Czym jest ten dzień i dlaczego właśnie 26 czerwca?
Pełna nazwa obchodzonego co roku święta brzmi: Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Nadużywaniu Środków Odurzających i ich Nielegalnemu Handlowi. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło go 7 grudnia 1987 roku rezolucją 42/112.
Cel obchodów jest trójdzielny: zwiększenie efektywności międzynarodowej współpracy w zwalczaniu narkomanii, edukacja społeczeństwa o mechanizmach uzależnienia oraz pokazanie, że powrót do życia bez narkotyków jest realny i możliwy. Data nie jest przypadkowa – koniec czerwca zbiega się z początkiem wakacji, czyli z okresem, w którym ryzyko pierwszych eksperymentów z substancjami psychoaktywnymi wśród dzieci i młodzieży wyraźnie rośnie.
Uzależnienie – choroba, nie słabość
Uzależnienie od substancji psychoaktywnych to choroba mózgu o złożonym podłożu biologicznym, psychologicznym i społecznym. Narkotyki trwale zmieniają strukturę i funkcję układu nagrody w mózgu, dlatego „po prostu przestać” jest dla osoby uzależnionej równie trudne, co dla diabetyka przestanie wytwarzać insulinę. Wyróżniamy uzależnienie fizyczne – mające objawy odstawienne – oraz psychiczne, czyli przymus używania mimo woli i świadomości szkód.
Więcej o mechanizmach uzależnienia przeczytasz w naszym artykule o tym, czym jest nałóg i jak z nim walczyć. Warto też wiedzieć, że uzależnienie często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi – w tym z depresją.
Narkotyki – krótki przegląd grup
Substancje psychoaktywne dzielimy na kilka głównych kategorii – każda niesie inne ryzyko, ale żadna nie jest bezpieczna.
- Depresanty OUN – opioidy (m.in. heroina, morfina, opium) i benzodiazepiny spowalniają pracę układu nerwowego; ryzyko przedawkowania jest wysokie, a uzależnienie rozwija się szybko.
- Stymulanty – amfetamina, kokaina, mefedron, MDMA (ecstasy) przyspieszają pracę OUN; grożą psychozą, arytmią i zawałem serca.
- Kannabinoidy – marihuana to najczęściej używana substancja nielegalna; wbrew powszechnym opiniom uzależnia i uszkadza rozwijający się mózg.
- Dopalacze (NPS – nowe substancje psychoaktywne) – szczególnie niebezpieczne ze względu na nieprzewidywalny skład i brak danych toksykologicznych; w Polsce są przyczyną tysięcy interwencji pogotowia rocznie.
Narkomania w liczbach
Skala problemu jest globalna. Według UNODC w 2022 roku ok. 292 milionów ludzi na świecie używało narkotyków – to wzrost o 20% w ciągu dekady. W Polsce, według badań CBOS, kontakt z narkotykami miało ok. 18% Polaków, a marihuana pozostaje substancją używaną najczęściej.
Uzależnienie od opioidów – zarówno nielegalnych, jak i przepisywanych leków przeciwbólowych – stanowi globalny kryzys zdrowia publicznego. Młodzież jest grupą szczególnie narażoną: pierwsze eksperymenty z substancjami psychoaktywnymi najczęściej przypadają między 14. a 17. rokiem życia.
Dlaczego niektórzy są bardziej podatni?
Uzależnienie to zawsze wynik splotu wielu czynników – nie oceniamy, szukamy rozwiązań.
- Wiek – mózg nastolatka jest bardziej plastyczny i przez to bardziej podatny na uzależnienie; im wcześniejszy kontakt z substancją, tym wyższe ryzyko trwałych zmian.
- Czynniki psychologiczne – depresja, lęk, traumy, ADHD czy niska samoocena sprzyjają sięganiu po narkotyki jako formie samoleczenia.
- Środowisko – łatwy dostęp do substancji, presja rówieśnicza, brak struktury i nadzoru w domu.
- Biologia – genetyczne predyspozycje do uzależnień obecne w wywiadzie rodzinnym zwiększają indywidualne ryzyko.
Objawy uzależnienia – kiedy szukać pomocy
Nie każde sięgnięcie po substancję oznacza uzależnienie, ale pewne sygnały powinny nas zaniepokoić. Warto reagować, gdy zauważasz:
- utratę kontroli nad używaniem – niemożność zatrzymania się mimo chęci i prób
- narastającą tolerancję – potrzebę coraz większych dawek dla uzyskania tego samego efektu
- objawy przy próbie odstawienia: drżenie, poty, lęk, nudności (tzw. zespół abstynencyjny)
- zaniedbywanie pracy, szkoły, relacji i pasji na rzecz zdobywania i używania substancji
- kontynuowanie używania mimo świadomości wyrządzanych szkód
Jeśli rozpoznajesz te objawy u siebie lub bliskiej osoby – to nie oznaka słabości, lecz sygnał choroby wymagającej leczenia.
Skutki zdrowotne narkomanii
Długotrwałe używanie narkotyków niszczy organizm wielotorowo.
- Układ nerwowy – psychozy, depresja, zaburzenia poznawcze, trwałe uszkodzenia mózgu
- Układ krążenia – arytmie, zawały serca, udar mózgu – szczególnie po stymulantach
- Układ immunologiczny – osłabienie odporności i zwiększona podatność na infekcje
- Droga iniekcyjna – ryzyko zakażenia HIV, HCV, HBV oraz bakteryjnego zapalenia wsierdzia
- Przedawkowanie – bezpośrednie zagrożenie życia, szczególnie przy opioidach i dopalaczach
Leczenie uzależnień – ścieżka do zdrowia
Dobra wiadomość jest taka, że leczenie uzależnień w Polsce jest bezpłatne i nie wymaga skierowania – poradnie terapii uzależnień działają w każdym większym mieście. Leczenie narkomanii przebiega etapowo:
- Detoksykacja – bezpieczne odstawienie substancji pod nadzorem medycznym jako pierwszy krok
- Terapia uzależnień – psychoterapia indywidualna i grupowa stanowi fundament całego procesu
- Farmakoterapia wspomagająca – metadon, buprenorfina lub naltrexon stosowane w uzależnieniu od opioidów
- Społeczności terapeutyczne i grupy samopomocowe – Narcotics Anonymous (NA) jako bezpłatne wsparcie środowiskowe
Ważna rzecz: nawrót to część choroby, nie porażka. Leczenie można podjąć więcej niż raz, a każda próba przybliża do trwałej zmiany.
Współuzależnienie – rodzina też potrzebuje pomocy
Uzależnienie jednej osoby dotyka całą rodzinę. Partnerzy, rodzice i dzieci osób uzależnionych często rozwijają współuzależnienie – specyficzny wzorzec relacji oparty na nadmiernej kontroli, poczuciu odpowiedzialności za nałóg bliskiego i zaniedbywaniu własnych potrzeb. Terapia współuzależnienia to odrębna i równie ważna forma pomocy. Bezpłatne wsparcie dla rodzin oferują grupy Al-Anon i Nar-Anon działające w całej Polsce.
Profilaktyka – jak rozmawiać z młodymi o narkotykach
Najskuteczniejszym narzędziem profilaktycznym jest otwarta, nieoceniająca rozmowa – zanim problem się pojawi. Kilka zasad, które naprawdę działają:
- Mów o faktach, nie strasz na wyrost – młodzi ludzie wyczuwają przesadę i tracą zaufanie do dorosłych
- Buduj odporność psychiczną dziecka: poczucie własnej wartości, umiejętność mówienia „nie” i radzenia sobie ze stresem
- Wspieraj alternatywy dla używek – sport, pasje, wolontariat, zdrowe relacje rówieśnicze
- Wakacje to moment podwyższonego ryzyka – warto porozmawiać z dzieckiem przed sezonem festiwalowym, zanim pojawi się presja grupy
Gdzie szukać pomocy w Polsce?
Jeśli Ty lub ktoś bliski potrzebuje wsparcia, nie zwlekaj:
- Ogólnopolski Telefon Zaufania „Narkotyki – Narkomania”: 801 199 990 (codziennie 16:00–21:00)
- Infolinia GIS w zakresie narkotyków: 800 060 800 (bezpłatna)
- Telefon zaufania dla uzależnień behawioralnych: 801 889 880 (codziennie 17:00–22:00)
Możesz też umówić się do specjalisty – psycholog lub psychiatra to pierwsze osoby, które pomogą ocenić sytuację i wskazać dalszą ścieżkę.
26 czerwca to dobry moment, żeby zapytać dziecko, jak spędza wakacje. I żeby wiedzieć, co odpowiedzieć, gdy zapyta o narkotyki.
