Miażdżyca – objawy, leczenie, rodzaje: miażdżyca kończyn dolnych, aorty, mózgu

Co to jest miażdżyca?

Miażdżyca to przewlekła choroba tętnic, która najczęściej obejmuje aortę i mniejsze tętnice (tętnice wieńcowe, tętnice biodrowe, tętnice nerkowe, tętnice szyjne). W niektórych przypadkach w zależności od stylu życia początek zmian miażdżycowych można zaobserwować już we wczesnym dzieciństwie. Pierwsze objawy miażdżycy tętnic zazwyczaj obserwuje się u osób powyżej 50. roku życia.

W przebiegu miażdżycy rozwija się proces zapalny o charakterze przewlekłym – miażdżyca w zaawansowanej formie polega na stwardnieniu i pogrubieniu błony wewnętrznej tętnicy. Przyczyną tego stanu jest gromadzenie się złogów lipidowych w ścianach tętnic – do ścian naczyń przenika cholesterol LDL (tzw. zły cholesterol).

W miażdżycy może dojść do uszkodzenia śródbłonka (z tego powodu może powstać zakrzepica, ponieważ jedynie nieprzerwany śródbłonek zapobiega krzepnięciu krwi). Groźną sytuacją jest pęknięcie blaszki miażdżycowej, która następnie może całkowicie lub znacznie zablokować światło tętnicy i zredukować przepływ krwi. Dochodzi wówczas do nagłego ostrego niedokrwienia tkanek narządu (zawału mózgu – udaru niedokrwiennego mózgu, zawału płuca – w przebiegu zatoru płucnego, zawału nerki czy ostrego niedokrwienia kończyny grożącego amputacją).

Sprawdź: Jak obniżyć cholesterol? Skuteczne sposoby na wysoki poziom cholesterolu

Przyczyny miażdżycy. Jakie są czynniki ryzyka miażdżycy?

Wszystko to, co oddziałuje na odkładanie się lipidów w ścianach naczyń oraz wzrost frakcji LDL cholesterolu, ma wpływ na rozwój miażdżycy.

Czynniki ryzyka miażdżycy to m.in.: 

• palenie papierosów;
• cukrzyca;
• otyłość i nadwaga;
• nadciśnienie tętnicze;
• wysoka homocysteina;
• obniżony tzw. dobry cholesterol (poziom HDL);
• stres;
• wiek – powyżej 50. roku życia;
• obciążenie genetyczne (szczególnie występowanie miażdżycy w rodzinie, hipercholesterolemia w rodzinie);
• niewłaściwa dieta;
• brak aktywności fizycznej.

Objawy miażdżycy

Objawy miażdżycy różnią się w zależności od tego, do jakiego narządu dopływa mniej krwi:

• miażdżyca naczyń dogłowowych – niedowłady, zaburzenia czucia, zaburzenia widzenia, problemy z utrzymaniem równowagi, zawroty głowy, dezorientacja;
• miażdżyca jelit i tętnic jamy brzusznej – bóle brzucha (szczególnie po spożytym posiłku z towarzyszącą utratą masy ciała);
• miażdżyca tętnic kończyn dolnych – ból i skurcze łydek, bóle ud, bóle stóp, zimna i blada skóra kończyn, owrzodzenia;
• miażdżyca tętnic nerkowych – ciężkie nadciśnienie, niewydolność nerek.

Powikłania i skutki miażdżycy

Skutkami miażdżycy są zaburzenia przepływu krwi w narządach i zatory w tętnicach. Zmiany miażdżycowe mogą prowadzić do rozwoju kolejnych chorób, takich jak:

• choroba niedokrwienna serca (dusznica bolesna; jedną z postaci choroby niedokrwiennej serca jest choroba wieńcowa);
• udar mózgu;
• zaburzenia rytmu serca;
• choroby nerek;
• niewydolność krążenia;
• zawał serca.

Miażdżyca kończyn dolnych – objawy i leczenie miażdżycy nóg

Miażdżyca tętnic kończyn dolnych to rodzaj miażdżycy, który może prowadzić do poważnych powikłań. W przebiegu miażdżycy nóg mogą pojawić się problemy z chodzeniem – skraca się dystans, który możemy pokonać bez dolegliwości bólowych; w przypadku ciężkiego niedokrwienia kończyn pojawiają się trudno gojące się rany, a nawet martwica, co może grozić amputacją. Powikłania miażdżycy kończyn dolnych w dużej mierze zależą od tego, czy miażdżyca jest odpowiednio leczona.

Przyczyną miażdżycy tętnic kończyn dolnych są zmiany naczyniowe spowodowane procesem zapalnym ścian naczyń na skutek odkładania się lipidów. Powoduje to postępujący proces zaburzenia pracy naczyń, które doprowadzają krew do kończyn dolnych. W  tętnicach kończyn dolnych tworzą się blaszki miażdżycowe upośledzające przepływ krwi. Objawy miażdżycy nóg to m.in.: drętwienie nóg, bolesne skurcze, sinienie, uczucie zimna w nogach.

W diagnostyce wykorzystywane są badania:

• morfologia krwi;
• lipidogram (cholesterol i trójglicerydy);
• stężenie kreatyniny;
• stężenie mocznika, CRP;
• rezonans magnetyczny tętnic;
• tomografia komputerowa tętnic;
• badanie ultrasonograficzne z oceną dopplerowską przepływów krwi w tętnicach kończyn dolnych;
• wskaźnik kostka–ramię;
• wskaźnik paluch–ramię;
• markery niedokrwienia mięśni.

Leczenie miażdżycy kończyn dolnych

W leczeniu miażdżycy tętnic kończyn dolnych zaleca się w pierwszym etapie zmianę stylu życia. Dopiero gdy udokumentowana odpowiednia dieta oraz regularny umiarkowany wysiłek fizyczny nie przynoszą oczekiwanej poprawy, wprowadza się leczenie farmakologiczne (leki przeciwpłytkowe, np. kwas acetylosalicylowy, klopidogrel, leki zmniejszające stężenie cholesterolu we krwi – statyny oraz leki wpływające na ukrwienie kończyny).

Jeśli ból podczas chodzenia pojawia się po przejściu mniej niż 100 m pomimo stosowania powyższych zaleceń, pacjentów kwalifikuje się do leczenia zabiegowego (implantacja stentów, angioplastyka balonowa, usunięcie blaszek miażdżycowych, wszczepienie tzw. by-passów z własnych żył pacjenta bądź materiałów sztucznych). W całym postępowaniu konieczne jest wyeliminowanie wszystkich modyfikowalnych czynników ryzyka – zwłaszcza nikotynizmu.

Miażdżyca tętnic dogłowowych

Degeneracja naczyń krwionośnych w przebiegu miażdżycy może prowadzić do przewlekłego lub ostrego niedokrwienia mózgu. Miażdżyca naczyń mózgowych powoduje zmiany psychiczne – podłożem tego rodzaju miażdżycy są zaburzenia gospodarki lipidowej oraz zmiany w naczyniach krwionośnych całego organizmu. U osób starszych to jedna z najczęstszych przyczyn zaburzeń neurologicznych. Narażone na chorobę są również osoby z nadwagą lub otyłością, prowadzące mało aktywny tryb życia, a także kobiety, u których występuje niedobór estrogenów po menopauzie (te hormony płciowe hamują degenerację naczyń).

W wyniku zwężenia tętnic szyjnych i kręgowych – czyli tętnic, które odpowiadają m.in. za doprowadzenie krwi do narządów znajdujących się w obrębie głowy i szyi – mogą pojawić się: zawroty głowy, dezorientacja, przejściowy niedowład, szumy uszne, a w skrajnym przypadku udar mózgu. Miażdżyca tętnic szyjnych często współistnieje z miażdżycą zlokalizowaną w innych tętnicach, np. wieńcowych lub tętnicach kończyn dolnych.

Miażdżyca tętnic nerkowych

Miażdżyca jest najczęstszą przyczyną zwężenia tętnic nerkowych. Na ten rodzaj zmian miażdżycowych są narażone osoby starsze, palące tytoń, z nieprawidłowymi wartościami cholesterolu, cukrzycą, chorobą wieńcową. Zwężenie miażdżycowe tętnicy nerkowej prowadzi do zaburzenia wszystkich funkcji nerki, a w konsekwencji do niekorzystnych następstw dla organizmu.

Miażdżyca tętnic nerkowych może przebiegać bez objawów lub prowadzić do ciężkiego nadciśnienia tętniczego (które niejednokrotnie jest pierwszym objawem wskazującym na możliwy problem w obrębie tętnic nerkowych) albo niewydolności nerki. Te dwa czynniki zwiększają z kolei ryzyko wystąpienia zawału serca czy udaru mózgu. Jeżeli pomimo optymalnego leczenia nadciśnienia tętniczego nie udaje się uzyskać prawidłowych wartości, stanowi to wskazanie do diagnostyki USG tętnic nerkowych.

Miażdżyca tętnic jamy brzusznej

Ten rodzaj miażdżycy rzadko daje jakiekolwiek objawy z uwagi na charakter unaczynienia jamy brzusznej. Najpoważniejszym objawem miażdżycy tętnic jamy brzusznej jest niedokrwienie jelit. Miażdżyca tętnic jamy brzusznej może dotyczyć wszystkich trzech tętnic albo każdej tętnicy z osobna. Prowadzi do zwężenia światła tętnicy, a w końcowym efekcie – do całkowitego jej zamknięcia.

Objawy niedokrwienia jelit, którego przyczyną może być miażdżyca tętnic jamy brzusznej, to m.in.: bóle brzucha po spożyciu posiłku (ze względu na zwiększone zapotrzebowanie na krew w tym okresie celem transportu jelitowego), utrata masy ciała pomimo braku diety redukcyjnej, przewlekła biegunka – w skrajnych przypadkach krwista. W leczeniu stosuje się operację lub zabiegi wewnątrznaczyniowe (angioplastyka i założenie stentu). Osoby bez objawów zwykle nie wymagają zaawansowanego leczenia.

Miażdżyca aorty

Jednym z czynników zwiększających ryzyko miażdżycy aorty, czyli przewlekłego schorzenia polegającego na zmianach zwyrodnieniowych ściany naczyń, jest hipercholesterolemia (za wysoki poziom cholesterolu we krwi). Objawy i przebieg miażdżycy aorty zależą przede wszystkim od tego, w którym odcinku aorty została zdiagnozowana miażdżyca.

Najczęściej zmiany miażdżycowe występują w odcinku brzusznym aorty – w tym miejscu najczęściej występuje tętniak aorty. Miażdżyca aorty nierzadko przebiega bezobjawowo, a pierwsze zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze wykrywa się dopiero za pomocą specjalistycznej aparatury medycznej.
W przypadku zaawansowanych zmian prowadzących do niedrożności aorty jednym z głównych objawów jest impotencja. Odpowiada za nią tzw. zespół Leriche’a, czyli niedrożność aorty oraz tętnic biodrowych redukująca ukrwienie narządów płciowych.

Miażdżyca – dieta i profilaktyka przeciwmiażdżycowa

W profilaktyce i leczeniu miażdżycy stosuje się dietę obejmującą zmniejszenie spożycia produktów zawierających nasycone kwasy tłuszczowe powodujące wzrost stężenia cholesterolu (zwłaszcza frakcji LDL) we krwi. Jednocześnie zaleca się większe spożycie produktów bogatych w jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe (wskazane są w szczególności te z rodziny omega-3), które obniżają poziom cholesterolu. Ważne jest to, że nie należy redukować ilości tłuszczów – ok. 60% energii nadal powinno pochodzić z tego źródła (trzeba jednak zmienić ich jakość).

Drugim ważnym czynnikiem jest aktywność fizyczna. Zalecenia określają jej minimalny poziom na 30 minut umiarkowanego wysiłku przez 7 dni w tygodniu. Najlepszym wykładnikiem umiarkowanego wysiłku jest pomiar tętna – powinno ono wynosić przy takiej aktywności w przybliżeniu 220 minus wiek w latach. Innym sposobem jest ćwiczenie do momentu odczuwalnego zmęczenia.

Ostatnim czynnikiem wymagającym eliminacji, poza optymalnym leczeniem innych schorzeń przewlekłych, jest nikotynizm. W przypadku zaawansowanych zmian miażdżycowych nawet pojedyncze sztuki papierosów przyspieszają postęp zmian niedokrwiennych danej okolicy z uwagi na obkurczania naczyń. Przyjmuje się, że negatywne efekty palenia papierosów zanikają dopiero po 20 latach od ostatniego papierosa, niemniej każdy kolejny papieros powoduje dodatkowe pogorszenie stanu ukrwienia.

Autor: Jacek Krajl