste, nieinwazyjne badanie porównujące ciśnienie krwi mierzone na kostce i na ramieniu, które pozwala ocenić drożność tętnic nóg – a także angio-TK, angio-MRI czy koronarografię w ocenie tętnic wieńcowych i aorty. Nie każda osoba wymaga wykonania wszystkich tych badań. Wybór metody zależy od objawów, wieku pacjenta i obciążenia czynnikami ryzyka.

Jak leczy się miażdżycę?

Leczenie miażdżycy opiera się na dwóch filarach: farmakoterapii oraz, w wybranych przypadkach, leczeniu zabiegowym. Postępowanie zawsze dobiera się indywidualnie, z uwzględnieniem stopnia zaawansowania zmian, objawów oraz ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Równie ważna jest modyfikacja stylu życia, ponieważ bez tego aspektu wdrożone leczenie może nie okazać się skuteczne.

Leczenie farmakologiczne

W leczeniu farmakologicznym stosuje się statyny, obniżające stężenie cholesterolu LDL i stabilizujące blaszki miażdżycowe, a gdy to nie wystarcza – dodatkowo ezetymib lub inhibitory PCSK9, czyli leki, które jeszcze mocniej obniżają poziom „złego” cholesterolu innym mechanizmem niż statyny.

U części pacjentów stosuje się również leczenie przeciwpłytkowe, jednak dotyczy ono przede wszystkim osób z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową, np. po zawale serca, udarze mózgu lub z objawową miażdżycą tętnic. Nie należy samodzielnie rozpoczynać stosowania leków z tej grupy, takich jak aspiryna, wyłącznie w celu profilaktyki, ponieważ mogą one zwiększać ryzyko poważnych krwawień. Dlatego decyzję o ich włączeniu zawsze powinien podejmować lekarz, po ocenie indywidualnych korzyści i ryzyka leczenia.

U pacjentów z nadciśnieniem tętniczym istotnym elementem terapii są także leki obniżające ciśnienie, które ograniczają dalsze uszkadzanie ściany naczyń.

Leczenie inwazyjne

W zaawansowanych przypadkach, gdy zwężenie naczynia znacząco ogranicza przepływ krwi, konieczne bywa leczenie inwazyjne – angioplastyka ze stentowaniem, czyli poszerzenie zwężonego naczynia specjalnym balonikiem i wprowadzenie stentu (metalowego „rusztowania”), które utrzymuje je drożne, endarterektomia (chirurgiczne usunięcie blaszki) lub pomostowanie naczyniowe, czyli wytworzenie nowej drogi krwi omijającej zwężony odcinek.

Czy można cofnąć miażdżycę?

Współczesna medycyna nie dysponuje metodą, która pozwalałaby całkowicie usunąć czy „rozpuścić” już powstałe blaszki miażdżycowe. Celem leczenia jest przede wszystkim stabilizacja zmian i zahamowanie ich progresji – między innymi poprzez obniżenie stężenia LDL, kontrolę ciśnienia tętniczego i eliminację czynników ryzyka. Odpowiednio prowadzone leczenie i zmiana stylu życia mogą znacząco spowolnić rozwój choroby i zmniejszyć ryzyko powikłań, nawet jeśli same blaszki nie znikają.

Jak zapobiegać miażdżycy?

Profilaktyka miażdżycy opiera się na kontrolowaniu czynników ryzyka, które można modyfikować. Obejmuje ona przede wszystkim dietę śródziemnomorską, bogatą w warzywa, ryby i tłuszcze nienasycone, regularną aktywność fizyczną, redukcję nadmiernej masy ciała oraz całkowite zaprzestanie palenia papierosów i innych wyrobów tytoniowych. Równie istotna jest systematyczna kontrola ciśnienia tętniczego oraz glikemii, zwłaszcza u osób z cukrzycą lub stanem przedcukrzycowym. Regularne badania profilu lipidowego pozwalają wcześnie wykryć dyslipidemię i wdrożyć leczenie, zanim dojdzie do zaawansowanych zmian w naczyniach.

Jakie są powikłania miażdżycy?

Nieleczona lub źle kontrolowana miażdżyca prowadzi do poważnych powikłań, które bywają zagrażające życiu. Kluczową rolę odgrywa tu stabilność blaszki miażdżycowej, to właśnie pęknięcie niestabilnej blaszki, a nie sam stopień zwężenia naczynia, odpowiada za większość ostrych incydentów sercowo-naczyniowych. Najważniejsze powikłania to zawał serca, czyli ostry epizod choroby niedokrwiennej serca wynikający z nagłego zamknięcia tętnicy wieńcowej, udar mózgu niedokrwienny (efekt zamknięcia lub krytycznego zwężenia tętnicy szyjnej albo mózgowej), przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych, które w skrajnych przypadkach może prowadzić do amputacji, a także tętniak aorty zagrożony pęknięciem. Wspólnym mianownikiem tych powikłań jest niedokrwienie narządu zaopatrywanego przez zajętą tętnicę.

Co warto zapamiętać na temat miażdżycy?

Miażdżyca pozostaje jedną z najważniejszych przyczyn chorób sercowo-naczyniowych na świecie. Ponieważ przez wiele lat może nie powodować żadnych dolegliwości, szczególne znaczenie mają regularna ocena czynników ryzyka oraz odpowiednia profilaktyka. Największe zagrożenie stanowią jej powikłania, takie jak zawał serca czy udar mózgu. Wczesne rozpoznanie i leczenie pozwalają zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia.