Alergiczny nieżyt nosa: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Co to jest alergiczny nieżyt nosa?

Alergiczny nieżyt nosa to stan zapalny błony śluzowej nosa, u którego podłoża najczęściej leży zależna od IgE reakcja alergiczna typu I. Kontakt błony śluzowej z alergenem uruchamia uwalnianie mediatorów zapalnych, co prowadzi do wodnistego kataru, kichania, świądu i zatkania nosa. Objawy mogą ustępować samoistnie lub pod wpływem leczenia, a u części chorych utrzymujące się zapalenie skutkuje dodatkowo nadreaktywnością błony śluzowej na czynniki niealergiczne, takie jak zmiany temperatury.

Ze względu na czynnik przyczynowy wyróżnia się postać sezonową, gdy objawy pojawiają się w określonych porach roku, oraz całoroczną, gdy alergen jest obecny w otoczeniu chorego stale lub przez długie okresy. Katar sienny to potoczna nazwa odnosząca się właśnie do sezonowej postaci choroby.

Jakie objawy daje alergiczny nieżyt nosa?

Do charakterystycznych objawów należą:

• wodnisty katar,
• napadowe kichanie, często całymi seriami,
• świąd i uczucie zatkania nosa,
• zaczerwienienie i łzawienie oczu.

Często towarzyszą im dodatkowo spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, chrapanie, drapanie w gardle oraz charakterystyczne cienie pod oczami. U wielu chorych objawom nosowym współtowarzyszy alergiczne zapalenie spojówek, obejmujące pieczenie, świąd i zaczerwienienie oczu.

Czy alergiczny nieżyt nosa może powodować kaszel i ból gardła?

Spływająca po tylnej ścianie gardła wydzielina, określana czasem jako katar zanosowy, może podrażniać błonę śluzową gardła i wywoływać suchy kaszel, zwłaszcza w nocy, a także uczucie drapania w gardle. To objawy dodatkowe, a nie główne wyznaczniki rozpoznania.

Czym różni się sezonowy alergiczny nieżyt nosa od całorocznego?

Sezonowy alergiczny nieżyt nosa wywołują pyłki roślin wiatropylnych, dlatego objawy nawracają w tych samych porach roku, zgodnie z kalendarzem pylenia. Postać całoroczna ma inne podłoże ekspozycyjne: wywołują ją alergeny obecne w otoczeniu stale lub przez wiele miesięcy, takie jak roztocza kurzu domowego, zarodniki grzybów pleśniowych czy alergeny zwierząt domowych. Jej objawy nie mają wyraźnej sezonowości i mogą utrzymywać się znacznie dłużej niż w postaci sezonowej.

Niezależnie od tego podziału, wytyczne ARIA klasyfikują alergiczny nieżyt nosa dodatkowo według częstości i czasu trwania objawów: zgodnie z tą definicją, powtarzaną też w polskich opracowaniach wytycznych ARIA, okresowy alergiczny nieżyt nosa oznacza objawy występujące krócej niż 4 dni w tygodniu lub krócej niż 4 tygodnie, a przewlekły – przez co najmniej 4 dni w tygodniu i co najmniej 4 tygodnie. W praktyce klasyfikacja ta często, choć nie zawsze, pokrywa się z podziałem na postać sezonową i całoroczną.

Co wywołuje alergiczny nieżyt nosa?

W postaci sezonowej najważniejszymi alergenami w Polsce są pyłki traw i zbóż, drzew (brzoza, olcha, leszczyna) oraz chwastów, takich jak bylica czy babka. W postaci całorocznej główną rolę odgrywają:

• roztocza kurzu domowego i roztocza magazynowe,
• zarodniki grzybów pleśniowych, domowych i pozadomowych,
• alergeny zwierząt domowych, obecne w naskórku, ślinie i wydzielinach, a nie w samej sierści,
• rzadziej alergeny karaluchów.

Objawy mogą dodatkowo nasilać czynniki drażniące niebędące alergenami, na przykład dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza czy nagłe zmiany temperatury otoczenia.

Jak odróżnić alergiczny nieżyt nosa od przeziębienia?

Alergiczny nieżyt nosa i przeziębienie dają podobne objawy ze strony nosa, dlatego bywają mylone. Pomocne bywa porównanie kilku cech:

Cecha	Alergiczny nieżyt nosa	Przeziębienie
Kichanie	często, napadowe, całymi seriami	może występować, zwykle mniej charakterystyczne niż w alergii
Swędzenie nosa i oczu	zwykle obecne	rzadko występuje
Ból gardła	rzadko	częsty
Gorączka	nietypowa	możliwa, częściej u dzieci
Bóle mięśniowe	nietypowe	mogą występować
Czas trwania	tygodnie lub miesiące	zwykle 3-14 dni
Związek z sezonem lub ekspozycją	nawrót przy kontakcie z alergenem	brak takiej zależności

Jak diagnozuje się alergiczny nieżyt nosa?

Pełne rozpoznanie opiera się na identyfikacji alergenu na podstawie wywiadu i badań alergologicznych, ustaleniu związku między ekspozycją a wystąpieniem objawów oraz potwierdzeniu udziału mechanizmów immunologicznych. Podstawowe metody to punktowe testy skórne z alergenami wziewnymi oraz oznaczenie we krwi swoistych przeciwciał IgE, a w wybranych przypadkach pomocna bywa dokładniejsza diagnostyka komponentowa. Oznaczenie całkowitego stężenia IgE w surowicy nie jest natomiast zalecane jako badanie służące do potwierdzania lub wykluczania alergicznego nieżytu nosa. Przy współistniejących objawach ze strony dolnych dróg oddechowych diagnostykę można rozszerzyć o spirometrię.

Jaki kod ICD-10 i ICD-11 ma alergiczny nieżyt nosa?

Alergiczny nieżyt nosa mieści się w kategorii J30 klasyfikacji ICD-10, obejmującej naczynioruchowy i alergiczny nieżyt nosa. Postać sezonową wywołaną pyłkami oznacza kod J30.1, inne postaci sezonowe kod J30.2, postać całoroczną, inną niż sezonowa, kod J30.3, a przy braku bliższego określenia stosuje się kod J30.4. Osobny kod, J30.0, dotyczy nieżytu naczynioruchowego, który nie ma podłoża alergicznego.

W nowszej klasyfikacji ICD-11 alergiczny nieżyt nosa oznaczono kodem CA08.0, z podkategoriami rozróżniającymi między innymi postać wywołaną pyłkiem oraz postać związaną z roztoczami kurzu domowego. W Polsce obowiązującą klasyfikacją pozostaje na razie ICD-10, a pełne przejście na ICD-11 jest dopiero przygotowywane.

Jak leczy się alergiczny nieżyt nosa?

Leczenie zwykle łączy kilka elementów:

1. edukację chorego i ograniczanie kontaktu z alergenem, o ile jest to możliwe;
2. farmakoterapię, dobraną do postaci choroby i nasilenia objawów;
3. immunoterapię alergenową, rozważaną w wybranych przypadkach jako leczenie modyfikujące przebieg choroby.

Leczenie ma charakter stopniowany: w razie braku poprawy intensywność terapii się zwiększa, a przy dobrej kontroli objawów stopniowo się ją redukuje.

Jak działają leki przeciwhistaminowe?

Leki przeciwhistaminowe blokują receptory histaminowe, ograniczając kichanie, świąd nosa i wodnisty katar. Można je stosować doustnie lub donosowo. W leczeniu alergicznego nieżytu nosa preferuje się leki przeciwhistaminowe drugiej generacji ze względu na korzystniejszy profil bezpieczeństwa i mniejsze działanie sedacyjne.

Kiedy stosuje się glikokortykosteroidy donosowe?

Donosowe glikokortykosteroidy należą do podstawowych i najskuteczniejszych leków w kontroli objawów alergicznego nieżytu nosa: zmniejszają zapalenie i obrzęk błony śluzowej, dlatego dobrze sprawdzają się zwłaszcza przy nasilonym zatkaniu nosa, słabiej reagującym na same leki przeciwhistaminowe. Najnowsze wytyczne ARIA-EAACI wskazują na ich przewagę nad doustnymi lekami przeciwhistaminowymi stosowanymi w monoterapii. Wybór konkretnego leku i schematu zależy jednak od nasilenia i rodzaju dominujących objawów, dlatego ostateczną decyzję warto skonsultować z lekarzem.

Czy leki bez recepty są bezpieczne?

Roztwory soli fizjologicznej do płukania nosa są bezpieczne i można je stosować długotrwale. Inaczej jest w przypadku donosowych leków obkurczających naczynia błony śluzowej: dobrze sprawdzają się doraźnie, ale ich długotrwałe stosowanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa i nasilenia niedrożności po odstawieniu preparatu, dlatego nie powinny być stosowane dłużej niż kilka dni.

Czy immunoterapia może pomóc w alergicznym nieżycie nosa?

Immunoterapia alergenowa to jedyna metoda leczenia modyfikująca przebieg choroby poprzez wpływ na odpowiedź immunologiczną na alergen, a nie tylko łagodząca objawy. Prowadzi ją alergolog, w formie iniekcji podskórnych albo kropli lub tabletek podjęzykowych, u pacjentów z potwierdzoną, klinicznie istotną alergią, przez co najmniej 3 lata, zwykle 3-5 lat. U wielu chorych trwale zmniejsza nasilenie objawów i zapotrzebowanie na leki, choć nie gwarantuje całkowitego wyleczenia.

Jak złagodzić alergiczny nieżyt nosa domowymi sposobami?

Płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej mechanicznie usuwa z błony śluzowej wydzielinę i osiadłe alergeny, wspierając leczenie farmakologiczne. W postaci sezonowej pomaga śledzenie komunikatów o stężeniu pyłku, ograniczanie otwierania okien w dniach jego wysokiego stężenia oraz zmiana ubrania i mycie włosów po powrocie do domu.

W przypadku alergii na roztocza można podejmować działania ograniczające ekspozycję, najlepiej łącząc kilka metod dostosowanych do warunków domowych, na przykład pranie pościeli w wysokiej temperaturze, stosowanie pościeli barierowej czy rezygnację z dywanów. Przy uczuleniu na pleśnie warto dbać o wentylację pomieszczeń, zwłaszcza łazienek i kuchni, oraz unikać nadmiernej wilgotności.

Jakie mogą być skutki nieleczonego alergicznego nieżytu nosa?

Nasilone i niekontrolowane objawy mogą zaburzać sen, koncentrację i codzienne funkcjonowanie. Alergiczny nieżyt nosa często współistnieje też z innymi chorobami alergicznymi, przede wszystkim z alergicznym zapaleniem spojówek, a także z atopowym zapaleniem skóry czy alergią pokarmową. Odpowiednio dobrane leczenie zwykle poprawia jakość życia.

Jaki jest związek między alergicznym nieżytem nosa a astmą?

Górne i dolne drogi oddechowe reagują na alergen w podobny sposób, dlatego alergiczny nieżyt nosa wiąże się ze zwiększonym ryzykiem współistnienia i rozwoju astmy. Pojawienie się kaszlu, świstów czy duszności u osoby z alergicznym nieżytem nosa powinno skłonić do konsultacji lekarskiej, ponieważ może wskazywać na współistniejącą lub rozwijającą się astmę.

Kiedy z alergicznym nieżytem nosa zgłosić się do lekarza?

Warto zgłosić się do lekarza, gdy objawy mimo leczenia utrzymują się długo lub są bardzo nasilone, gdy zaburzają sen, a także gdy pojawiają się objawy ze strony dolnych dróg oddechowych, takie jak kaszel, świsty czy duszność. Konsultacji wymagają też nawracające krwawienia z nosa, ponieważ mogą wskazywać na inną przyczynę dolegliwości.

Co warto zapamiętać o alergicznym nieżycie nosa?

Alergiczny nieżyt nosa to choroba zapalna błony śluzowej nosa, występująca w postaci sezonowej lub całorocznej, w zależności od rodzaju uczulającego alergenu. Podstawą leczenia są donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, a przy niewystarczającej kontroli objawów warto rozważyć konsultację alergologiczną i immunoterapię.